VOV4.Êđê - Leh 5 thu\n ngă brua\, Êpul hgu\m pla rơ\k pioh rông bi êmo\ng êmô mâo đru leh du\m go\ êsei ti sa\ Êa Kmu\t, kdriêk Êa Kar, ]ar Daklak mâo ba w^t hlăm sa thu\n mơ\ng 120 – 150 êklăk prăk. Kyuana\n jih jang go\ êsei tlaih leh mơ\ng klei dleh dlan, đa đa go\ êsei dơ\ng dưi mdơ\ng sang kjăp siam. Hlăm wưng kơ ana\p, brua\ lo\ hma alu\ wa\l srăng lo\ dơ\ng bi lar hdră ma\ brua\ anei, ]ia\ng mđ^ kyar brua\ rông êmô kjăp kơ alu\ wăl.

Go\ êsei Phạm Trung Tâm jing sa hlăm du\m go\ êsei tal êlâo hluê ngă Câu lạc bộ pla rơ\k rông êmô bi êmo\ng ti alu\ Đoàn kết, să Êa K’mu\t, kdriêk Êa Kar. Êbeh 5 thu\n hluê ngă, mơ\ng go\ êsei [un [in dleh dlan, Phạm Trung Tâm kpưn đ^ tlaih leh kơ klei [un [in, dưi ru\ mdơ\ng sang siam pro\ng. Phạm Trung Tâm brei thâo: mơ\ng ako\ thu\n 2012, mâo klei đru mơ\ng Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk Êa Kar leh ana\n phung nai mtô Anôk bruă  mtô klei hria\m brua\ Rông mdrao mnơ\ng rông hlăm Sang hră Đại học Tây Nguyên đru, `u jho\ng kmlăn ma\ ]an prăk mkra war rông, pla rơ\k leh ana\n mko\ mjing bruă rông êmô bi êmo\ng pioh ba ]h^ kđeh. Lung tal êlâo `u rông 4 drei, kyua thâo ba yua ja\k du\m hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang ana\n `u mâo hrui w^t prăk mnga truh hlăm brô 20 êklăk prăk. Ara\ anei, hlăm war rông, mâo nanao hlăm brô 20 drei êmô rông krư\ bi êmo\ng pioh ba ]h^. Phạm Trung Tâm brei thâo:

“ Êmô hlăk mrâo blei êbeh ktro\ 100 kg, hmei blei hlăm gu\ 15 êklăk. Hmei rông hlăm brô mâo 10 – 12 mlan snăn ba ]h^ mâo hlăm brô 25 êklăk prăk. Snăn, grăp drei hmei rông bi êmo\ng mâo ba w^t prăk mnga 1 êklăk prăk hlăm 1 mlan, go\ êsei sang kâo rông 6 drei, snăn mâo ba w^t prăk mnga hlăm brô 60 – 70 êklăk prăk/1 thu\n. Ka yap ôh, hmei lo\ ]h^ eh gơ\ a\t mâo hlăm brô 15 êklăk prăk mơh hlăm 1 thu\n”.

Ăt hluê ngă Câu lạc bộ rông êmô bi êmo\ng ba ]h^ kđeh mơ\ng du\m hruê tal êlâo mko\ mjing Dương Danh Hải, ti alu\ Đoàn kết, să Êa K’mu\t, kdriêk Êa Kar brei thâo, tal êlâo du\m go\ êsei hu^ hyưt êdi, kyua ka mâo klei thâo nga\ brua\ ôh, ana\n mâo phung knuă druh mơ\ng Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, phung nai mtô ti Anôk bruă mtô klei hria\m Rông mdrao mnơ\ng rông hlăm Sang hră Đại học Tây Nguyên đru ktrâo k]e\ brei hdră ngă bruă mse\ si: hdră pla rơ\k VA06, hdră tlo\ êa drao răng mgang klei ruă êluêh kc\uôp kplac\ [a\ng êgei kơ êmô kbao, anăn êmô dja\l đ^ pro\ng êmo\ng jăk, amâo mâo klei ruă. Kyua ana\n, du\m go\ êsei êpul hgu\m jho\ng mđ^ lar ênoh rông ]ia\ng mđ^ kyar bruă duh mkra. Mb^t ana\n, Câu lạc bộ ăt [rư\ [rư\ jak iêu lu mnuih mrâo. Dương Danh Hải yăl dliê:

