VOV4.Êđê - Wưng leh êgao, mnuih ngă lo\ hma wa\l krah Gia Nghĩa, ]ar Daknông jho\ng bi mlih leh mnơ\ng pla, ba yua mjeh mrâo mâo boh mnga h^n, ho\ng hnơ\ng jăk h^n ba w^t leh klei tu\ dưn jăk. Kyua thâo ba yua hdră dlăng kriê wiê ênăk mrâo mrang, boh mnga mnuih [uôn sang mâo amâo mâo djo\ kno\ng mâo ]h^ hlăm ala ]ar, [ia\dah mâo ]h^ wa\t kơ ala ta] êngao.

Nao ata\t hmei ]ua\ dla\ng đang lo\ hma, rông mnơ\ng êbeh 20 ha, hla\m ana\n mâo 13 ha pla boh tu\r yua\n jing boh măng cụt, Trần Quang Đông ti sa\ Đa\k Nia, wa\l krah Gia Nghĩa, brei thâo: Thu\n 1997, `u mơ\ng [uôn pro\ng Hồ Chí Minh hriê dôk kơ Đa\k Nông mphu\n mko\ brua\ knua\, [uh kr^ng la\n anei mâo lu klei ja\k ga\l ]ia\ng mđ^ kyar ana boh kroh, kyua ana\n bi mkla\ duh bi liê. Ho\ng êbeh 20 ha la\n, ~u pla lu mta mnơ\ng, ana boh kroh mse\ si boh [ơr, boh sâu riêng, boh truôl hla\m ana\n lu jing ana boh tu\r yua\n.

Ho\ng yan adiê, la\n ala djo\ guôp, mb^t ho\ng brua\ ba yua hdra\ mnê] nga\ brua\ mrâo mrang hla\m brua\ pla mjing, đang war ana boh kroh mơ\ng go\ sang Trần Quang Đông ba w^t leh boh tu\ brua\ pro\ng kơ brua\ duh mkra. Ara\ anei ho\ng 8 ha ana boh tu\r yua\n ba leh hnư hrui w^t h’^t, hnơ\ng mâo hla\m gra\p thu\n hla\m brô 60 ton. K`a\m mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k lehana\n klei ga\l hla\m brua\ hrui blei, ~u nao nga\ hra\ m’ar pla mjing hluê si hnơ\ng ]ua\n VietGap, GlobalGap lehana\n mâo du\m knơ\ng brua\ djo\ tuôm tu\ yap bi mkla\. Kyua ana\n, boh kroh mơ\ng go\ sang ~u amâo djo\ kno\ng dưi ba ]h^ hla\m ala ]ar đuic\ ôh, [ia\dah lo\ dưi ba ]h^ kơ ala ta] êngao.

“ Hdra\ êlan kâo nao hluê hdra\ GlobalGap sra\ng đru kơ mnơ\ng dhơ\ng dưi nao ]h^ hla\m lu anôk h^n, êdah êdi mse\ si hla\m thu\n mrâo êgao mâo ba ]h^ leh kơ C|âu Âu, ana\n jing kơ ala c\ar Hà Lan. Ênoh pra\k mnga mâo ba w^t `u ja\k h^n, anôk ba ]h^ lu h^n, mjing klei h’^t kja\p kơ hnư hrui w^t. Tal dua, pô ma\ brua\  pla mjing  hluê hdra\ ja\k h^n jing Global Gap mka\ ho\ng Vietgap sna\n jing kyua klei suaih pral mơ\ng go\ sang pô hla\m đang war lehana\n mnuih nga\ brua\ kơ đang war a\t mâo klei ja\k h^n mơh kơ klei suaih pral”.

{uh boh [ơr Cuba jing djuê mjeh mrâo, mâo boh tu\ pro\ng  kơ brua\ duh mkra, thu\n 2013, Lê Văn Hưng ti alu\ Tân Phú, sa\ Đa\k R’Moan, wa\l krah Gia Nghĩa ba pla plua\ leh 300 ana hla\m êbeh 3ha mkrah kphê pô. Leh 5 thu\n ba pla lehana\n dla\ng kriê djo\ hdra\, gra\p ana boh [ơr mboh leh mâo 100kg boh. Gra\p thu\n, tơdah truh yan mboh, mnuih ghan mnia kha\ng nao truh hla\m đang blei. Truh kơ yan hrui pe\, boh kroh dưi ba ]h^ hla\m kluôm ala ]ar. Lê Văn Hưng brei thâo: Kyua ba yua hdra\ pla mjing djo\ hdra\ VietGap ana\n boh kroh mâo ênoh ]h^ đ^ h^n lehana\n h’^t kja\p.

