VOV4.Êđê - Hbei tao Tuy Đức mơ\ng sui leh mâo klei hing ang ti ]ar Daknông, kơ hnơ\ng mboh, lehana\n klei jăk hbei. }ia\ng kơ hbei tao Tuy Đức mđ^ h^n klei tu\ dưn ho\ng klei kjăp, djăp dhar brua\ djo\ tuôm ti Daknông nao hlăm brua\, mko\ mjing ana\n knăl kơ mjeh hbei tao anei, ho\ng brua\ bi mguôp jih jang phung pla mjing pla hbei tao hluê ho\ng hdră hgu\m pla mjing bi mâo boh hbei doh hluê hdră sinh học hữu cơ. Mnuih [uôn sang [rư\ [rư\ pla mjing hbei tao hluê ho\ng hdră mrâo mrang, bi hro\ klei yua êa drao mdjiê hlua\t.

Đoàn Xuân Thực, ti alu\ 4, să Dak Buk So, kdriêk Tuy Đức ba pla êbeh 1 ha hbei tao. Bi hrô ba yua hbâo hoá học mse\ si êlâo dih, ara\ anei Đoàn Xuân Thực ba yua hbâo bru\ leh ana\n ba yua du\m hbâo sinh học doh jăk hlăm bruă pla mjing, tal êlâo [uh mâo ba w^t leh boh tu\ dưn kla\ êdi. Đoàn Xuân Thực brei thâo: pla hbei tao hluê gru hmô ba yua hbâo sinh học doh jăk đru kơ lăn jăk siam h^n, êbhu] h^n, [ia\ đui] mâo klei hluăt [ơ\ng ngă hma^ djo\ kơ hrue# hbei tao, đru đang hbei tao mâo boh mnga hrui w^t đ^. Đoàn Xuân Thực la]:

“ Thu\n anei kâo ba dưm eh mnu\, êlâo kơ mkra mjing lăn, snăn kâo yua ]u\r ]ia\ng mhro\ mnơ\ng ngă. Thu\n dih 1 ha hbei tao sang kâo bu] lui 2 sao, [ia\dah thu\n anei pla mâo 2 mlan leh,  hbei bu] hwiê kno\ng hlăm brô 100 phu\n, kyua ana\n thu\n anei pla mjing hluê gru hmô anei dul [ia\ mnơ\ng ngă kơ hbei, hbei tao amâo mâo êbeh hnơ\ng êa drao krih mdjiê hluăt, êđăp ênang kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma”.

Truh kơ ara\ anei, kdriêk Tuy Đức ba pla mâo hlăm brô 2 êbâo ha hbei tao, hnơ\ng mâo mơ\ng  8 – 10 ton hlăm 1 ha hlăm 1 yan. Đoàn Lê Anh, Khua Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk Tuy Đức brei thâo: ]ia\ng mđ^ h^n boh tu\ dưn mơ\ng hbei tao, hla\m wưng êgao, Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk Tuy Đức mđ^ lar leh gru hmô tui duah phu\n agha hbei tao. Hluê ho\ng ana\n, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hluê ngă gru hmô srăng dưi rơ\ng hluê djo\ ho\ng du\m hdră pla mjing ba yua hbâo sinh học doh, êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma tu\ đua klam brua\ kriê dlăng leh ana\n ktuê hluê dlăng hdră pla mjing anei mơ\ng mnuih [uôn sang leh ana\n duah anôk ba c\h^ mnia, m[lir ana\n knăl tui duah phu\n agha tơdah mâo klei ]ia\ng:

“ Ho\ng du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hluê ngă, hmei srăng ktrâo la] hdră ngă mơ\ng bi mphu\n truh kơ jih rue#, mơ\ng leh ngă hră hluê ngă hdră bruă hlo\ng truh kơ brua\ mtô bi hriăm. Grăp go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma dưi tu\ mă 1ana\n mrô, ana\n mrô  bi mu\t hlăm brua\ mơ\ng anôk bruă mkăp, hluê ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma dưi tu\ mă ana\n mrô, hdră ngă mơ\ng êpul hgu\m c\ia\ng jing leh hrui buc\ hbei, hmei srăng mko\ mjing bruă m[lir ana\n knăl kơ hbei mơ\ng mdê go\ êsei mnuih [uôn sang pla, leh kơnăn ba nao kơ anôk ]h^ mnia”.

Boh tu\ dưn mơ\ng hdră c\ih mkra ana\n knăl bi djo\ hdra\, mphu\n mơ\ng hnơ\ng tu\ jăk hbei ti Tuy Đức bi mklă leh boh tu\ tal êlâo. Du\m mta hbei tao dưi m[lir leh ana\n knăl mâo anôk hrui blei ênoh đ^ h^n hlăm brô 30% mkă ho\ng du\m mta hbei hlăm sang ]ơ mnia. Anei hlăk jing klei mđ^ ai ]ia\ng [rư\ hruê [rư\ mâo lu go\ êsei mnuih [uôn sang ngă hră m’ar hluê ngă gru hmô m[lir ana\n knăl hưm kla\ phu\n agha. Mơ\ng ana\n, mjing ana\n knăl kơ hbei tao Tuy Đức [rư\ hruê [rư\ h’^t kjăp. Bi ho\ng du\m anôk hrui blei hbei tao, hbei m[lir ana\n knăl đru leh digơ\ êlưih h^n hla\m brua\ ]h^ mnia. Aduôn Nguyễn Thị Oanh,  sa ]ô ngă bruă ghan mnia kha\ng hrui blei hbei tao ti kdriêk Tuy Đức brei thâo:

“ M[lir ana\n knăl mse\ snăn, hmei [uh h’^t ai tiê êdi, kyua hbei pô dưi ba ]h^ kơ lu anôk mkăn mâo ana\n knăl, mnuih blei [ơ\ng ăt h’^t ai tiê kơ hnơ\ng tu\  jăk mơ\ng hbei tao Tuy Đức. Mâo phu\n agha pla mjing, snăn ênoh ênil c\h^ ăt dưi rơ\ng kjăp, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma [uh h’^t ai tiê h^n, grăp blư\ blei ênoh ăt đ^ h^n mkă ho\ng ti du\m anôk mkăn.

