VOV4.Êđê - Ara\ anei, lu đang kphê ti [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai hla\k mâo klei luh adiê boh lehana\n lu klei bi mlih amâo ja\k ja\k ôh ti ana, ti adhan lehana\n hla. Klei anei nga\ hma\i truh kơ klei đ^ jing mơ\ng ana kphê, mb^t ana\n nga\ hma\i djo\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga hla\m knhal jih yan.

Phạm Văn Đạo, sang ti êlan Kim Đồng, [uôn pro\ng Pleiku brei thâo: hlăm brô 1 hruê kăm ho\ng anei, 1 ha kphê mơ\ng go\ êsei `u tuôm ho\ng klei êluh boh mda. Hluê si klei ksiêm dlăng mơ\ng Phạm Văn Đạo, êlâo kơ êluh boh, hla `u mơ\ng mtah djưt nao kơ k`^ bi kd^t hlăm po\k nah dlông. Mb^t ho\ng ana\n, hlăm ana, adhan kphê mâo tal eh kan, leh ana\n mâo wa\t ksê đđiêt [ơ\ng bi rai. Leh du\m hruê êluh adiê boh, đađa ana kphê hlăm đang kno\ng adôk 1/3 hnơ\ng boh tal êlâo. Klei anei ngă kơ Phạm Văn Đạo hu^ hyưt êdi:

“ Klei bi êdah mơ\ng ana kphê ana\n jing hla k`^ he\, mâo gru bi kd^t hlăm hla. Hlăm kmru\ boh ana\n êluh 2/3, du\m boh đơđiêt êluh jih. Êngao kơnăn kuôp boh bru\ he\. Kmru\ boh ju\, êluh jih kno\ng adôk [ia\ đui]. Yan hjan sui, mâo ana êluh mơ\ng 60 – 70%, krô adhan, amâo thâo ya be\ phu\n agha ngă êluh boh anei, sơnăn amâo thâo ôh si hdră răng mgang”.

Ăt mse\ ho\ng đang kphê Phạm Văn Đạo, đang kphê mơ\ng Lê Bá Thắng ti phường Phù Đổng, [uôn pro\ng Pleiku ăt hlăk êluh boh mda. Lê Bá Thắng brei thâo, mse\ si yang đar, hlăm du\m thu\n, êlâo kơ truh yan hjan, Lê Bá Thắng pral dưm hbâo kali lu h^n ]ia\ng đru hla leh ana\n boh mda đuôm kjăp hlăm adhan. {ia\dah thu\n anei, yan hjan truh hnưm h^n, Lê Bá Thắng ka hmao dưm hbâo kơ đang kphê, ngă kơ boh mda êluh lu h^n mkă ho\ng du\m thu\n. Mb^t ho\ng ana\n, gưl adiê hjan sui truh 10 hruê ngă kơ hnơ\ng h’ăp hlăm đang kphê đ^ h^n mjing klei găl kơ mmao jhat đ^ lar leh ana\n đ^ lar lu h^n hlăm du\m kuôp hla leh ana\n kmru\ boh, ngă kơ boh bru\ lu. Lê Bá Thắng brei thâo:

“ Amâo hmao dưm hbâo kali kơ ana kphê, snăn `u êluh boh. Hnơ\ng h’ăp đ^ h^n, hjan hl^m lu, rơ\k ]a\t đ^ lu, lăn dưm hbâo lu, adhan hla ]a\t đ^ lu, mjing hnơ\ng h’ăp hlăm ana kphê, h^n mơh lo\ êluh boh. Hlăm hla mâo du\m gru nga\ bi kd^t ju\ k`^ lo\ dơ\ng êluh boh. Hlăm wưng êluh, drei lo\ dưm hbâo kali `u êluh boh lu h^n”.

