VOV4.Êđê - Ti ana\p klei ]ia\ng kơ mnơ\ng [ơ\ng doh ê[a\t, lu [^ng nga\ lo\ hma ti Daklak jho\ng ba pla ana boh kroh hluê si hdra\ pla mjing doh. Hdra\ anei amâo djo\ kno\ng ba w^t klei tu\ dưn kơ klei suaih pral wa\t kơ mnuih pla lehana\n mnuih [ơ\ng, bi hro\ ênoh pra\k bi liê ôh, [ia\dah mnuih nga\ lo\ hma dưi mâo klei bi mguôp ho\ng du\m anôk brua\ p’pro\ng, rơ\ng hrui blei h’^t kja\p mnơ\ng pla kơ [^ng nga\ lo\ hma…!

Ho\ng 4 ha pla boh krue# kam, kuit pla mpluă ho\ng du\m mta ana mkăn, 2 thu\n êgao, go\ êsei amai Trương Thị Thu, ti alu\ 6E, să }ư\ Êlang, kdriêk Êa Kar, ]ar Dak Lak mâo hrui w^t hlăm brô 300 êklăk prăk hlăm 1 thu\n. Amai Thu brei thâo, go\ êsei `u mphu\n pla ana boh kroh mơ\ng thu\n 2014. Tal êlâo ka mâo klei thâo; prăk mâo [ia\ đui], sơnăn kno\ng lông pla 1 ha leh ana\n po\k phai [rư\ [rư\ ênhă pla hluê thu\n.

{uh klă klei ]ia\ng blei [ơ\ng boh krue# kam, kuit doh [rư\ hruê [rư\ lu, knơ\ng bruă pla mjing du\m mta mnơ\ng doh jăk khăng w^t kơ să po\k adu\ mtô bi hriăm leh ana\n ngă hră kuôl kă hrui blei boh mnga kơ mnuih [uôn sang, amai Thu jho\ng ai tiê bi mlih hdră kriê dlăng đang war hluê hdră mrâo mrang. Yan hrui mă mrâo êgao, `u hrui w^t hlăm brô 30 ton boh krue# kam, kuit, knơ\ng bruă hrui blei ho\ng ênoh mơ\ng 20 êbâo truh 25 êbâo prăk hlăm 1 kg, đ^ h^n mkă ho\ng ênoh hlăm sang mnia mơ\ng 2 êbâo truh 3 êbâo prăk hlăm 1 kg.

Hluê si amai Thu, pla boh krue# kam, kuit hluê hdră pla mjing doh mâo lu klei tu\ dưn, boh nik gơ\ dưi krơ\ng klei suaih pral kơ asei mlei kyua amâo mâo djo\ tuôm ho\ng du\m mta hbâo, êa drao hoá học: “Pla boh krue# kam, kuit hluê hdră doh, sơnăn pô mâo klei tu\ dưn, tal 1 klei suaih pral kjăp h^n kơ pô, kyua dah s^t krih êa drao amâo mâo ngă hma^ djo\ kơ klei suaih pral ôh. Tal 2 dơ\ng, boh krue# pô jing boh krue# doh srăng răng mgang klei suaih pral kơ êpul êya, kyua ana\n klei suaih mnuih blei [ơ\ng ăt srăng dưi krơ\ng kjăp mơh. Tal 3 dơ\ng, ana\n jing ênoh prăk pô srăng duh bi liê [ia\ h^n leh ana\n knơ\ng bruă hbâo hữu cơ srăng hrui blei jih boh krue# pô mâo, sơnăn klei ana\n yuôm bhăn êdi”.

Ăt tlaih kơ klei [un [in mơ\ng bruă pla boh krue# kam, kuit, Huỳnh Hữu Vân, ti alu\ Hoà Thanh, să Êa ~uôl, kdriêk {uôn Đôn brei thâo; `u hlăk kriê dlăng đang war hluê hdră doh. Hluê si Huỳnh Hữu Vân, pla boh krue# kam, kuit hluê hdră doh mâo klei ]ia\ng êdi leh ana\n bi hluê ngă ksă êmă kơ bruă ba hbâo pruê, êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing. Hlăm ana\n, bruă hluê ngă djo\ hruê mlan bi ktlah êđăp ênang tơdah ba yua êa drao jing yuôm bhăn êdi ]ia\ng boh krue# pô dưi mâo klei doh jăk h^n: “Amâo ba yua lu đei êa drao lehana\n ba yua plă plia hbâo pruê mb^t ho\ng êa drao hoá học. Si tô hmô hlăm 1 mlan kâo khăt adhan mâo 2 blư\, pô mrâo khăt hlăm wưng mlan pu\r sơnăn pô krih yua êa drao sinh học yơh. Ana\n jing mta êa drao sinh học, êa drao bi mdoh amâo djo\ êa drao hoá học ôh. Leh krih 15 hruê êdei sơnăn kơh pe\ yơh boh, wưng mlan pu\r hlo\ng truh kơ hruê 30, boh kbưi 15 hruê, wưng ana\n boh krue# pô doh h^n”.

