VOV4.Êđê- K`a\m mđ^ h^n hnơ\ng tu\ ja\k mnơ\ng pla, ana\p mđing truh kơ anôk ba ]h^ ti ala ta] êngao jing klei ]ia\ng hla\m êdei ana\p. Kyua ana\n, ara\ anei, lu mnuih nga\ lo\ hma ti Daklak dôk ba yua du\m hdra\ msir pla mjing h’^t kja\p, ba kdra\p mrâo hla\m brua\ pla mjing sầu riêng k`a\m mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k mnơ\ng dhơ\ng, mđ^ boh tu\ yuôm brua\ duh mkra mb^t ana\n rơ\ng kja\p hdra\ mđ^ kyar h’^t kja\p mơ\ng sầu riêng Daklak.

Phan Đăng Tiềm ti să Tân Lập, kdriêk Krông {u\k, ]ar Dak Lak mâo 200 phu\n boh sầu riêng, mkrah wah hlăm ênoh anei mâo hrui pe\ leh boh. Yap mdu\m hnơ\ng mâo boh grăp thu\n hlăm brô 30 ton. Tơdah ho\ng ênoh ]h^ mse\ si du\m thu\n êlâo dih ti hnơ\ng 80 – 90 êbâo prăk hlăm 1 kg, go\ êsei `u mâo hrui w^t prăk mnga hlăm brô 1 êklai 500 êklăk prăk, [ia\dah thu\n anei, ênoh sầu riêng tru\n mkă ho\ng thu\n êlâo mơ\ng 20 êbâo - 30 êbâo prăk hlăm 1 kg, sơnăn hnư hrui w^t mơ\ng go\ êsei `u ăt hro\ tru\n mơh.

Mta phu\n ênoh sầu riêng thu\n anei tru\n, hluê si Phan Đăng Tiềm, kyua dah mơ\ng êlâo dih truh kơ ara\ anei sầu riêng Dak Lak lu êdi ba ]h^ kơ Trung Quốc hrui blei hluê êlan klah. Khă sơnăn, thu\n anei Trung Quốc kđăl êlan mnia mblei klah ana\n, ngă truh klei bi mlih hlăm brua\ ]h^ mnia. Yan sầu riêng anei, phung ghan mnia ruah blei sầu riêng ho\ng du\m klei ]oh ]ua\n ktang h^n:

“Anôk ba sầu riêng thu\n 2019, 2020 anei dleh dlan kơ ênoh ênil tru\n, phung ghan mnia ]ia\ng kơ boh sầu riêng boh siam lehana\n djo\ hnơ\ng ]ua\n”.

Hluê si Nguyễn Văn Chiến, khua g^t gai Êpul hgu\m bruă mnia mblei Tân Lập Đông, kdriêk Krông {u\k, khă gơ\ ho\ng ênoh ]h^ mse\ si thu\n anei, mnuih pla sầu riêng ăt mâo hrui w^t boh tu\ dưn, khă sơnăn kơ êdei ana\p, klei amâo mâo h’^t kjăp hlăm bruă tui duah sang ]ơ ]h^ mnia sầu riêng hlăk jing klei dleh dlan kơ mnuih ngă lo\ hma. Trung Quốc ăt jing sang ]ơ mnia mâo hnơ\ng hrui blei lu h^n, tơdah bruă mnia mblei hluê êlan phu\n, sơnăn sầu riêng bi djăp hnơ\ng ]ua\n doh VietGAP, GlobalGAP. Mb^t ana\n, ]ih ana\n phu\n agha sầu riêng. Kyua ana\n, ]ia\ng djo\ ho\ng klei ]oh ]ua\n mơ\ng sang ]ơ mnia, ana\p truh kơ klei mđ^ kyar h’^t kjăp, mơ\ng yan êlâo êpul bruă hgu\m mơ\ng `u iêu la] leh phung hội viên hluê ngă bruă pla mjing sầu doh hluê hnơ\ng ]ua\n doh VietGap:

“Êlâo dih lu êdi kâo pla mpluă ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t hlăm 1 ênhă pla mjing, bi ara\ anei ]ia\ng djo\ ho\ng klei ]oh ]ua\n mơ\ng sang ]ơ mnia, sơnăn hmei hluê ngă hnơ\ng ]ua\n doh VietGAP ]ia\ng pla mjing sầu riêng doh pioh ba ]h^ kơ ala ta] êngao lehana\n du\m siêu thị hlăm ala ]ar”.

