VOV4.Êđê - Hla\m wưng êgao, kdrê] Anôk bruă răng mgang mnơ\ng pla mjing tu\ mă lu klei êmuh djo\ tuôm kơ hdră pla leh ana\n kriê dlăng tiêu hlăm yan hjan. Anei jing wưng tiêu mâo lu klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, mse\ si đ^ jing êmưt, djiê hnơ\ng lu, êluh kmru\ boh, êluh boh mda… Kỹ sư Trần Đỗ Hoàng mơ\ng Êpul group Lộc Trời, srăng w^t la] du\m klei êmuh mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma.

Y- Lâm Mlô, ti sa\ }uôr Dăng, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak êmuh snei:

- Mse\ si war tiêu go\ sang hmei ara\ anei mâo mmao hdăng gam, lehana\n ngă bru\ agha. {uh tiêu mâo klei bi knăl mnơ\ng ngă, kâo nao blei êa drao krih, ara\ anei mdul leh mơh. Mmông anei kâo mâo klei ]ia\ng êmuh phung thơ\ng kơ brua\ anei mâo klei k]e\ brei hdră dlăng kriê tiêu, ]ia\ng kơ war tiêu đ^ jing jăk h^n.

-Kỹ sư Trần Đỗ Hoàng: Kâo w^t la] klei Y-Lâm Mlô snei, klei mmao hdăng gam lo\ pia kla\h ]u\n jing mơ\ng mta mmao Colletotrichum. Mta mmao jhat anei gam ngă kơ lu mnơ\ng pla mse\ si: tiêu, kphê, ana k`u\l… mmao jhat anei đ^ lê] hlăm adiê h’ăp msah hjan lu.

Kyuana\n ]ia\ng răng mgang brei drei ngă: Tal êlâo bi mdoh war tiêu mnga] ta], tơdah pla ho\ng gơ\ng hd^p snăn bi khăt mkra hlăm yan hjan. Lehana\n êjai pruê hbâo pruê bi lu hbâo bru\ eh mnơ\ng rông.

Tơdah leh [uh mnơ\ng gam, snăn ba yua du\m mta êa drao mâo klei dưi mkhư\ mse\ si: Amistar Top amâodah êa drao Til super pioh krih. Êjai krih brei mđing mbha ngă 3 blư\, 7 hruê krih sa blư\.

Tal dua, kơ klei bru\ agha. Êjai tiêu mâo klei bi knăl djiê ana, lehana\n drei kuai hlăm gu\ phu\n [uh agha bru\, klei anei jing mnơ\ng ngă mơ\ng sui leh. Mnơ\ng ngă bru\ agha hlăm tiêu kbia\ hriê mơ\ng mta mmao phitopthora. Mta mmao anei tưp lar êlan êa.

Kyuana\n ]ia\ng mghaih msir jing drei klei kuai lui he\ phu\n tiêu mâo agha bru\ mđue# mơ\ng war, leh kơ ana\n pruê ]u\r. Mb^t ho\ng ana\n ]ia\ng mgang klei mnơ\ng ngă kơ war tiêu drei êmiêt mgoh war tiêu bi mnga] ta], amâo mâo lui klei dram êa, lehana\n krih êa drao răng mgang. Ara\ anei ]ia\ng răng mgang klei bru\ agha tiêu drei yua dua mta êa drao insuran, bi lu\k ho\ng trichoderma. Dua mta anei dưi krih bi lu\k mb^t. Tơdah hlăm war mâo sa phu\n bru\ agha tiêu snăn drei bu] hwiê mtam, lehana\n hlo\ng krih êa drao răng mgang jih jang phu\n mkăn.

Ara\ anei jing klei H’Djiêng {uôn Dap, ti sa\ Drai Bhăng, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak êmuh:

- Brua\ dlăng kriê wiê ênăk tiêu bo\ ho\ng klei dleh, pla mjing tiêu truh yan bhang không dơ\ng djiê ram, amâo mâo thâo ôh ya ngă djiê he\. {uh ara\ng bi pruê hbâo anei lehana\n hbâo adih, mia\ êa drao anei lehana\n êa drao adih kâo ăt ngă mse\. Nao êmuh anôk ]h^ êa drao snăn di`u brei kâo mia\ êa drao anei, mia êa drao adih, snăn kâo blei ba yua mơh [ia\dah amâo mâo klei tu\ dưn ôh, tiêu ăt djiê:

Trần Đỗ Hoàng: Kâo w^t la] klei H’Djiêng êmuh snei, ya ngă mâo klei tiêu djiê sa wa hlăm yan không, kbia\ hriê mơ\ng klei anei: Ara\ anei mâo đa đa mta mmao jhat mse\ si Phitopthora `u kma hlăm ana tiêu ho\ng lu êlan mdê mdê, srăng ngă kơ ana tiêu hlo\ng djiê mtam, amâodah truh kơ yan bhang không kơh djiê ram.

