VOV4.Êđê - Huỳnh Hữu Vân, ti alu\ Hoà Thành, sa\ Êa Ê`uôl, kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak, mâo mnuih [uôn sang thâo kơ `u jing gru mnac\ êdah kdlưn kơ klei thâo g^r, kpưn đ^ duah klei sah mdro\ng. Mơ\ng dua [e\ kiê kngan ho\ng, `u ba pla ana boh krue# mmih, boh krue# kuit hlăm lăn sah kba ti thôn Hoà Thành. Truh kơ ara\ anei, du\m yan boh mnga djo\ êa hl^m hjan ba w^t leh kơ go\ sang `u du\m êtuh êklăk prăk sa thu\n.

Ara\ anei, ho\ng 8 sao lăn pla boh krue# kam, boh krue# kuit, go\ êsei Huỳnh Hữu Vân, ti alu\ Hoà Thanh, să Êa Ê`uôl, kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak hrui w^t prăk mnga mâo giăm 200 êklăk prăk hlăm 1 thu\n, Huỳnh Hữu Vân brei thâo: lăn ala ti Hoà Thanh jing lăn ]uah, anăn lu mnơ\ng pla amâo mâo đ^ jing ôh. Kyua ana\n êlâo dih khă gơ\ g^r ktưn ngă bruă knua\, [ia\dah klei hd^p mda go\ êsei `u ăt kno\ng djăp [ơ\ng huă hlăm hruê đui] mơh. Thu\n 2012, `u bi mkla\ mkra mlih đang war pla mtu\k mtu\l, mkra mjing lăn ala, klei kbăng êa, blei mjeh boh krue# kam sành leh ana\n boh krue# kuit mơ\ng kwar Yu\ ba w^t lông pla. Kyua mâo klei thâo mơ\ng hlăk dôk ti [uôn sang phu\n Vĩnh Long, kriê dlăng djo\ hdră, anăn đang boh krue# kam, boh krue# kuit mơ\ng Huỳnh Hữu Vân mboh jih thu\n bhang:

“ Lăn anei djo\ guôp ho\ng bruă pla ana boh kroh ]ia\ng pô dưi bi mlih mnơ\ng pla mâo ênoh yuôm leh ana\n mâo boh tu\ dưn kơ pô. Si tô hmô ara\ anei hla\m sa phu\n mboh mâo mơ\ng 50 – 70 kg, t^ng hluê si ênoh c\h^ hlăm sang ]ơ mnia mơ\ng 17 – 18 êbâo prăk hlăm 1 kg, ka truh ti hnơ\ng 20 êbâo prăk hlăm 1 kg, snăn hlăm  sa  phu\n mâo hrui w^t leh hlăm brô êbeh 1 êklăk prăk mơh. Yap mdu\m ênoh bi liê kơ jih jang du\m phu\n boh, t^ng tla he\  prăk bi liê pô ăt dôk mâo ba w^t 150 êklăk prăk mga, jing jăk êdi, tlaih kơ knap m`ai”.

Truh ako\ thu\n 2017, go\ êsei Huỳnh Hữu Vân klă s^t dưi tlaih kơ klei [un [in h’^t kjăp, dưi dlăng jing gru mnga] êdah kdlưn ngă bruă duh mkra thâo mbruă ti alu\ wa\l. Amâo mdei ti bruă pla ana boh krue# kam, boh krue# kuit, `u lông pla êbeh 100 phu\n boh êrang Thái leh ana\n mphu\n mâo hrui pe\ boh. Huỳnh Hữu Vân m^n t^ng lo\ dơ\ng  ]h^ êđai ana djuê mjeh leh ana\n đru mnuih [uôn sang hlăm alu\ tơdah digơ\ mâo klei ]ia\ng bi mlih mnơ\ng pla, đru ktrâo brei hdră pla mjing ]ia\ng hrăm mb^t tlaih kơ klei [un [in. Aduôn Lê Thị Bình Ly, knuă druh brua\ Mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma să Êa Ê`uôl, kdriêk {uôn Đon bi mklă, bruă ba pla ana boh mâo [luôn hlăm alu\ wa\l să đru leh lu go\ êsei kpưn đ^ tlaih kơ klei [un [in, hlăm ana\n mâo gru mnga] ga\n hgao klei dleh dlan mơ\ng Huỳnh Hữu Vân:

“ Ara\ anei ênhă pla ana boh krue# kam, boh krue# kuit hlăm alu\ wa\l să Êa Ê`uôl [rư\ hruê [rư\ đ^. Êdah klă mse\ si go\ êsei kâo anei, mơ\ng 1 go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma [un [in, kâo jho\ng ai tiê bi mlih ba pla ana boh kroh mâo [luôn ]ia\ng mđ^ hnư hrui w^t kơ pô leh ana\n kpưn đ^ tlaih kơ klei [un [in. Si la] he\ bruă pla ana boh kroh mâo [luôn đru leh mnuih [uôn sang lo\  mđ^ hnư hrui w^t kơ pô, đru mguôp msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap leh ana\n ngă kơ klei hd^p mda mnuih [uôn sang [rư\ hruê [rư\ jăk h^n”.

Lê Văn Quyết, khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Êa Ê`uôl, kdriêk {uôn Đon brei thâo: lăn ala ti Hoà Thanh êlâo dih kno\ng dưi ba pla du\m mta ana [ia\ hruê mlan, anăn klei hd^p mda leh ana\n bruă duh mkra mnuih [uôn sang dleh dlan êdi. Ara\ anei, lu go\ êsei mnuih [uôn sang mphu\n thâo bi mlih mnơ\ng ba pla, ba pla ana boh krue# kam, boh krue# kuit mâo ba w^t leh boh tu\ dưn. Brua\ Knu\k kna leh ana\n knơ\ng bruă djo\ tuôm să bi mtô mblang, iêu la] mtru\t mjhar mnuih [uôn sang g^r ktưn ba yua hdră mnê] nga\ brua\ mrâo mrang, bi mlih mnơ\\ng pla bi djo\ guôp hluê ho\ng hdră ]ua\l mkă mđ^ kyar ti alu\ wa\l. Mb^t ana\n mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang amâo mâo duah bi mđ^ kyar lar [ar, bi t^ng knăl anôk ba ]h^ h’^t kjăp boh mâo, ]ia\ng mkhư\ gang boh mâo ba ]h^ lu h^n mkă ho\ng klei ]ia\ng blei [ơ\ng, nga\ kơ ênoh ênil tru\n, ngă klei dleh dlan kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma:

“ Să mtô mblang, iêu la] mtru\t mjhar leh du\m go\ êsei mnuih [uôn sang mâo lăn ala, ana djuê mjeh mơ\ng du\m alu\ wa\l să Hoà Thanh leh ana\n [uôn Êa Mdhar, c\ia\ng bi mko\ mjing kơ mnuih [uôn sang ba pla mjing. Bi bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, ăt krâo la] kơ mnuih [uôn sang bi tui hriăm, hgu\m ho\ng Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk, du\m knơ\ng bruă êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing nao ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang hdră pla mjing leh ana\n kriê dlăng ana boh krue# kam, kuit hluê djo\ hdră pla mjing. Mb^t ana\n ăt hưn răng kơ mnuih [uôn sang hdră ba pla mjing lar [ar ana boh mâo [luôn ]ia\ng mâo hdră tă ]ua kơ mnuih [uôn sang, êdei ana\p hu\i mâo lu đei, snăn klei kơ anôk ba ]h^ ăt jing sa hlăm du\m brua\ dleh dlan mơh”.

Hdra\ ta\ bi mđ^ kyar leh anan hdra\ c\ua\l mka\ kr^ng ba pla ana boh kroh ti Dap Kngư.