Nguyễn Văn Chương, k’iăng khua êpul hgu\m boh kroh ]ar Dak Lak brei thâo; bruă sang ]ơ mnia Trung Quốc kđăl [a\ng hrui blei sầu riêng hluê êlan klah dưi t^ng knăl êlâo leh, truh yan sầu riêng thu\n 2019 Trung Quốc kđăl leh [a\ng hrui blei hluê êlan klah, ngă klei dleh dlan kơ mnuih [uôn sang lehana\n êpul bruă mnia mblei hlăm klei ]h^ mnia sầu riêng. Kyua ana\n, ti ana\p mta knơ\ng bruă lo\ hma Dak Lak bi mđ^ ktang h^n du\m hdră bruă ]h^ rang mdah, bi trông, hâo hưn boh sầu riêng Dak Lak, ]ia\ng mđ^ ktang ai hrui blei mơ\ng sang ]ơ mnia hlăm ala ]ar, mhro\ klei kp^ hlăm bruă ba ]h^ mnia boh sầu riêng kơ ala ta] êngao. Mb^t ho\ng ana\n, knơ\ng bruă lo\ hma mtô mblang, iêu la] mnuih [uôn sang ngă lo\ hma lehana\n êpul bruă pla mjing sầu riêng hluê ngă bruă pla mjing djo\ hdră mtru\n, krơ\ng kjăp du\m hnơ\ng ]ua\n quốc tế kơ klei doh ê[a\t mnơ\ng [ơ\ng huă lehana\n tui duah phu\n agha boh sầu riêng. K`ăm prăp êmiêt du\m mta ]ua\n phu\n kơ bruă ba ]h^ boh sầu riêng kơ ala ta] êngao hluê êlan phu\n:

“ Khă gơ\ du\m mta ana boh kroh mâo mnuih [uôn sang pla mơ\ng đa\ đưm leh ăt mâo lu klei thâo mơh. Khă sơnăn ]ia\ng mâo klei sa hnơ\ng, bi mâo mta mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma pro\ng dlăng siam, mâo hnơ\ng jăk, djo\ hnơ\ng ]ua\n sơnăn ka mâo ôh, kyua ana\n bruă hluê ngă du\m êpul hgu\m, mđing dlăng kơ du\m hdră mnê] pla mjing ênuk mrâo mrang ]ia\ng mko\ mjing klei mguôp mb^t ăt mse\ mơh kr^ng mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma klin sa anôk ]ia\ng đru bruă bi trong ho\ng du\m êpul hgu\m ala ta] êngao găl ênưih h^n lehana\n boh tu\ dưn hrui w^t đ^ h^n”.

Mđ^ h^n hnơ\ng jăk boh sầu riêng, mđing dlăng sang ]ơ ]h^ mnia ho\ng ala ta] êngao jing hdră êlan yuôm bhăn hlăm êdei ana\p. Kyua ana\n, bruă mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti Dak Lak hlăk ba yua du\m hdră pla mjing h^t kjăp, ba yua hdră mnê] ênuk mrâo mrang hlăm bruă pla mjing sầu riêng srăng đru mđ^ h^n hnơ\ng jăk sầu riêng, mđ^ h^n boh yuôm bhăn mb^t ana\n krơ\ng kjăp klei mđ^ kyar sầu riêng h’^t kjăp ti alu\ wa\l./.

Tiến sĩ Lại Tiến Dũng, Khua Anôk ksiêm hria\m kơ brua\ duh mkra ba yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing, Knơ\ng ksiêm hria\m brua\ ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing sra\ng đru k]e\, mta\ mta\n kơ mnuih nga\ lo\ hma drei ba yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ho\ng klei êđa\p ênang, djo\ guôp lehana\n tu\ dưn hla\m hdra\ pla, dla\ng kriê ana sầu riêng.

-Ơ Tiến sĩ, si ih [uh kơ klei ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ho\ng ana boh sâu riêng ara\ anei, si klei amâo mâo jăk mơng klei ba yua êa drao ana\n?

TS Lại Tiến Dũng:  Ana boh sầu riêng jing ana boh pla knơ\ng ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih pla mjing ti ]ar Daklak, lehana\n du\m ]ar hlăm Lăn Dap Kngư. Klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă jing pô phu\n bi hro\ klei tu\ dưn mơ\ng boh kroh mâo. Truh kơ ara\ anei brua\ răng mgang ana boh sầu riêng ti ]ar Daklak ăt kno\ng ba yua êa drao krih đui]. Mb^t ho\ng du\m klei tu\ dưn mơ\ng brua\ yua êa drao mâo klei dưi mkhư\ pral, [ia\dah brua\ ba yua nanao êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ăt ana\p srăng ba lu klei amâo mâo jăk mơh mse\ si: Hnơ\ng êa drao đuôm hlăm boh srăng ba klei amâo mâo jăk kơ mnuih yua, lehana\n ba klei ]ho\ djhan kơ wa\l hd^p mda, ngă kơ hlua\t bi kdơ\ng ho\ng êa drao, nga\ djiê jih mnơ\ng hd^p jăk kreh [ơ\ng hlua\t, lehana\n djăp mta mnơng hd^p đ’điêt mkăn.