Kyuadah mta mmao jhat anei leh kma hlăm agha tiêu `u khăt jih êlan mko\ ana ho\ng agha, mơ\ng ana\n tiêu djiê pral snăk, tăp năng kno\ng 1;2 hruê kăm đu]. {ia\dah tơ mta mmao anei kma hlăm kdrê] mkăn mơ\ng ana tiêu mse\ si hlăm agha khua, s^t nik amâo srăng djiê mtam ôh, kyuadah adôk mâo agha mkăn rông ana mkăp hbâo. {ia\dah truh ti yan bhang không ênoh agha adôk hd^p kno\ng [ia\ amâo mâo djăp ôh ai dưi mkăp hbâo, snăn mmông ana\n ana tiêu dơ\ng djiê ram yơh.

Kyuana\n brua\ răng mgang ana tiêu djiê jing brei mđing jing mmao jhat mâo hlăm lăn, snăn brua\ drei kơ anei jing răng mgang yơh jing phu\n. Tal êlâo, msir he\ kơ klei dram êa. Ho\ng ana tiêu mrâo pla jing brei drei mbuôn, lehana\n mkra êlan mđue# êa, điêt đuôt amâo mâo dưi lui êa dram ôh hlăm war tiêu. Tal dua, hbâo eh mnơ\ng rông êlâo kơ ba yua hdơr mđam he\ bi bru\. Brua\ yuôm bhăn jing mkhư\ he\ mta anôk kreh mâo kman. Tal knhal tu], kơh drei yua êa drao. Brei hdơr yua êa drao hlăm ako\ yan hjan. Mse\ si drei thâo leh drei yua mb^t dua mta êa drao Insuran mkhư\ mmao ngă klei djiê pral, lehana\n bi lu\k ho\ng sinh học Trichoderma mkhư\ klei djiê êmưt.Kreh yua jing bi lu\k 3 hruh insuran hlăm 1 tono êa 200 lit. Bi trichoderma kno\ng sa hruh mkrah kg đu] bi lu\k kơ sa tono êa, kwa\ bi tar, krih hlăm grăp phu\n tiêu mơ\ng 2 – 3lit. drei ngă nanao mse\ snăn 3 blư\/thu\n: Ako\ yan hjan, krah yan hjan, lehana\n knhal jih yan hjan. Grăp blư\ tui hluê ho\ng hnơ\ng dưi mâo dưi ngă 1 – 2 blư\. Hlăm du\m anôk mâo mnơ\ng ngă lu mbha yua lu blư\ h^n. Sitôhmô hlăm wưng anei diih krih truh kơ 3 blư\, sa hruê kăm krih sa blư\, ]ia\ng dưi gang mkhư\ mnơ\ng ngă truh kơ ana mkăn.

Y-}iên Ayu\n, ti sa\ }uôr Dăng, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak, êmuh:

-Kâo ]ia\ng kơ thâo si hdră pla mjing tiêu bi jing, mse\ si war tiêu kâo mâo klei djiê ram he\ [rư\ [rư\, tăp năng giăm truh mkra war djiê. Dua le\, mâo lu phu\n tiêu đ^ jing jăk leh, [ia\dah kbia\ kmru\ mnga hlo\ng bi luh he\ sơăi, kmru\ đuôm adiê boh kno\ng [ia\ đu]. Akâo kơ diih đru brei hmei mghaih msir klei anei, lehana\n si hdră dlăng kriê:

Trần Đỗ Hoàng: Klei Y-}iên êmuh ana\n kơ ana tiêu djiê ăt mse\ ăt mse\ ho\ng klei phung mkăn êmuh mơh, mrâo anei hmei ktrâo ata\t leh, tal êlâo jing điêt đuôt amâo mâo lui war tiêu dram êa ôh, ho\ng djăp hdră. Tal dua, kno\ng pruê hbâo leh bi mbru\ kơ ana tiêu, lehana\n kno\ng ba yua êa drao mâo klei bi mguôp dua mta insuran, lehana\n trichoderma, 2 mta anei mâo ]h^ hlăm anôk ]h^ êa drao.