Ho\ng ana kphê, leh hrui pe\ boh yan êlâo truh kơ mâo boh yan êdei jing 1 wưng kriê dlăng lui] liê lu ai tiê leh ana\n prăk kăk duh bi liê. Mơ\ng krih êa, khăt adhan, dưm hbâo hlo\ng truh răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă. Truh kơ đang kphê ]uh blang mnga, bi adiê h’^t kjăp djăp mnuih bi hơ\k m’ak sơa^. {ia\dah, truh kơ wưng rông boh mse\ si ara\ anei, đang kphê êluh boh [rư\ [rư\, [ia\dah amâo thâo ôh phu\n agha, amâo mâo hdră msir mghaih sơnăn mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hu^ hyưt êdi.

Hluê si Kỹ sư Lê Bá Nghiêm, knua\ druh nga\ brua\ ti  Anôk mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma ]ar Gialai, klei lu adiê boh kphê mao lu mta klei nga\m. Du\m pô đang kphê c\iang bi tria\ng dla\ng bi nik du\m gru bi êdah ti ana kphê. Anei jing gru bi kna\l  yuôm bha\n  c\ia\ng bi mkla\ hdra\ msir mghaih:

Tui si kỹ sư brua\ lo\ hma pla mjing Lê Bá Nghiêm, knua\ druh anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ lo\ hma ]ar Gialai la], klei kphê luh adiê mda kbia\ hriê mơ\ng lu mta. Lu pô war bi ksiêm dlăng djăp klei bi knăl hlăm ana kphê. Anei jing klei bi knăl yuôm bhăn ]ia\ng mâo kla\ hdră mghaih msir:

“ Klei luh adiê kno\ng jing klei bhiăn mâo hlăm grăp thu\n. klei anei kbia\ hriê mơ\ng dua mta phu\n, tal êlâo jing tui si klei bhiăn hd^p, tal dua jing luh kyua k[ah hbâo pruê. Klei luh adiê mda tui si klei bhiăn hd^p jing mse\ snei, tơdah adiê ti lăn Dap Kngư mâo êwang bi kpleh pro\ng, aguah ưm kreh êa\t, lehana\n mâo hjan [hu\k, truh yang hruê dơ\ng mơ\ng 12h – 1h, 2 h adiê dơ\ng hlơr tăp năng mơ\ng 30 – 35⁰C, truh wai băk tlam lo\ mâo he\ hjan. Klei mse\ snăn, ngă kơ arua\t hd^p hlăm ana kyâo, kuôp boh blang he\, tuôm ho\ng klei êa\t bhiâo riâo rit snăn tloh kuôp boh. Anei yơh jing klei luh adiê tui si klei bhiăn hd^p yo\ thu\n mâo nanao, amâo mâo klei bi knga\r ôh klei anei.

Tal dua, jing luh adiê mda kyua k[ah hbâo. Ara\ anei lu go\ sang pla kphê krih êa hbâo hla\m hla, mâo go\ sang amâo mâo krih ôh, snăn k[ah mta vi lượng mse\ si msei, photpho, kẽm kơ ana kphê. Hlei go\ sang krih êa hbâo kơ hla 2 blư\/yan, tal êlâo ako\ yan, tal dua knhal jih yan hjan snăn amâo jăk luh adiê mda ôh. Hlei go\ sang amâo mâo krih ôh êa hbâo snăn s^t nik tuôm ho\ng lu klei luh adiê mda. Kyuana\n, hlăm djăp war kphê tăp năng mâo sang [uh adiê mda luh lu, mâo sang luh ma\ kno\ng [ia\. Bi klei luh adiê mda tui si klei bhiăn hd^p jing kbia\ hriê mơ\ng adiê, ti Lăn Dap Kngư, klei anei amâo mâo dưi mghaih msir ôh.

Boh s^t, ]ia\ng dưi mghaih msir klei luh adiê mda snăn mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing, brei drei ba yua êa hbâo krih hlăm hla mâo lu mta sắt, lehana\n bo, kẽm krih hlăm ako\ yan hjan, lehana\n hlăm knhal jih yan hjan snăn dưi mkhư\ klei luh adiê mda, lo\ m`a\ klei luh adiê mda kyua adiê jing amâo mâo dưi mkhư\ ôh, si hdră thâo dlăng kriê wiê ênăk dưn, snăn hlăm yan hjan ti lăn Dap Kngư ăt mâo klei luh adiê mda tui si klei bhiăn leh. Klei anei amâo mâo lu, amâo mâo ktro\ ôh. {ia\dah kăp mđing lehana\n mghaih msir klei luh adiê kyua k[ah hbâo đu]”.