Hluê si Knơ\ng bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang ]ar Dak Lak, kluôm ]ar ara\ anei mâo giăm 1 êbâo 200 ha ana boh mâo [luôn, lu êdi ti du\m kdriêk {uôn Đôn, Krông Pa], Êa Kar, M’Drak. Knơ\ng bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang g^t gai du\m alu\ wa\l mđ^ kyar ana boh kroh hluê hdră pla mjing h’^t kjăp, mhro\ tui] hnơ\ng klei mđ^ ênhă pla ana mâo [luôn ti du\m kr^ng amâo mâo djo\ guôp, krơ\ng kjăp hnơ\ng pro\ng, ênhă pla ara\ anei ti du\m kr^ng pla djo\ guôp, mâo anôk ]h^ mnia h’^t kjăp. Mđ^ ktang bruă mtô bi hriăm, mko\ mjing gru hmô ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă pla mjing kơ mnuih [uôn sang. Mb^t ana\n, mđ^ ktang mguôp mb^t plah wah êpul bruă mnia mblei ho\ng mnuih pla mjing, duh bi liê blei mprăp kdrăp ma\ brua\ ênuk mrâo mrang hlăm bruă mkra mjing, kriê dlăng k`ăm mđ^ boh tu\ dưn boh kroh pô, po\k phai anôk ]h^ mnia./.

}ia\ng đru kơ drei thâo sa\ng h^n kơ hdra\ ba ana boh kroh hluê si hdra\ pla mjing doh a\t mse\ mơh klei tu\ mơ\ng hdra\ anei ba w^t. Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei mâo leh klei blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua klei hria\m kơ brua\ Dliê kmrơ\ng lehana\n Ana boh kroh, Anôk brua\ ksiêm hria\m kơ brua\ Lo\ hma, dliê kmrơ\ng Dap kngư.

-Ơ Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường. Ya mta klei mdê brua\ pla mjing boh kroh mâo k[luôn hluê hdră pla mjing doh, lehana\n hdră pla mjing hđăp?

Ts. Hoàng Mạnh Cường: Mâo klei mdê êdah êdi plah wah brua\ pla mjing doh ho\ng hdră pla mjing hđăp. Brua\ pla mjing doh mâo 5 klei bhiăn kăm amâo mâo dưi yua: Tal êlâo ana\n jing amâo mâo dưi yua hoá chất, lehana\n êa drao hlua\t; tal dua amâo mâo dưi yua ôh hbâo hoá học; tal 3 amâo mâo yua ôh mta êa drao bi mđ^ jing pral; tal 4 kăn dưi yua rei du\m mta mjeh bi mlih zen, lehana\n tal 5 jing amâo mâo dưi yua ôh eh mtah. Klei pla mjing doh mâo mta k`ăm mko\ mjing sa klei pla mjing doh, ba klei êđăp ênang kơ mnuih yua, jăk ho\ng wa\l hd^p mda, boh nik ho\ng djăp mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p mkăn.

{ia\dah ho\ng hdră pla mjing hđăp kreh dôk yua ara\ anei, boh nik ho\ng ana boh krue# cam, lehana\n boh krue# kuit, lu bi yua êa drao hlua\t đei. Mơ\ng ana\n mơh boh kroh anei dleh dưi kia\ kriê, boh nik hlăm wưng bi mnga, đuôm adiê mda, kreh tuôm ho\ng êyui [loh gam, hông ala\ hrah djip.

Tal dua klei mdê jing bi ba yua lu đei hbâo hoá học. Jing klei ma\ brua\ amâo lo\ uê` kơ wa\l hd^p mda. Tal 3, drei yua hbâo eh mnơ\ng rông mơh [ia\dah mđăm ka bru\ ôh. Mse\ si mâo leh đa đa ]ar hlăm Lăen Dap Kngư di`u mkra mjing hbâo mơ\ng eh mnu\ [ia\dah mđam ka yo\ng bru\ ôh, lehana\n phưi tha dlông ro\ng lăn, ênưih snăk ba klei ]ho\ kơ lăn.

Klei yuôm bhăn h^n ana\n jing kơ êa jua krih ana boh bi k[luôn kreh amâo mâo doh, ba yua êa ]ho\, êa bring. Hlăm êa ana\n đuôm lu mta kim loại ktro\ ênưih ba klei amâo mâo jăk kơ asei mnuih yua, lehana\n kơ wa\l hd^p mda.