Tal dua, klei luh kmru\ boh, kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei, amâodah amâo mâo djăp hbâo pruê, tal 2, jing adiê amâo mâo jăk ăt ngă luh kmru\ adiê boh mơh.

}ia\ng răng mgang klei luh kmru\ boh, snăn lo\ krih êa hbâo hlăm hla. Ara\ anei mâo ]h^ leh hbâo hữu cơ, hbâo anei lo\ mâo ana\n pia jing Hiboron, tơdah drei krih êa drao anei amâo jăk mâo klei mnơ\ng ngă ôh. Ba yua êa drao anei êlâo kơ ana tiêu bi mnga, jing hlăk mrâo kbu\n mta kmru\ mse\ si êruê jơ\ng mnu\ ana\n, srăng đru kơ ana tiêu đuôm boh lu h^n, lehana\n mkhư\ mơh klei luh adiê. Sa mta êa drao mkăn mâo mơ\ng Mi ana\n jing Vitazim, amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ ana tiêu đuôm adiê, [ia\dah lo\ đru kơ ana tiêu mâo ai ktang hd^p hlăm yan bhang không.

Tui si kâo [uh, jăk h^n diih mguôp dua mta êa drao Hiboron mb^t ho\ng êa drao Vitazim krih ngă lu blư\. Gưl tal êlâo krih hlăk kmru\ boh tiêu mâo kbia\ mta, lehana\n gưl tal dua krih leh dơ\ng đuôm adiê, s^t nik srăng dưi mkhư\ yơh klei luh adiê boh.

Trịnh Phú Thuận, dôk ti alu\ wa\l anôk dôk mrô 5, alu\ kr^ng Đoàn Kết, wa\l krah [uôn Hô, ]ar Daklak mâo klei êmuh:

- Ako\ yan hjan kreh mâo hlua\t lăn, mb^t ho\ng mmao jhat phitopthora ngă kơ ana tiêu djiê pral lehana\n djiê êmưt. Hmei amâo mâo thâo săng ôh ya ngă mâo he\ klei mse\ snăn, lehana\n si srăng mghaih msir. Akâo kơ diih mblang brei bi mnga]:

Trần Đỗ Hoàng: Kreh [uh đơ ana tiêu mâo klei hlua\t lăn ngă, kreh bi k`u\n he\ kprê` ana tu\l amâo mâo lo\ jing, kha\dah drei pruê djăp hbâo dưn. Tơdah kuai dla\ng hlăm agha drei [uh mtam hlăm agha bi kbu\n klo\ hlăm lu kdrê] agha.

}ia\ng mghaih msir klei anei drei waih mjing war tiêu mnga] ta], lehana\n mđing kơ hnơ\ng pH hlăm lăn, lehana\n đăm lui ôh war tiêu huông kduông, boh nik êjai hlăm wưng adiê mđia\ hlơr ktang, ênưih snăk ngă kơ hlua\t lăn ksu\n hlăm gha sơăi.

Tal dua jing drei mâo hdră răng mgang mơ\ng ako\ yan hjan mtam. Ara\ anei mâo du\m mta êa drao krih bi hro\ klei hlua\t lăn gam. Hlăm mlan 8 anei knơ\ng brua\ Syngenta mâo mta êa drao Sovigo, anei jing êa drao mkhư\ hlua\t lăn ktang snăk, lehana\n hlo\ng mkhư\ wa\t eh kan. Diih dưi blei ba yua sa blư\ hlăm ako\ yan hjan, lehana\n knhal jih yan hjan.

Hlăm brua\ dla\ng kriê brei drei mđing ba yua hbâo bru\, ksiêm dlăng hnơ\ng pH hlăm lăn, tơdah lăn msăm đei, drei pruê ]u\r ]ia\ng md^ hnơ\ng pH. Lehana\n ba yua mta mmao sinh học đru mkhư\ hlua\t lăn ana\n jing trichoderma, amâodah lo\ pia Trico DHCT.

                                                                      H’Nga pô ]ih hlo\ng răk