Ho\ng klei du\m mta mnơ\ng pla phu\n mse\ si kphê, tiêu amâo mâo sa hnơ\ng, snăn hlăm du\m thu\n ho\ng anei, du\m mta boh kroh mse\ si boh [ơr, sâu riêng dưi dlăng jing mnơ\ng pla mâo ba w^t boh tu\ dưn, đru mguôp mkra mđ^ hnư hrui w^t kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, Khua kriê dlăng klei hriăm kơ bruă Dliê kmrơ\ng leh ana\n ana Boh kroh, Knơ\ng bruă Ksiêm hria\m klei kreh knhâo, hdră mnê] nga\ bruă Lo\ hma dliê kmrơ\ng dap Kngư srăng mâo klei mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng găp drei du\m mta klei c\ia\ng mđing tơdah ba pla leh ana\n kriê dlăng ana boh kroh.

-Ơ tiến sĩ, ara\ anei si klei ana boh kroh hlăk đ^ kyar hla\m kr^ng Lăn Dap Kngư?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Ana boh kroh mâo klei đ^ lar mâo hlăm brô 10 thu\n kơ anei. Hla\m jih jang du\m ]ar ti Lăn Dap Kngư pla mjing lu jing ana boh [ơr, lehana\n boh sầu riêng. {ia\dah du\m thu\n kơ anei hla\m brô 5 thu\n truh 7 thu\n pha\ anei lo\ mâo du\m mta ana boh mrâo ana\n jing boh krue# kuit, boh krue# du\ng, anei jing mta boh bi k[uôn mâo ênoh.

Ara\ anei hmei ]uh hlăm du\m kr^ng dôk pla mjing ana boh kroh dôk tuôm ho\ng 3 mta klei, tal êlâo; jing kơ anôk ]h^ mnia adôk ka hơ^t. Tal dua; kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk ka kjăp ôh. Ti anei ho\ng du\m mta ana boh mdê mdê snăn bi mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk mdê mdê. Boh nik, ara\ anei drei hlăk tuôm ho\ng klei dleh ana\n jing, ka mâo ôh sa hdră ]ua\l mka\ kjăp pioh mđ^ kyar kr^ng thơ\ng ho\ng brua\ pla mjing ana boh kroh, ho\ng hdră êlan doh.

- Ih mrâo bơ\k bâo kơ klei gun kpăk kơ klei ]h^ mnia boh mnga mâo. Snăn si srăng mghaih msir kơ klei anei, Ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Klei t^ng duah anôk ]h^ mnia ho\ng boh kroh, jing leh sa klei t^ng kluôm ho\ng jih jang boh mnga drei mâo. Mse\ ho\ng klei drei thâo ara\ anei, knu\k kna ăt mâo leh mơh du\m klei ]ua\l mka\ kla\ mnga]. Ti anei Phu\n brua\ lo\ hma jao leh kơ hmei brua\ ksiêm duah ]ia\ng mko\ w^t brua\ duh mkra truh kơ thu\n 2020.

Kâo ăt hưn brei kơ mnuih [uôn sang thâo, jing mâo 4 mta ana boh kroh jing phu\n ana\n jing ana boh [ơr, boh sầu riêng, ana mtei, lehana\n ana boh krue# mmih. Êngao kơ brua\ ]ua\l mka\ kluôm hlăm kr^ng Lăn Dap Kngư, snăn ]ar Daklak ăt mâo leh mơh hdră êlan mko\ w^t brua\ pla mjing truh kơ thu\n 2020, lehana\n mâo du\m hdră duh mkra pla mjing du\m ana sui thu\n, lehana\n ana boh kroh, mâo leh knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daklak bi kla\.

Ti anei hmei ăt [uh mơh ho\ng brua\ mghaih msir kơ klei ]h^ mnia, brei drei thâo, drei ăt adôk ]h^ mnia hliê điêt, kyuana\n yơh dleh snăk drei dưi bi ktưn hlăm klei bi mnia mblei ho\ng ala ta] êngao, mơ\ng klei ana\n brei drei mâo klei ]ua\l mka\ pro\ng, kla\ mnga], ti kr^ng guôp ho\ng ya mta ana mnơ\ng pla, đơ ênha\ pro\ng kơ boh ana\n. Ngă snăn kơh jing hdră djo\, mdrăm hlăm jih jang, kâo lo\ m`a\ jing brua\ pla mjing sa anôk srăng mjing du\m mta boh mnga jăk, lehana\n thâo b^t kla phu\n agha mâo pioh ]h^ kơ ala ta] êngao.