“ Mơ\ng hluê ngă câu lạc bộ truh kơ ara\ anei, hmei mâo phung knuă druh mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, phung nai mtô ti Anôk brua\ Mtô klei hria\m brua\ Rông mdrao mnơ\ng rông  Sang hră đại học Tây Nguyên hriê mtô brei hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang ]ia\ng hmei ba yua hlăm bruă rông êmô. Kyua ana\n, êmô dưi kriê dlăng jăk, mâo hnơ\ng ktro\ h’^t kjăp leh ana\n amâo mâo klei ruă ôh. Tơdah ba ]h^ snăn ênoh ăt đ^ h^n kyua êmô hmei rông krư\ hlăm war, kriê dlăng djo\ hdră”.

Hluê si Nguyễn Văn Đông, K’iăng khua Adu\ bruă Lo\ hma kdriêk Êa Kar, du\m thu\n êgao, hdră bruă rông êmô ti să Êa Kmu\t la] hjăn leh ana\n kdriêk Êa Kar la] mb^t đ^ kyar h’^t kjăp kơ ênoh rông. Khă snăn kno\ng bruă rông êmô bi êmo\ng ba ]h^ kđeh đuic\ đ^ h^n. Prăk mnga mơ\ng gru hmô anei ba leh klei tu\ pro\ng kơ brua\ duh mkra, ênoh prăk mnga mâo ba w^t mơ\ng brua\ rông êmô hluê si t^ng mơ\ng 15 - 20 êklăk prăk. Kyua ana\n, hnư hrui w^t mơ\ng mnuih [uôn sang hlăm să h’^t kjăp, lu mnuih hlăm du\m Câu lạc bộ dưi ru\ mdơ\ng sang pro\ng siam, mâo prăk rông ba anak aneh hriăm hră m’ar. Hlăm wưng kơ ana\p, Adu\ bruă lo\ hma kdriêk srăng bi hgu\m ho\ng knơ\ng bruă djo\ tuôm hluê nga\ bi  mđ^ lar gru hmô, tă ]ua hdră êlan kơ mnuih [uôn sang ]ia\ng nao truh kơ bruă ngă lo\ hma rông mnơ\ng h’^t kjăp:

“ Mơ\ng klei tu\ jing Câu lạc bộ ana\n, hmei lo\ mko\ mjing du\m Câu lạc bộ mkăn ti să êa K’mu\t mâo 2 Câu lạc bộ dơ\ng, anăn ara\ anei mâo leh 3 Câu lạc bộ. Ka yap ôh, du\m kr^ng riêng gah mse\ si Êa Đar hmei ăt hlăk mko\ mjing 1 Câu lạc bộ kơ [uôn mnuih [uôn sang djuê [ia\ ti [uôn }ư\ Ku\k, 1 Câu lạc bộ ti [uôn Ga, leh kơnăn hmei lo\ dơ\ng mđ^ lar ti du\m kr^ng mkăn ]ia\ng mđ^ kyar bruă rông mnơ\ng kơ alu\ wa\l”.