-Dah snăn si klei tu\ dưn kơ mnuih pla mjing mâo tơdah pla mjing doh boh kroh mâo k[luôn, Ơ tiên sĩ?

Ts Hoàng Mạnh Cường: Drei thâo kơ klei tu\ dưn pro\ng, mâo leh lu hdră êlan mđ^ ai mnuih pla mjing ngă brua\ ho\ng hdră doh. {ia\dah, boh tu\ dưn drei [uh mơ\ng brua\ pla mjing doh ana\n jing boh mnga mâo dưi ]h^ ho\ng ênoh yuôm h^n mơh. Tal dua, mnuih ngă brua\ hlăm anôk pla mjing doh srăng mâo klei suaih pral h^n kyuadah amâo mâo yua êa drao hlua\t ôh, lehana\n mâo hdră duah [ơ\ng jăk h^n. Amâo lo\ lu] liê lu ai tiê duh kơ war pô ktro\ ôh hlăm ngăn prăk. Mơ\ng ana\n srăng bi hro\ mơh ênoh bi liê jih jang, t^ng klei tu\ dưn boh mnga mâo srăng đ^.

{ia\dah le\, ya ngă truh ti wưng anei leh pătdah jih jang mnuih pla mjing ka dưi ngă mơh brua\ anei, kno\ng du\m anôk duh mkra pro\ng đu] dôk ngă leh. Kyuadah anôk ]h^ boh mnga mâo plah wah boh kroh pla mjing hluê knhuah hđăp ho\ng hdră pla mjing hluê knhuah mrâo amâo mâo bi kpleh pro\ng ôh, êjai ana\n le\ klei duh bi liê hro\ hlăm brua\ pla mjing doh, snăn boh mnga mâo ăt hro\ mơh tăp năng truh mkrah, snăn yap jing bi hro\ leh ênoh mâo, ngă hmăi kơ ênoh mâo ba w^t dưi pla mjing hlăm sa ênha\ lăn. Mơ\ng klei anei yơh mjing kơ drei sa klei dôk ksiêm duah si srăng ngă ]ia\ng bi hro\ klei hmăi amâo mâo jăk kơ wa\l hd^p mda, lehana\n kơ klei suaih pral mnuih ngă brua\.

-Djo\ leh, Akâo kơ tiến sĩ lo\ k]e\ brei ya mta brua\ lo\ năng mđing h^n hlăm klei pla mjing doh boh kroh?

Ts. Hoàng Mạnh Cường: Mâo 3 mta klei kâo ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing: Tal êlâo, drei pla mjing doh jing brei drei ngă ênu\m du\m mta klei bhiăn kơ ênoh ]ua\n doh, hlăm ana\n mâo hbâo pruê, s^t nik drei thâo phung ngă lo\ hma dưi rông ma\ pô u\n mnu\, êmô bê snăn jing dưi mâo leh sa ênoh pro\ng hbâo pioh pruê kơ mnơ\ng rông. Tăp năng dưi ba mđăp wa\t kan bru\, hdang bru\ pioh pruê kơ mnơ\ng pla mjing jing jăk mơh. Amâodah mđam djah êtak prăi, amâodah pla plua\ du\m mta ana mnơ\ng thâo bi mbo\ mta đạm hla\m lăn, mse\ si êtak lăn. Leh bu] êtak hlăm lăn lo\ mâo sa ênoh hbâo đạm pro\ng leh kơ lăn. Lehana\n mđam djah ana êtak pioh lo\ pruê kơ mnơ\ng pla hlăm lăn ana\n jing jăk snăk.

Bi hlăm hdră răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, dưi yua lu hdră, sitôhmô, kwa\ amrê] krih mdjiê hlua\t dưi mơh, bi klei mmao jhat ngă drei dưi yua mta ana mnga ph^, klei [uôr dơr ana mnga ph^ ana\n hla\m lăn ]ia\ng gang mkhư\ klei hlua\t lăn lê], lehana\n djăp mta mmao jhat ngă kơ agha. Anei jing du\m mta klei lo\ ]ia\ng mta\.

Êngao ana\n le\, đăm lo\ yua lu ôh êa drao hoá học. Tơdah djo\ klei bhiăn hla\m klei pla mjing doh, amâo mâo dưi lo\ yua mtam êa drao hlua\t. {ia\dah kơ anei ho\ng boh kroh mâo k[luôn lehana\n jih jang mta ana boh kroh mkăn tơdah amâo mâo yua ôh êa drao hlua\t, dleh mơh dưi răng kriê klei hlua\t [ơ\ng. {ia\dah brei hdơr brei mâo hruê bi k]ah djăp ênu\m kơh dưi pe\ yua boh kroh.

-la] jăk kơ tiến sĩ lu!