- Bi ho\ng brua\ dlăng kriê wiê ênăk si srăng ngă, Ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Ti anei brei anak [uôn sang mđing kơ grăp mta ana boh kroh ]ia\ng guôp ho\ng mdê bi lăn ala yan adiê mdê mdê, lehana\n brua\ dlăng kriê wiê ênăk ăt mdê mdê mơh. Brei drei bi kla\ ti anôk kr^ng pla mjing ho\ng du\m mta ana boh kroh, mse\ si boh [ơr, lehana\n boh sầu riêng snăn drei pla hla\m kr^ng lăn hrah bazan, lehana\n hdră pla plua\ jing jăk h^n, lehana\n drei [uh leh brua\ pla mjing ana\n mâo ba w^t klei tu\ dưn jăk snăk.

Ho\ng boh mâo k[luôn snăn mnuih [uôn sang brei hdơr `u kno\ng guôp ho\ng du\m kr^ng lăn êa mbo\, lehana\n kr^ng lăn ênưih mđue# êa. Boh nik boh mâo k[luôn đ^ jing jăk hlăm kr^ng lăn mâo hnơ\ng h’uh bi kpleh hruê ho\ng mlam knư\ pro\ng jing knư\ jăk. Tơdah drei pla mjing ho\ng ênoh pro\ng snăn brei drei bi kla\ hluê hdră êlan pla la\ lia hlăm sa ênha\ pro\ng sa anôk. Bi tơdah pla plua\ snăn dleh dưi kia\ kriê kơ klei krih êa drao, lehana\n kơ brua\ pruê hbâo, lehana\n kơ hnơ\ng jhat đuôm hlăm ana boh.

- Sa mta klei mnuih [uôn sang dôk mđing ara\ anei ana\n jing kơ brua\ ]ua\l mka\. S^t yơh, amâo mâo djo\ ôh jih jang mnuih thâo săng he\ sơăi kơ klei ]ua\l mka\ ana anei pla hlăm ya anôk jing jăk. Snăn akâo kơ ih mblang brei kơ mnuih [uôn sang klei anei?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Êlâo h^n kâo mâo mơh klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang mse\ snei, ]ia\ng kơ drei dơ\ng bi mka\ t^ng bi djo\ êjai ruah ya mta boh kroh srăng pla mjing bi djo\ ho\ng mta lăn mdê mdê. Ti anei, mâo dua mta ana boh lu mnuih dôk mđing ]ia\ng pla mjing ana\n jing ana boh sầu riêng, lehana\n ana boh [ơr jing guôp ho\ng lăn hrah Bazan. Bi ho\ng du\m lăn mkăn mdê ho\ng lăn hrah Bazan snăn drei pla boh mâo k[luôn.

Klei tal dua le\, anôk ]h^ mjeh mjiêng boh kroh ti Lăn Dap Kngư drei mâo leh Anôk brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư. Hmei mâo leh klei ksiêm duah lu thu\n ho\ng anei leh kơ du\m mta ana boh kroh lehana\n ana sui thu\n mkăn. Snăn diih dưi nao bi tuôm ho\ng knơ\ng brua\ anei ti mrô sang 53, êlan Nguyễn Lương Bằng, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, ]ar Daklak. Lehana\n, kơ anei mâo leh êpul knua\ druh knhăk kơ brua\ kăp k]e\ brei kơ diih ya mta ana boh kroh jing jăk pla, bi djo\ guôp tui si hdră êlan mơ\ng knu\k kna. Lehana\n le\, ti ya kr^ng lăn mnuih [uôn sang ]ia\ng pla, hmei srăng mâo hdră k]e\ brei bi djo\ mta ana boh pla jing guôp hlăm klei đ^ jing.

- Mni la] jăk kơ ih lu!