VOV4.Êđê- Hdra\ nga\ brua\ doh dưi dla\ng jing sa hdra\ êlan nao h’^t kja\p mơ\ng anôk brua\ lo\ hma ênuk mrâo mrang. Ti Daklak, gru hmô pla mjing, nga\ lo\ hma doh m`a\ kla\ leh boh tu\ dưn kyua amâo djo\ kno\ng ba w^t klei suaih pral kơ mnuih blei yua [ia\dah lo\ mjing du\m mta mnơ\ng dhơ\ng mâo ai bi ktưn, mâo wa\l anôk blei mnia mđ^ boh tu\ yuôm mnơ\ng mơ\ng brua\ lo\ hma.

Aduôn Triệu Thị Duyên, ti să Êa Wy, kdriêk Êa H’Leo, ]ar Dak Lak mâo 1 ha kphê pla mpluă ho\ng ana tiêu hlăk mboh, bruă ngă mơ\ng `u hlăm grăp hruê kriê dlăng đang war. Ăt ho\ng du\m bruă ngă jik rơ\k, dưm hbâo, krih êa, khăt adhan, kriê dlăng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă… [ia\dah du\m bruă ngă mơ\ng aduôn Triệu Thị Duyên hlăm đang war [rư\ hruê [rư\ bi mlih h^n, boh nik gơ\ 2 thu\n giăm anei. Tui si djo\ s^t [uh rơ\k jik bi doh yơh, truh yan nao kơ anôk ]h^ hbâo ]ia\ng blei hbâo w^t pruê, blei êa drao ba w^t krih, ara\ anei aduôn Triệu Thị Duyên jik rơ\k ]ia\ng ngă hbâo mơ\ng rơ\k ]ia\ng mbo\ thiăm mta jăk kơ lăn, dưm hbâo bi mđing kơ bruă mbo\ thiăm mta tu\ jăk, mđ^ hnơ\ng jăk kơ lăn, lehana\n lăn rông mnơ\ng pla amâo djo\ ênưih pưih dưm hbâo kơ mnơ\ng pla mjing mse\ si êlâo dih ôh. Đang war amâo mâo mtah mda leh du\m gưl dưm hbâo mse\ si êlâo dih, [ia\dah đ^ jing ktang kjăp h^n, klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mơ\ng ana\n [ia\ h^n kyua ana\n amâo guôn ba yua êa drao hoá học ôh. Aduôn Triệu Thị Duyên brei thâo:

“Pla mjing hluê hdră doh, sơnăn drei ba yua mta hbâo mâo phu\n agha, tal 2 ba yua vi sinh hbâo drei ]o\ng mđam bru\ ba dưm kơ mnơ\ng pla mjing”.

            Aduôn Triệu Thị Duyên jing  1 hlăm 16 go\ êsei mơ\ng Êpul hgu\m bruă lo\ hma Êa Wy, kdriêk Êa HL’eo, ]ar Dak Lak hlăk hluê ngă bruă pla mjing tiêu, kphê, ana boh kroh hluê hdră pla mjing doh. Mơ\ng bruă kriê dlăng hluê hdră juăt mưng, grăp ]ô mnuih mdê hdră pla mjing mse\ si êlâo dih, leh mâo ba yua du\m klei thâo, hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă duh mkra lehana\n blei yua, 16 go\ êsei mâo klei ]ang hma\ng pla mjing lehana\n ba ]h^ mnia mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma doh, rơ\ng đang war đ^ jing h’^t kjăp, êđăp ênang klei suaih pral kơ mnuih pla mjing, wa\t ho\ng mnuih blei yua, mguôp mb^t mko\ mjing Êpul hgu\m bruă lo\ hma Êa Wy lehana\n mă hnơ\ng ]ua\n doh ngă hdră k`ăm kơ bruă hluê ngă kriê dlăng đang war pô. Leh mâo klei bi tu\ ư pla mjing hluê hdră doh, Êpul bruă hgu\m đru ktrâo k]e\ hdră duh mkra kơ du\m ]ô mnuih, mkăp hbâo pruê ăt mse\ mơh bruă hrui blei ho\ng klei h’^t kjăp. Aduôn Lương Thị Oanh, khua Êpul hgu\m bruă lo\ hma Êa Wy, kdriêk Êa H’Leo, ]ar Dak Lak brei thâo:

“Bruă duh mkra pla mjing doh jing dleh sơnăn ara\ anei êpul bruă hgu\m hlăk tui ngă hdră pla mjing doh, jing ba yua hbâo bru\, mse\ si ba yua djah atôk kphê leh mâo leh tăp kwa\ boh kphê mnuih [uôn sang bi mđam ho\ng kpei vi sinh pioh ba dưm kơ mnơ\ng pla mjing ana\n ăt jing ai tiê mâo leh dưi ba yua mơ\ng du\m go\ êsei”.