Hbei tao hlăk jing sa mta mnơ\ng mâo ba klei tu\ pro\ng kơ brua\ duh mkra mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti kdriêk Tuy Đức. Đoàn Lê Anh, Khua Êpul hgu\m brua\ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kdriêk Tuy Đức bi kah lac\ kơ hdră pla lehana\n hdră kriê dlăng hbei tao:

- Akâo kơ ih mblang brei, ti Tuy Đức, ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ hmei tao, lehana\n si hdră srăng răng mgang?

. Đoàn Lê Anh: Hbei tâo jing mnơ\ng pla [ia\ hruê, mâo ba pla ti kdriêuk Tuy Đức hlăk thu\n 2000. Ho\ng brua\ [rư\ hruê [rư\ đ^ lar, boh nik hlăm 3 thu\n leh êgao snăn hbei tao mâo ba w^t leh klei tu\ dưn pro\ng êdi kơ mnuih pla mjing, boh nik ho\ng du\m go\ êsei knap m`ai, du\m go\ êsei k[ah prăk duh bi liê kơ brua\ knua\.

Hbei tâo ăt mse\ ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mkăn mơh, tơdah pla mjing ho\ng ênha\ pro\ng snăn ênưih tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Boh nik mơ\ng adru\n adriên [ơ\ng boh hbei (amâodah drei pia hlua\t hbei), kman ngă bi bru\ hrue# ba klei jhat pro\ng êdi. Amâo mâo ]ia\ng ôh klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hmăi amâo mâo jăk kơ mnơ\ng pla mjing, Êpul hgu\m hmei mâo leh klei mta\ mtăn kơ mnuih [uôn sang, tal êlâo ruah mjeh jing yuôm bhăn snăk.

Bi kơ klei hlua\t hbei lu jing hlăm yan không ksê djip [ơ\ng hlăm boh hbei, ngă kơ boh hbei jhat amâo mâo thâo lo\ ba ]h^ ôh. Mnơ\ng anei ngă mâo lu hdră gang mkhư\, tal êlâo drei yua hdră sinh học ana\n jing hdră kia\ kriê kluôm. Tal dua, yua mnê] [ê] ma\ ]ia\ng kơ ksê knô nao mu\t hlăm mnê] ana\n, lehana\n di`u amâo lo\ dưi k]ah mđai lu ôh, anei yơh jing hdră kluôm.

- Bi kơ brua\ dlăng kriê lehana\n pruê hbâo, akâo kơ ih yăl dliê lăng klei thâo leh mơ\ng alu\ wa\l ]ia\ng kơ hbei mboh lu?

. Đoàn lê Anh: Ho\ng hbei tao êlâo kơ pla drei mkra lăn bi jăk mđ^ mbuôn, lehana\n dưm hbâo sun drei dưi yua hbâo lân, hbâo vi sinh pioh sun, leh pla mâo sa mlan snăn drei pruê NPK, truh 1 mlan mkrah êjai drei pleh leh hla, snăn drei pruê kali ]ia\ng kơ hrue# hbei dơ\ng mtru\n boh hbei.

- }ia\ng kơ hbei tao hlăm kdriêk mâo klei đ^ kyar kjăp, snăn si hdra\ êpul hgu\m, lehana\n knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa kdriêk nga\, bohnik kơ anôk ]h^ mnia hbei tao mơ\ng mnuih [uôn sang?

. Đoàn Lê Anh: }ia\ng mâo brua\ pla mjing hbei tao đ^ kyar kjăp hlăm kdriêk, snăn ho\ng êpul hgu\m hmei ăt mguôp ho\ng Knơ\ng brua\ kreh knhâo, lehana\n anôk brua\ `u kma, lehana\n mđ^ kyar, mko\ mjing hdră ngă brua\ kjăp mơ\ng phu\n hlo\ng kơ êdu\k, ]ia\ng bi mâo hbei tao doh pioh ]h^ hlăm ala ]ar lehana\n kơ ala ta] êngao. Hmei mâo leh klei bi mguôp, ma\ brua\ ho\ng êpul hgu\m phung ngă lo\ hma ]ar ]ia\ng hgu\m ho\ng anôk mnia mblei jing siêu thị Big C, đru kơ mnuih pla mjing hluê hdră pla mjing doh, mprăp kơ hdră mđ^ kyar anôk ]h^ mnia h’^t ba ]h^ hlăm du\m diêu thị, boh nik bi mguôp ho\ng phung duh mkra ]ia\ng duah du\m anôk ]h^ mnia h’^t đru kơ mnuih pla mjing mâo anôk ]h^ boh mnga pô.

• Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!

 H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k