Mơ\ng anôk tal êlâo mâo kno\ng sa Câu lạc bộ ho\ng 8 ]ô mnuih hluê ngă, truh kơ ara\ anei kluôm kdriêk Êa Kar mâo hlăm brô 10 Câu lạc bộ dưi mko\ mjing ho\ng ênoh êpul êmô rông đ^ giăm 1 êbâo 500 drei. Ênoh êmô anei ba leh pra\k mnga mâo hrui w^t kơ mnuih [uôn sang pra\k  êklai hlăm grăp mlan, mơ\ng ana\n đru du\m êtuh go\ êsei mnuih [uôn sang tlaih kơ klei ư\ êpa, kpưn đ^ hriê kơ sah mdro\ng ho\ng klei ênuah, đru mguôp s^t êm^t hlăm hdră bruă bi lông ktưn duh mkra mnia mblei leh ana\n hdră bruă mko\ mkra kr^ng [uôn sang mrâo ti alu\ wa\l.

Hdră pla rơ\k pioh rông bi êmo\ng êmô mâo lehklei tu\ dưn pro\ng.

Lu thu\n êgao, Adu\ bruă mdrao mnơ\ng rông Sang hră Đại học Tây Nguyên ksiêm dlăng leh ana\n hluê ngă lu gru hmô pla rơ\k rông êmô bi êmo\ng ba w^t boh tu\ dưn đ^, Pô ]ih klei mrâo kơ Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam mâo klei blu\ hrăm ho\ng Tiến sĩ Trương Tấn Khanh, K’iăng khua Anôk mtô bruă rông mnơ\ng, mdrao mnơ\ng rông êlâo dih, Sang hră Đại học Tây Nguyên la] kơ klei anei.

- Ơ Tiến sĩ Trương Tấn Khanh, si ih [uh kơ klei ]ang hmăng mơ\ng brua\ pla rơ\k pioh rông bi êmo\ng êmô ti ]ar Daklak?

. Tiến sĩ  Trương Tấn Khanh: Mse\ si drei thâo leh, ara\ anei [ia\ snăk mnuih lo\ rông êmô hiu kia\ răng, kyuana\n brua\ tal êlâo jing mâo anôk pla rơ\k pro\ng pioh ]iêm êmô. Ti Daklak, lehana\n hlăm Lăn Dap Kngư anei, lăn adôk pro\ng anôk huông amâo mâo pla kphê, lehana\n mnơ\ng mkăn, snăn brua\ pla rơ\k pioh ]iêm êmô hlăm du\m anôk lăn huông ana\n jing tu\ dưn êdi. Mnuih [uôn sang ti Êa Kar di`u mjing war mtu\k mtu\l êlâo amâo lo\ dưi pla mnơ\ng mkăn, snăn pla rơ\k mâo klei tu\ dưn êdi pioh ]iêm êmô. Anei jing klei ]ang hmăng jăk hla\m du\m kr^ng lăn sah mba. Boh s^t, [uh leh hlăm du\m thu\n êgao drei ngă leh brua\ ho\ng du\m kdriêk mâo lăn ala amâo mâo jăk siam ôh mse\ si Mdrak, {uôn Đon, lehana\n Êa Sup… mâo anôk pla rơ\k pioh ]iêm êmô.

- Snăn akâo kơ ih k]e\ brei kơ mnuih [uôn sang hdră rông bi êmo\ng êmô ara\ anei pioh ]h^ ma\ kđeh?

. Tiến sĩ Trương Tấn Khanh: Hdră rông bi êmo\ng êmô amâo mâo dleh ôh, hmei kreh k]e\ leh kơ mnuih [uôn sang mâo dua kdrê]: Tal êlâo, jing bi mâo nanao rơ\k kơ êmô [ơ\ng; tal dua, jing m]iêm wa\t mnơ\ng tu\ jăk, sitôhmô bi lu\k mâo 1/3 rơ\k djuê mbô, 2/3 rơ\k djuê êtak, jing mâo nanao rơ\k kơ êmô pioh [ơ\ng. Lehana\n ]ia\ng kơ êmô djăp êmo\ng h^n lo\ thiăm mâo [ia\ hbâo ure, kpu\ng kan, amlơ\k braih, amlơ\k ktơr pioh ]iêm êmô djăl êmo\ng h^n.

