VOV4.Êđê - Wưng anei mâo lu war tiêu mnuih pla mjing pla leh ti Daklak, lehana\n hlăm Lăn Dap Kngư bi hrui pe\ leh sơăi. {ia\dah êjai ho\ng yan adiê amâo mâo jăk lehana\n kơ klei dlăng kriê wiê ênăk, mbo\ hbâo pruê kơ tiêu bi djo\ guôp, mpra\p kơ sa yan thu\n êdei djo\ boh mga h^n hla\k mâo lu mnuih [uôn sang mđing êdi. Pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, Khua kia\ kriê brua\ lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên srăng mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing đa đa brua\ pioh dlăng kriê wiê ênăk tiêu hlăm wưng leh hrui pe\ boh.

- Ơ Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, leh wưng pe\ boh mnuih [uôn sang bi mđing êdi kơ bruă si c\ia\ng mbo\ mta mnơ\ng tu\ jăk kơ ana tiêu bi djo\ guôp, dưi mơ\ he\ tiến sĩ bi kah lac\ brei kơ klei anei?

. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: Hlăm wưng anei dưm hbâo he\ amâo dah h’a^? aguah tlam leh pe\ boh jing hlăm wưng anei pe\ jih leh boh, mâo đang tiêu ka jih ôh, snăn leh pe\ boh truh yan hjan yơh, jing hlăm brô 1 mlan amâo dah êbeh 1 mlan leh pe\ boh, jing truh yan hjan yơh. Ho\ng du\m đang tiêu aguah tlam đ^ jing h’^t kjăp, mtah mda, snăn leh pe\ boh amâo mâo krih êa ôh, amâo mâo bi dưm hbâo. Tơdah t^ng knăl [uh yan hjan giăm truh leh wưng anei jing wưng hyuă êa amâo dah wưng mkhư\ ana tiêu leh ana\n ]ia\ng ana tiêu mâo wưng mdei, dôk guôn adiê hjan snăn bi dưm hbâo ]ia\ng kơ ana tiêu bi tlah adhan, bi [u\t mnga, mnga tiêu srăng ]uh blang yan hjan, klă s^t hlăm mlan 6. Leh ana\n ]uh blang hlăm yan hjan snăn kơh jăk, bi tơdah `u ]uh blang hlăm ako\ yan hjan amâo dah hlăm yan bhang jing amâo mâo jăk ôh.

- Ơ|, ơ tiến sĩ, dah snăn wưng krih êa, ]uh blang mnga jing yuôm bhăn êdi. Snăn dah ]ia\ng ana tiêu ]uh blang mnga sa hnơ\ng ba w^t boh tu\ dưn jăk êdi, ya mta bruă c\ia\ng bi mđing hlăm wưng anei?

. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: }uh blang mnga taih tưt jing klei khăng mâo mơ\ng ana tiêu, `u ]uh blang mnga amâo djo\ mse\ si ana kphê ôh, ]uh blang ngă 1 gưl, 2 gưl ,3 gưl, `u ]uh blang mnga hlăm wang 1 amâo dah 1 mlan mkrah djo\ hlăm yan hjan. }ia\ng mnga ]uh blang sa hnơ\ng snăn ăt c\ia\ng bi mâo wưng `u k[ah êa leh ana\n wưng k[ah êa mơ\ng ana tiêu kno\ng bhiâo amâo djo\ sui ôh kno\ng hlăm brô 30 hruê đuic\, ho\ng mjeh tiêu Trâu, `u sui h^n amâo dah du\m đang tiêu drei pla ho\ng ana kyâo bi êyui, [ia\dah amâo mâo koh hre\ ôh adhan hla lui pum pam snăn wưng tu\ klei k[ah êa truh 40 hruê, ana tiêu ăt kăn mâo klei jhat lei. Leh kơnăn, `u srăng ]uh blang mnga sa hnơ\ng hlăm yan hjan. Ho\ng du\m đang tiêu leh pe\ jih boh, [ia\dah ka truh mơh yan hjan, ana\n jing 1 klei jăk, tơdah leh pe\ jih boh 1 hruê kăm êdei mâo adiê hjan snăn jing klei hu^ êdi, kyua ana\n jing klei sra\ng nga\ lui] boh mnga, kyua `u ]uh blang mnga [ia\ h^n leh ana\n ]uh blang amâo mâo sa hnơ\ng. Snăn hluê si kâo m’mông anei mnuih [uôn sang amao lo\ c\ia\ng krih êa ôh, kyuadah drei kno\ng krih êa kơ ana tiê hluê si hdră mbo\ hlăk wưng dôk rông boh, hlăm brô mlan 11, 12 tơdah tuôm ho\ng adiê mđiă không ktang bi krih êa ]ia\ng rông boh mđ^ h^n hnơ\ng mâo boh.

- Ơ|, mse\ si tiến sĩ mrâo la] yan hjan giăm truh leh leh ana\n kơ klei lu đang tiêu êngăp êa êlưih khăng mâo, snăn si mnuih pla tiêu bi mđing kơ bruă anei?

. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: Bruă klei mnuôr mđoh mđue# êa tơdah [uh êa dôk kdơ\ng hlăm đang tiêu snăn kơh bi klei mnuôr mđoh mđue# êa, klei hlăm yan hjan mtam jing amâo mâo djo\ ôh. Ho\ng du\m đang tiêu leh pla, [ia\dah ka mâo mnuôr mđoh mđue# êa, snăn drei bi klei mnuôr mđoh mđue# êa hlăm yan bhang, kyua hlăm wưng anei `u [ia\ nga\ klei jhat lui] liê h^n. Kyua tơ leh hjan bi klei, hu^ tloh jih agha tiêu srăng mjing klei găl kơ m’mao, hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă `u\ kma bi rai ana tiêu. Anăn hlei pô mnuih [uôn sang ăt mâo klei m^n ]ia\ng ngă mkra đang war pioh pla tiêu c\ia\ng bi klei he\ mnuôr mđoh mđue# êa mơ\ng mphu\n ngă mkra đang war mtam. Hlăm 2 prue# tiêu drei klei sa mnuôr mđoh êa điêt hluê hnơ\ng troh mơ\ng prue# phu\n tiêu leh ana\n srăng mâo du\m mnuôr mđoh êa pro\ng h^n ]ia\ng mđu\ mă êa anei hluê mnuôr kbiă kơ ta], ana\n pia jing [a\ng mđoh êa mơ\ng hla\k ngă mkra đang war. Tơdah đang war pla leh tiêu, [ia\ ]ia\ng klei mnuôr mđoh êa, bi klei hlăm yan bhang.

- Ơ tiến sĩ, ara\ anei lu mnuih [uôn sang ruah pla tiêu hlăm ana kyâo adôk hd^p ]ia\ng h’^t kjăp, hlăm ana\n ruah mă ana juăr ngă gơ\ng pla tiêu, [ia\dah giăm anei ana juăr khăng mâo mnơ\ng ngă kbiă ktăk ju\ hlăm ana, klei anei ngă hma^ djo\ pro\ng kơ đang tiêu. Tiến sĩ mâo ya klei c\ia\ng mtă mtăn ho\ng mnuih [uôn sang tơdah ruah mă ana juăr ngă gơ\ng pla hd^p?

. Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: Giăm anei, hlăm ana juăr khăng mâo mnơ\ng ngă kbiă ktăk ju\, ngă kơ ana juăr djiê, leh ana juăr djiê snăn hrue# tiêu ăt êluh le\ ti gu\, ngă klei dleh dlan kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Klă s^t tơdah ruah gơ\ng pioh ngă gơ\ng pla tiêu, snăn bi mâo du\m hnơ\ng ]ua\n klă klơ\ng. Gơ\ng pla amâo mâo joh êbuh rơ\ng kjăp kơ sa wưng đ^ jing mơ\ng ana tiêu hlăm wang mơ\ng 10 truh 15 thu\n. Boh s^t hmei ăt nao ksiêm dlăng klă du\m ana juăr ti kr^ng }ư\ Kui`, hlăm ana juăr khăng mâo du\m mta hluăt siap khăng, khăng [oh [ơ\ng ana êlâo, leh kơnăn kơh bi kbiă ktăk ju\, mnơ\ng ngă tluôn ana\n ngă kơ ana juăr joh êbuh. Truh kơ ara\ anei klei anei ăt ka mâo mơh hdră msir mghaih mâo boh tu\ dưn, [ia\dah tơ [uh ana tiêu djăl đ^ luôm jih ana juăr, păn đ^ hlăm ana juăr, snăn ênoh ana juăr mnơ\ng ngă kbiă ktăk ju\ [ia\ h^n mơh. {ia\ mơh tuôm mâo ana tiêu đ^ luôm leh [ia\dah ana juăr lo\ djiê he\. Ana juăr kno\ng djiê hlăm thu\n tal 2, tal 3, dah sui h^n hlăm thu\n tal 4 leh hrue# tiêu đ^ kluôm hlăm ana juăr. Tơdah mnuih [uôn sang drei [uh mnơ\ng ngă bi kbiă ktăk ju\, snăn hluăt [oh [ơ\ng leh ana juăr dleh msir mghaih. Mnuih [uôn sang drei dưi yua kiê kngan ba dưm êa drao ti anôk hluăt [ơ\ng ana\n. Ana\n jing du\m mta klei kâo thâo mơ\ng êlâo dih truh kơ ara\ anei. Lu anôk bruă la] snei; ana\n jing kyua mta m’mao phitopthora, boh s^t gơ\ amâo mâo djo\ ôh, [ia\ ara\ng kno\ng đa\o jing mâo ya mta m’mao nga\ bi rai, [ia\ `u kno\ng `u\ kma hluê êlan leh hluăt [oh [ơ\ng ana juăr. Kyua anăn kâo kno\ng mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang pla tiêu hlăm ana juăr ăt c\ia\ng bi kriê dlăng pioh hrue# tiêu dja\l đ^ luôm ana kluôm juăr, srăng mhro\\ [ia\ ênoh jhat djiê kyua mơ\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng nga\ bi rai ana juăr./.

- Ơ, sna\n he\ la] jăk kơ tiến sĩ !