            Bi ho\ng Phạm Văn Đồng, 1 ]ô mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hlăk kriê dlăng kphê hluê hdră doh ti să Êa Kao, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, ]ar Dak Lak, sơnăn klei hluê ngă hdră pla mjing doh jing hdră êlan yuôm bhăn mơ\ng bruă nga\ lo\ hma h’^t kjăp. Mnuih [uôn sang ngă lo\ hma yơh jing pô pral kdal mđ^ hnơ\ng jăk mnơ\ng pô pla mjing. Khă gơ\ sang ]ơ mnia du\m mta mnơ\ng mâo hnơ\ng jăk ăt jing 1 anôk mnia điêt, [ia\dah mơ\ng bruă hluê ngă hdră pla mjing doh, đang war `u mâo du\m sang ]ơ mnia p’pro\ng dưi thâo, tui duah lehana\n tla ênoh năng djo\ leh gưl hiu ]hưn,  ksiêm dlăng lehana\n ksiêm mklă hnơ\ng jăk mnơ\ng pla mjing:

“Mơ\ng hlăk bi hgu\m ho\ng knơ\ng bruă ăt mse\ mơh êpul hgu\m mko\ mjing bruă duh mkra pla mjing doh hluê hnơ\ng ]ua\n kphê doh mâo mă hjăn păn UTZ sơnăn đang war kâo dưi brei hră tu\ yap ăt mse\ mơh ana\p nao truh pla mjing hluê hdră doh, ara\ anei ti du\m êpul bruă mnia mblei ăt mse\ mơh knơ\ng bruă Midofuncare hrui blei leh mnơ\ng pô mâo ho\ng ênoh ara\ anei đ^ 2 blư\ mkă ho\ng ênoh hlăm sang ]ơ mnia, hlăm brô 65 – 70 êbâo prăk hlăm 1 kg”.

            Mb^t ho\ng bruă duh mkra hluê du\m hnơ\ng ]ua\n hlăm ala ]ar lehana\n ala ta] êngao mse\ si: VietGap, Globalgap, UTZ, FLO… hruê mlan giăm anei leh hdră bruă mđ^ hnơ\ng jăk lehana\n boh yuôm bhăn mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma dưi k]ah mtru\n, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, êpul hgu\m, êpul bruă hgu\m ti Dak Lak ruah mă hluê ngă hdră duh mkra pla mjing doh. Nguyễn Đăng Long, khua Êpul hgu\m bruă lo\ hma duh mkra doh Êa H’Leo, ]ar Dak Lak, 1 hlăm du\m anôk bruă hlăk duh mkra hluê hdră doh brei thâo: Truh kơ ara\ anei, khădah Dak Lak ka mâo ôh mnơ\ng pla mjing dưi tu\ yap djăp hnơ\ng ]ua\n doh, [ia\dah tui hluê si du\m đang war hlăk kriê dlăng hluê hdră doh, lu anôk bruă duh mkra pla mjing mâo ]h^ leh du\m mnơ\ng pô mâo ho\ng ênoh yuôm đ^ du\m blư\ mkă ho\ng mta mnơ\ng aguah tlam, mơ\ng klei hluê ngă hdră pla mjing doh, du\m anôk bruă ăt mguôp mb^t ho\ng du\m sang ]ơ mnia p’pro\ng, mâo hdră êlan mrâo kơ mnơ\ng mă mơ\ng lo\ hma hluê hdră pla mjing doh:

“Du\m mta bruă pô leh mâo ngă jing mâo klei yuôm bhăn kơ yang [uôn, ba klei suaih pral kơ mnuih pla mjing, kơ jih jang du\m êpul pla mjing hluê hdră doh mâo klei suaih pral jăk sơa^, mnuih blei yua dưi ba yua mta mnơ\ng doh. Hlăm thu\n êgao hmei ba ]h^ mâo 80 ton tiêu doh kơ châu Âu, ênoh tiêu doh đ^ 2 blư\ mkă ho\ng sang ]ơ mnia”.

            Hluê ngă bruă duh mkra pla mjing doh ti Dak Lak ara\ anei leh lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi mđing, khă sơnăn lu êdi ]o\ng pô po\k ngă. Khă gơ\ adôk lu klei dleh dlan, [ia\dah du\m anôk bruă, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma tal êlâo dlăng kơ bruă duh mkra pla mjing doh êlâo h^n jing klei suaih pral kơ pô lehana\n mnuih yua, ba klei doh ê[a\t kơ wa\l hd^p mda êpul êya, ăt jing klei găl ]ia\ng lông dlăng bruă mđ^ h^n klei thâo pla mjing lehana\n tui duah sang ]ơ mnia hlăm klei `u\ kma ho\ng bruă duh mkra quốc tế ara\ anei./.