“ }ia\ng dưi mâo boh kroh tu\ ja\k, djo\ ho\ng klei ]ia\ng blei yua mơ\ng sang c\ơ mnia, sna\n drei c\ia\ng ruah djo\ djuê mjeh ja\k, tal 2 jing hluê nga\ ja\k hdra\ mnê] pla mjing ja\k êđa\p kơ mnuih blei yua. Mnuih [uôn sang drei c\ia\ng pruê djo\ hbâo, yua djo\ êa drao, mka\p dja\p êa lehana\n mnơ\ng tu\ ja\k kơ mnơ\ng pla, sa kdrê] mka\n jing hdra\ hrui pe\, brei drei ruah pẻ\ đơ boh leh khua. Hdra\ hrui pe\ brei drei ruah djo\ wưng adiê không, mnga] ta], mâo giê pe\ lehana\n mnơ\ng da\p dưm boh kroh pioh ba w^t kơ hjiê mka\p pioh, rơ\ng ba truh kơ mnuih blei yua ho\ng hnơ\ng tu\ ja\k h^n êdi”.

Nga\ brua\ brua\ lo\ hma ba yua hdra\ mnê] nga\ brua\ mrâo mrang jing sa hla\m 3 brua\ phu\n ]ia\ng đ^ kyar brua\ duh mkra yang [uôn mơ\ng ]ar Daknông. Hluê si hdra\ ]ua\l mka\ truh kơ thu\n 2035, ]ar mâo 19 kr^ng nga\ lo\ hma ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang, ho\ng ênha\ pro\ng êbeh 9 êbâo ha. Hluê nga\ hdra\ êlan mtru\n anei, wa\l krah Gia Nghĩa [uh mâo leh lu gru bi hmô pla mjing djam mtam, mnga, boh kroh hluê ho\ng hnơ\ng ]ua\n VietGap. Brua\ knu\k kna lehana\n brua\ djo\ tuôm đru leh kơ mnuih nga\ lo\ hma wa\t kơ pra\k duh bi liê lehana\n mjua\t bi hria\m kơ hdra\ mnê] nga\ brua\ hluê djo\ si klei k]ah mtru\n. Kno\ng hla\m thu\n dih, wa\l krah Gia Nghĩa đru leh kơ 5 gru hmô ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang ho\ng ênoh pra\k bi liê 210 êkla\k pra\k. Hluê ho\ng du\m boh tu\\ tal êlâo leh mâo ba w^t, wa\l krah lo\ dơ\ng mtru\t mđ^ ai mnuih nga\ lo\ hma mđ^ kyar brua\ nga\ lo\ hma ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang, mđing kơ du\m mnơ\ng pla mâo hnơ\ng tu\ ja\k, êđa\p ênang, djo\ guôp ho\ng klei ]ia\ng sang c\ơ mnia hla\m ala c\ar lehana\n kơ ala ta] êngao.

Daknông jing ]ar mâo lu klei ja\k ga\l ]ia\ng mđ^ kyar brua\ nga\ lo\ hma ho\ng du\m mta mnơ\ng dhơ\ng mâo ênoh tu\ yuôm ba ]h^ kơ ala ta] êngao mse\ si kphê, tiêu, k’su, djam mtam lehana\n boh kroh. K`a\m mđ^ lar klei ja\k ga\l ana\n, ]ar Daknông bi mkla\ leh brua\ nga\ lo\ hma ba yua hdra\ kdra\p ma\ brua\ mrâo mrang jing sa hla\m 3 brua\ phu\n ]ia\ng mđ^ kyar brua\ duh mkra – yang [uôn mơ\ng alu\ wa\l. Pô ]ih klei mrâo kơ sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng Dap Kngư mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Lê Quang Dần, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ lo\ hma lehana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Daknông kơ brua\ anei.

- Akâo kơ ih mblang brei si klei ]ua\l mka\ lehana\n ba yua hdră mrâo mrang hlăm brua\ pla mjing ti Daknông?