-Kơ hdră ruah du\m mta mjeh êmô pioh rông bi êmo\ng ba ]h^ kđeh, lehana\n si hdră răng mgang klei rua\ kơ êmô ana\n, Ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Trương Tấn Khanh: Tui hluê ho\ng anôk ]ia\ng blei kđeh ]^m êmô, tơdah mâo anôk ]ia\ng blei kđeh ]^m êmô djuê pô, snăn drei rông bi êmo\ng êmô djuê pô. Ti Êa Kar ara\ anei, lu mnuih [uôn sang rông êmô djuê mrâo, kyua klei tu\ dưn jing pro\ng h^n, ]h^ yuôm h^n kơ êmô djuê pô. Kơ brua\ ]iêm rông tơdah drei blei ba êmô djuê mrâo, snăn tlo\ mgang he\ êlâo djăp mta klei rua\: Mse\ si klei rua\ hrah, klei rua\ kpla] [a\ng êgei êluô] k]uôp, bi mdoh kmuôt. Leh kơ ana\n bi hriăm êmô [ơ\ng mnơ\ng, bi mưng ho\ng hdră rông krư\ hlăm war, ]iêm bi mưng ho\ng djăp mta rơ\k pla. leh kơ ana\n, hdră rông bi êmo\ng ngă yơh bi djo\ ho\ng hdră leh k]e\, m]iêm bi djăp đạm snăn êmô djăl yơh pro\ng.

- Sa mta klei yuôm bhăn ana\n jing mnơ\ng kơ êmô [ơ\ng, snăn tui si tiến sĩ ya mta rơ\k, si mta đạm srăng ruah kơ êmôj ing guôp ]ia\ng bi êmo\ng êmô?

. Tiến sĩ  Trương Tấn Khanh: Mơ\ng thu\n 2000, anôk ksiêm hriăm klei kreh knhâo brua\ rông mnơ\ng, hmei ngă leh đa đa brua\ ana\n jing duah du\m mta rơ\k hd^p hlăm lăn sah kba ti grăp alu\ wa\l mdê mdê. Hmei mâo leh đa đa mjeh rơ\k dưi ba pla hlăm du\m kr^ng lăn Mdrak, Êa Sup snăn mâo mjeh rơ\k Padrumaratume, rơ\k djuê êtak mâo rơ\k Stylo 1084, pioh pla hlăm du\m kr^ng amâo mâo jing rơ\k mkăn, snăn rơ\k anei hd^p jăk, wa\t ti kdriêk Tuy Đức, ]ar Daknông ăt dưi pla mơh. Lehana\n rơ\k djuê hla dlông mse\ hla plăng djăl mâo snăk ana\n jing djuê rơk VA 06, rơ\k Silo pla hd^p hlăm kr^ng Êa Kar, {uôn Ama Thuôt… Bi hdră pla amâo mâo klei dleh ôh… mâo djuê rah ho\ng asa\r, snăn ba tram mjeh hlăm êa mđao hlăm brô 1 mn^t leh kơ ana\n ba rah yơh mjeh hlăm lăn. Tơdah mjeh rah ho\ng asa\r, drei mđing mkra lăn bi jăk, kyuadah pla ho\ng asa\r ti dlông lăn tlar rơ\k ênưih djiê mơh, pla bi k[u\t, pla hluê phu\n, snăn phuy\n tal êlâo blei ba mjeh kno\ng [ia\ leh kơ ana\n lo\ mjut mkuôm mjeh bi lu. Hdră snăn jing jăk h^n amâo mâo lu] liê lu prăk kăk ôh. Kơ hbâo pruê drei pruê hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\ ho\ng ênoh hlăm brô 10tôn/ha pioh pruê sun, hlăm dua mlan tal êlâo jik ma\ rơ\k rung mkăn mơ\ng sa truh kơ dua blư\. Klei krih êa hla\m 7-10 hruê krih êa sa blư\ man leh.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ tiến sĩ  lu!

H’Mrư – Y Khem pô ]ih mkra