K`ăm mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n mbo\ mnơ\ng tu\ jăk ]ia\ng kơ ana kphê đ^ jing jăk rông boh kjăp h^n, Tiến sĩ Phạm Công Trí mơ\ng knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư la], pô war kphê bi pruê djăp ênu\m hbâo hlăm phu\n, lehana\n krih êa hbâo hlăm hla, tui si ênoh djo\ guôp:

“ Pruê hbâo jing sa mta brua\ amâo mâo dưi k[ah ôh, srăng bi kla\ kơ boh mnga mâo kơ kphê lehana\n tiêu, lehana\n ăt jing brua\ liê lu ngăn prăk mơh. Lehana\n tăp năng mơ\ng brua\ anei hlo\ng jing he\ mse\ si dho\ng duah nah mta amâo mâo thâo yua ba klei jhat kơ pô. Bi tơdah pruê djo\ snăn war boh đ^ jing jăk. {ia\dah, tơ pruê amâo mâo djo\ hdră snăn boh mơ\ng klei jhat [uh mtam ti ana\p mta.

Brei drei mđing, ara\ anei hbâo bi mbru\ mguôp ho\ng hbâo vi sinh brei ba yua jê` jê` kơ mnơ\ng pla ]ia\ng bi mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk bi êbhui] lăn, bi kjăp agha, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t lăn, lehana\n mmat jhat gam, snăn brei mđing êdi kơ brua\ anei. Kyuadah, tơ lăn jăk leh, lăn êbhui], snăn agha srăng đ^ jing jăk, mơ\ng ana\n brua\ dla\ng kriê mâo klei jăk găl h^n, lehana\n mđ^ boh mnga mâo.

Tal dua, kơ hbâo NPK, mđ^ anei mnuih pla mjing kno\ng kreh mđing kơ hnơ\ng N-P-K h^n ho\ng klei pruê djo\ ênoh  hbâo. S^t yơh hnơ\ng N-P-K jing ênoh yuôm bhăn kyuadah ana\n jing hbâo đa lượng, bi du\m mta trung, vi lượng ăt brei bi mâo mơh ho\ng ênoh djo\ guôp kơ ana kphê, ana tiêu wưng anei jing yuôm bhăn snăk. Tơdah drei kno\ng pruê ma\ N-P-K [ia\dah k[ah kẽm, bo, Majie, lưu huỳnh… snăn ana kphê lehana\n boh amâo srăng jăk ôh. Ho\ng ana kphê k[ah mnơ\ng ana\n, srăng ngă kơ luh adiê mda lu snăk. Kyuana\n bi pruê djăp ênu\m jih jang hbâo.

Êjai pruê hbâo hlăm phu\n, snăn ăt mđing mơh kơ du\m mta hbâo krih hlăm hla. Boh nik ho\ng yan adiê amâo mâo jăk mse\ si ara\ anei, mse\ si êjai dôk hlăm krah yan không, bhiâo riâo rit hjan he\, amâodah hlăk dôk hjan đue# nao he\ kơ mđia\ ktang. War kphê pruê leh hbâo bru\, hbâo vi sinh srăng mđ^ mlih kơ lăn êbhui] jăk h^n, lehana\n mâo ai ktang kơ agha. {ia\dah ho\ng klei yan adiê bi mlih amâo mâo thâo t^ng knăl, lehana\n ara\ anei mnơ\ng pla mboh đ^ h^n mơh snăn brua\ ba yua lu hbâo hữu cơ krih hlăm hla jing sa hdră năng ngă. {ia\dah brei drei mđing amâo yua hbâo êgao hnơ\ng đei ôh, lehana\n kno\ng ba yua hbâo djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t snăn kơh srăng mâo boh tu\ dưn jăk”.