-Dah snăn ]ia\ng ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ho\ng klei êđăp ênang, klei tu\ dưn si mnuih pla boh sầu riêng brei mđing he\ kơ ya mta klei?

Ts Lại Tiến Dũng: Tui si klei bhiăn ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, tal êlâo h^n brei drei ngă djo\ 4 mta, do\ anei brei jih jang mnuih pla mjing păn kjăp sơăi. Tal êlâo krih bi djo\ êa drao. Ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana boh, bi ruah êa drao djo\ ho\ng do\ ana\n. lehana\n krih êa drao bi djo\ mmông. Boh nik êjai mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kno\ng mrâo, lehana\n [ia\ wưng dôk đ^ jing ho\ng klei awa\t drei krih mtam. }ia\ng bi hmao ho\ng klei anei, snăn mnuih pla boh sầu riêng bi nao ]ua\ jê` jê` đang boh lehana\n mâo mtam hdră gang mkhư\ bi pral. Mb^t ho\ng ana\n mtlai êa drao bi djo\ hnơ\ng ]oh ]ua\n kơ sa ênha\ war pô krih. Snăn ho\ng mnuih yua êa drao brei hdơr tal êlâo jing thâo săng kơ êa drao ana\n, kâo ma\ klei bi hmô mâo du\m mta êa drao kpu\ng mâo klei ktrâo ata\t ba yua mdê ho\ng du\m mta êa drao êa, amâodah êa drao bi asa\r. Grăp mta êa drao mâo hnơ\ng lik mdê mdê, mâo đa đa êa drao [l^t snăk hlăm hruh, lehana\n mâo mơh đa êa drao hlơr kyuana\n brei drei thâo săng kơ êa drao. Mb^t ho\ng ana\n, bi răng mgang bi djo\, snăn êjai klei ba yua êa drao tui hluê mdê bi mta bi ba yua bi djo\, lehana\n hb^l srăng krih aguah ưm he\ amâodah adiê tlam êyui.

-Jăk leh, lu mnuih pla mjing ara\ anei ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, [ia\dah amâo lo\ uê` mđing ôh kơ klei suaih pral pô, lehana\n kơ mnuih hla\m sang pô êjai hlăm klei dôk ba yua êa drao, snăn si klei ih ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing kơ klei anei?

Ts Lại Tiến Dũng: Hdră êđăp ênang h^n êjai krih du\m mta êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, snăn brei mâo klei mđing snei: Tal êlâo ho\ng mnuih mâo leh klei rua\ dleh hlao, mâo klei rua\ hlăm kl^t, mnuih mrâo suaih mơ\ng duam, phung mniê ba tian dôk brei anak mam, hđeh điêt… Snăn amâo mâo dưi je\ ho\ng êa drao ôh. Dua le\, mnuih krih êa drao brei mâo klei thâo săng ênu\m ênam kơ mta êa drao, thâo hdră krih êa drao si srăng ngă ]ia\ng mâo klei tu\ dưn. Hdơr yua găng kngan êjai mtlai êa drao. Lehana\n, leh krih êa drao to\, hruh êa drao amâo mâo duah hwiê plia\ plia ôh. Kha\dah hlăm wưng giăm anei drei dơ\ng ngă leh lu brua\ tui tio\ klei doh ê[a\t mse\ si VietGap, GlobalGap mơ\ng mnuih pla mjing drei dơ\ng thâo săng h^n leh. Tinei brei drei ma\ brua\ bi djo\ hdră, mtlaih êa drao hlăm anôk êne\, lehana\n mâo mnơ\ng pioh he\ hruh lehana\n to\ êa drao bi jăk, leh kơ ana\n tơdah bo\ leh ba bi rai he\. Êngao ana\n ]u\t h’ô ]hum ao trua\ guôm [o# mta, lehana\n ala\ k^ng bi kr^p amâo mâo brei êa drao kdah đuôm hlăm asei mlei, lehana\n hlăm ala\. Mb^t ho\ng ana\n, êjai dôk krih êa drao hdơr brei mâo klei mta\ kơ mnuih riêng gah amâo mâo dưi mu\t ôh hlăm hma leh krih êa drao, hu^dah djo\ mta jhat mơ\ng êa drao mrâo krih. Snăn êjai hlăm klei krih êa drao điêt đuôt amâo mâo dưi [ơ\ng mnơ\ng ôh mmông krih, ngă mse\ snăn jing hu^ hyưt snăn kơ klei suaih pral pô.

-La] jăk kơ tiến sĩ lu!