. Lê Quang Dần: Mđ^ kyar brua\ lo\ hma pla mjing ho\ng hdră ma\ brua\ mrâo mrang jing hdră êlan phu\n mơ\ng brua\ Đảng ]ar, mâo leh du\m hdră mtru\n kơ klei bi k[^n pro\ng tal 11, hdră mtru\n mrô 04 mơ\ng knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar, kơ klei mđ^ kyar brua\ lo\ hma ba yua hdră mrâo mrang wưng thu\n 2010 – 2015. Hội đồng nhân dân ]ar ăt mâo hdră mtru\n mrô 55 thu\n 2016 pioh ]oh ]ua\n djăp hdră êlan mđ^ ai kơ brua\ duh bi liê hlăm Daknông. Lehana\n ]ar ăt mâo mơh hdră mtru\n iêu jak klei duh bi liê hla\m brua\ lo\ hma, kr^ng [uôn sang ti hdra\ mơ\ng knu\k kna mtru\n mrô 210. Mse\ snăn, kơ hdră êlan mơ\ng ]ar bi mđing kơ brua\ mđ^ kyar brua\ pla mjing ho\ng hdră mrâo mrang. Ara\ anei knơ\ng brua\ lo\ hma hlăk mâo klei k]e\ pioh ]ua\l mka\ kr^ng pla mjing ho\ng hdră mrâo mrang hlăm kluôm ]ar, ta\ êlan ]ua\l mka\ kr^ng pla mjing ho\ng hdră mrâo mrang truh kơ thu\n 2030, ho\ng ênoh hlăm brô 30 êbâo ha.

- Djo\ leh,akâo kơ ih lo\ yăl dliê lăng du\m êpul êya mâo ba yua leh hdră ngă brua\ mrâo mrang hlăm klei pla mjing?

. Lê Quang Dần: Truh kơ ara\ anei hlăm ]ar Daknông klei ba yua hdră ngă brua\ mrâo mrang jing mphu\n k]ưm tal êlâo, [ia\dah mâo leh mơh đa đa alu\ wa\l, đang war lehana\n êpul brua\ hgu\m dơ\ng ba yua hdră ngă brua\ mrâo mrang hla\m klei pla mjing, boh nik pla mjing djam mtam, mnga, lehana\n du\m mta mnơ\ng pla hlăm alu\ wa\l. Mâo leh du\m klei bi hmô jăk mse\ si ti kdriêk Dak Song mâo đang war Thu Thuỷ, Êpul hgu\m Đồng Thuận, Êpul hgu\m Dak Tân ti wa\l krah Gia Nghĩa snăn lu mnuih pla djam hluê hdră êlan pla mjing djam mtam doh, mâo klei hgu\m hlăm brua\ ngă, mjing anôk mkăp djam mtam kơ sang mnia Bình Điền.

- Hlăm klei ba yua hdră ngă brua\ mrâo mrang, snăn ]ia\ng bi mâo klei bi mguôp kjăp hlăm 4 phung ngă brua\, snăn brua\ anei si ]ar mâo ngă leh?

. Lê Quang Dần: Djo\ leh, hlămbrua\ pla mjing ba yua hdră mrâo mrang snăn brei mâo klei bi mguôp ho\ng brua\ kreh knhâo, bi mâo klei t^ng mka\ bi djo\ ho\ng brua\ ]h^ mnia, kyuadah pla mjing pioh ]h^ mnia, snăn brua\ bi mguôp hla\m 4 phung, amâodah 5 phung yơh. Dơ\ng mơ\ng mnuih pla mjing; knu\k kna; phung kreh knhâo; phung duh mkra, lehana\n knơ\ng prăk kăp đru brei ]an prăk duh bi liê kơ brua\ knua\, kyuadah hla\m brua\ pla mjing ho\ng hdră mrâo mrang jing ]ia\ng snăk kơ ênoh duh bi liê. ]ar ngă leh brua\ ho\ng djăp knơ\ng prăk duh mkra mnia mblei, ]ia\ng mâo ]an prăk, mse\ si hlăm brua\ pla mjing thu\n leh êgao mâo hdră brua\ Vnsat ăt mâo hdră đru brei ]an prăk pioh lo\ w^t ru\ mjing kphê.

Boh s^t brua\ pla djam mtam ti Daknông, Gia Nghĩa phu\n agha djăp mta ăt blei ba mơ\ng Lâm Đồng, lehana\n mơ\ng du\m ]ar mkăn. {ia\dah hlăm du\m thu\n giăm anei ]ar mâo leh du\m đang war, lu go\ êsei duh mkra pla mjing mâo duh leh sa kdrê] kơ ]ar. Mse\ si ti wa\l krah Gia Nghĩa, ti alu\ kr^ng Nghĩa Phú ăt mâo pla du\m ênha\ djam mta pla sa anôk, amâodah kdriêk Daksong, sa\ Thuận Hà, Thuận Hạnh ăt pla leh, lehana\n dưi mkăp leh sa kdrê] pioh yua hlăm ]ar, lehana\n ăt mâo klei bi mguôp ho\ng du\m ]h^ mnia mkăn pioh ]h^ du\m mta djam mtam jing kno\ng Daknông mâo klei găl.

• Mni la] jăk kơ ih lu!

H’Nê] – Y Khem pô ]ih mkra