VOV4.Êđê - Du\m thu\n êlâo, ênoh ]h^ tiêu đ^ êdi kyua ana\n lu mnuih nga\ lo\ hma ti Daklak bi kluh ba pla mta ana anei ho\ng klei ]ang hma\ng dưi bi mlih klei hd^p. Sna\n [ia\dah, truh kơ thu\n anei, lu go\ êsei mse\ si dôk ti dlông ka\m pui hla\k tiêu lui] boh mnga kyua mnơ\ng nga\, mb^t ho\ng ana\n jing ênoh ]h^ tiêu lo\ tru\n h^n êdi hla\m wang 8 thu\n ho\ng anei.

Thu\n 2014, [uh tiêu ênoh đ^ mơ\ng 160 êbâo truh 210 êbâo prăk hlăm 1 kg, go\ êsei aduôn Trần Thị Tân ti alu\ Nam Hoà, să Drai Bhăng, kdriêk }ư\ Kui` tu\ ư bi mlih 1 ha kphê khua mduôn ba pla tiêu. Truh kơ thu\n 2016, đang tiêu sang `u hrui pe\ boh tal êlâo mâo 3 ton, ba ]h^ ho\ng ênoh mơ\ng 160 êbâo truh 180 êbâo prăk hlăm 1 kg, leh ]iu hnô prăk duh bi liê, go\ êsei `u mâo ba w^t prăk mnga truh 200 êklăk prăk. Thu\n anei, jing yan hrui pe\, [ia\dah kyua yan adiê amâo mâo jăk, hnơ\ng mâo boh mnga hro\ tru\n, hlăm 1 ha kno\ng hrui w^t mâo 1 ton mkrah. Amâo djo\ kno\ng du\m ana\n đui] ôh, ho\ng ênoh ]h^ ara\ anei kno\ng mơ\ng 50 truh 60 êbâo prăk hlăm 1 kg ( bi knar 1/3 mkă ho\ng wưng anei thu\n êlâo dih), ngă kơ aduôn Trần Thị Tân hu^ hyưt amâo thâo ôh ti mâo prăk lo\ duh bi liê kơ yan êdei:

“ Kâo ngă bruă lo\ hma, jing mnuih [uôn sang pô ăt ]ia\ng ênoh ênil đ^ [ia\ ]ia\ng duh bi liê kơ đang war h’^t kjăp h^n, bi liê ba yua hlăm klei hd^p mda go\ êsei mâo [ia\, bi ênoh ênil tru\n pô ăt bư\ ban mơh, klei hd^p mda dleh dlan h^n”.

      Đang tiêu adôk ma\ ko\ng phu\n.

Amâo djo\ kno\ng lui] boh mnga, ênoh êlưih, êbeh 1 ha mơ\ng go\ êsei Nông Văn Thắng ti alu\ 6, să Êa Hiu, kdriêk }ư\ Kui` lo\ mâo mnơ\ng ngă, djiê hnơ\ng lu. Mơ\ng 1 êbâo gơ\ng tiêu mtah mda leh gưl adiê hjan wưng sui knhal jih thu\n 2017 jing leh k`^ dliu, bru\ agha, krô adhan mkrah wah. Ênoh gơ\ng adôk hrui pe\ ka truh 700 kg tiêu asa\r. Prăk duh bi liê tal êlâo giăm 100 êklăk prăk, ara\ anei jing đua klam ktro\ ho\ng go\ êsei `u:

“ Kâo nao mă prăk mlan leh ana\n ]an prăk k[^n ai tiê mbu\ phu\n, krih êa ]ia\ng đru do\ng đang tiêu, kyua prăk duh bi liê lu, [ia\dah truh kơ ara\ anei ăt kăn dưi kăn. Kno\ng thu\n dih kâo hrui pe\ boh tal êlâo mâo 200 kg, thu\n anei ]ang hmang hrui w^t mâo 500 kg, [ia\dah leh gưl adiê hjan sang lui] 1 gưl”.