Kr^ng la\n dap kngư, hla\m ana\n mâo ]ar Daklak jing kr^ng mâo klei ga\l kơ la\n ala, yan adiê ]ia\ng ba yua du\m hnơ\ng ]ua\n hla\m brua\ mkra mjing mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k, boh tu\ yuôm mnơ\ng mơ\ng brua\ lo\ hma. Brua\ pla mjing, nga\ lo\ hma doh dưi dla\ng jing sa hla\m du\m hnơ\ng ]ua\n kluôm ênu\m ]ia\ng dưi nga\ ti kr^ng la\n bazan anei. Kha\ sna\n, ]ia\ng thâo sa\ng kla\ h^n kơ brua\ nga\ lo\ hma doh mâo ya klei dleh dlan, ja\k ga\l lehana\n du\m klei mta\ tơdah nga\ lo\ hma, pla mjing doh? Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Phan Việt Hà, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ ksiêm hria\m kơ hdra\ mnê] kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng La\n dap kngư kơ klei anei,

-Akâo kơ ih mblang lăng si yap jing pla mjing doh? Si klei tu\ dưn mâo mơ\ng brua\ pla mjing doh?

Ts Phan Việt Hà: Brua\ lo\ hma pla mjing doh, jing sa hdră ma\ brua\ mâo duh m^n mơ\ng sui leh, lehana\n ara\ anei drei ]ia\ng snăk mâo du\m ênoh ]ua\n k]ah, lehana\n mâo lu klei tu\ yap kơ klei pla mjing doh. Tui si klei bi m^n mơ\ng jih jang hlăm klei pla mjing doh tar ro\ng lăn, anei jing sa hdră pla mjing kjăp, ba klei djo\ guôp ho\ng wa\l hd^p mda, đru bi răng mgang wa\l hd^p mda. Boh nik klei pla mjing doh mâo klei kăm bia\t ktang ph^t ho\ng jih jang êa drao, hlăm ana\n mâo wa\t hbâo pruê, êa drao hlua\t, lehana\n djăp mta êa drao bi mđ^ klei jing. Hlăm brua\ pla mjing doh snăn mâo klei mtru\t ngă nanao brua\ bi mbru\ lăn, bi êbhui] lăn ba klei bi kna mnơ\ng dhơ\ng hd^p hlăm lăn.

-Ti Lăn Dap Kngư, boh nik ti ]ar Daklak si klei găl mâo tơdah ba yua hdră pla mjing doh?

Ts Phan Việt Hà: Ti Daklak lu jing drei mâo ênha\ pla kphê pro\ng, leh kơ ana\n jing tiu, dlăng kơ ana\n yơh drei mtru\t jih jang mnuih bi pla mjing hluê hdră êlan kjăp, sitôhmô: Tal êlâo drei mâo djăp hdră mđ^ ai pla mjing hluê hdră êlan bi mdoh nanao, mjing kơ lăn êbhui], mâo djăp mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p, lehana\n mđ^ lar nanao brua\ ana\n [rư\ [rư\ đue\ nao hlăm ênha\ pro\ng. Ti anei hmei ]ia\ng la] jing jih jang brua\ drei pla mjing brei mâo hdră êlan thâo bi jưh kna hdơ\ng găp, ba klei tu\ dưn dơ\ng mơ\ng lăn, lehana\n êa, êngao ana\n, brei drei mâo hdră mđ^ ai brua\ ba yua du\m hdră êlan ma\ brua\ ho\ng klei kreh knhâo, boh nik ya mta klei kreh knhâo mrâo mrang h^n. Ana\n jing atur knơ\ng kơ brua\ knua\.

-Anei jing hdră êlan nanao kơ êdei ana\p, snăn ]ia\ng kơ brua\ pla mjing doh anei djo\ ho\ng ênoh ]ua\n s^t snăn mmông anei ya mta klei mnuih pla mjing bi mđing he\?

Ts Phan Việt Hà: Ara\ anei drei hla\m wưng mđ^ kyar brua\ lo\ hma pla mjing, ti hnơ\ng duh m^n kjăp hơ^t h^n, mơ\ng ana\n mơh drei srăng mâo lu mta brua\ mđing uê` h^n kơ klei lăn đue\ nao kơ sah kba, êa đue\ nao kơ klei ]ho\ djhan, lehana\n klei hmăi amâo mâo jăk kơ klei tu\ dưn leh boh mnga pla mjing. Snăn ho\ng hdră ma\ brua\ doh, yơh jing hdră êlan brei drei dơ\ng mđing ]ia\ng kơ drei [rư\ [rư\ lo\ bi hlua\ mda mrâo wa\l hd^p mda, lehana\n drei duh m^n h^n êdi jing k`a\m kơ lăn lehana\n kơ êa. {ia\dah ]ia\ng mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk snăn brua\ anei jing sa mta brua\ dleh snăk. Kyuadah drei pla mjing doh snăn klei bi liê jing pro\ng. {ia\dah ara\ anei drei jing ala ]ar [un, snăn klei duh mkra pla mjing doh kno\ng mrâo dưi ngă ma\ hlăm ênha\ điêt đui] êlâo. Leh djăp ênoh ]ua\n, drei dơ\ng tui duah anôk ]h^ boh mnga doh ana\n bi hơ^t êlâo.

-La] jăk kơ ih lu!