Ti kdriêk Êa Kar, 1 hlăm du\m alu\ wa\l mâo ênhă pla tiêu pro\ng h^n mơ\ng ]ar Daklak, kơ klei tiêu mâo mnơ\ng ngă, djiê ăt đ^ h^n. Hồ Tấn Cư, khua adu\ bruă Lo\ hma kdriêk Êa Kar brei thâo; yap mơ\ng knhal jih thu\n 2015 truh kơ ara\ anei, kluôm kdriêk mâo 1 êbâo 500 ha hlăm ênoh 5 êbâo 800 ha tiêu djiê. Lu êdi  ti du\m kr^ng lăn amâo mâo djo\ guôp, [ia\dah mnuih [uôn sang ăt pla mơh, kyua tui tio\ ênoh ênil. Ara\ anei hnơ\ng mâo boh mnga [ia\, ênoh ênil tru\n ngă lu go\ êsei le\ hlăm klei đuôm nư:

“ Thu\n 2015 – 2016, kyua ênoh tiêu mơ\nng 170 truh 180 êbâo prăk hlăm 1 kg, kyua ana\n mnuih [uôn sang bi kluh pla tiêu. Yap wa\t hlăm du\m kr^ng lăn amâo mâo djo\ guôp mse\ si lăn lo\, lăn tlung, sơnăn leh gưl adiê hjan pro\ng thu\n 2016 – 2017 tiêu djiê jih kyua mnơ\ng ngă êngăp êa hlăm brô 1 êbâo 500 ha”.

Hluê si aduôn Vũ Thị Thanh Bình, K’iăng khua Anôk bruă pla mjing ]ar Daklak, khă gơ\ ]ar ba hưn mdah leh lu klei mtă mtăn hlăm hdră ]ua\l mkă mđ^ kyar tiêu h’^t kjăp mơ\ng ]ar truh kơ thu\n 2020 kno\ng mâo 18 êbâo ha, [ia\dah yap truh knhal jih thu\n 2017 kluôm ]ar mâo hlăm brô 43 êbâo ha, đ^ êbeh 2 blư\ mkă ho\ng klei ]ua\l mkă. Ti ana\p klei “ lui] boh mnga, ênoh tru\n”, jing ênoh yuôm mnuih [uôn sang pla tiêu bi tla hlăm klei bi kluh pla tiêu, amâo mâo hdră tă ]ua. Khă sơnăn, hluê si aduôn Vũ Thị Thanh Bình, tiêu ăt jing 1 hlăm du\m mta mnơ\ng pla phu\n mơ\ng ]ar Daklak, kyua ana\n, ]ia\ng kơ tiêu đ^ kyar h’^t kjăp knơ\ng bruă lo\ hma ]ar ăt mtă mtăn leh mơh kơ mnuih [uôn sang duh bi liê kriê dlăng tiêu ti du\m kr^ng mâo klei ]ua\l mkă, ba yua hdră mnê] mrâo mrang ]ia\ng mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga hnơ\ng jăk tiêu:

“ Klei m^n mơ\ng du\m knơ\ng bruă thơ\ng kơ bruă pla mjing ăt mse\ mơh du\m anôk bruă kriê dlăng knu\k kna ana\n jing amâo lo\ pla w^t ênhă tiêu djiê kyua mnơ\ng ngă leh ana\n êngăp êa, ti du\m kr^ng lăn amâo mâo djo\ guôp. Mb^t ana\n mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma krơ\ng kjăp leh ana\n dlăng kriê tiêu hlăm du\m ênhă lăn pla djo\ guôp mnuih [uôn sang thâo săng klă hdră pla mjing tiêu, du\m ênhă ana\n bi krơ\ng kjăp hdră kriê dlăng dôk guôn ênoh tiêu lo\ dơ\ng đ^”.

Khă gơ\ knơ\ng bruă lo\ hma ba mtru\n leh klei mtă mtăn, [ia\dah ho\ng mnuih pla tiêu klei truh tơl mơ\ng tiêu mâo mnơ\ng ngă, ênoh tru\n năng ai srăng sui du\m thu\n dơ\ng, kyua leh tiêu lui] boh mnga, ênoh tru\n, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma amâo mâo prăk ]ia\ng lo\ duh bi liê kơ yan adei, ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng jăk leh ana\n hnơ\ng mâo boh mnga. Kyua ]ia\ng mâo prăk duh bi liê, du\m go\ êsei ruah mă hdră nao ]an prăk knu\k kna, snăn mnuih [uôn sang bi tu\ prăk mnga êjai,  leh ana\n dôk hu^ hyưt êjai tơdah ênoh tiêu amâo mâo lo\ đ^, snăn sra\ng tu\ 2 klei lui] liê.

H’Mrư pô ]ih – H’Nga ra\k