VOV4.Êđê - Bi kla\ ma\ brua\ rông mnơ\ng jing sa hlăm hdră mđ^ kyar phu\n mơ\ng ]ar, wưng leh êgao, ti kdriêk Êa kar, ]ar Daklak mâo leh lu klei bi hmô jăk, hdră ngă brua\ mrâo t^ng kơ klei rông mnơ\ng ho\ng klei kjăp, êjai klei bi mlih yan adiê hla\k đ^.       

Kyua lăn ala pla mjing điêt, Phạm Văn Bình dôk ti să }ư\ Ni, kdriêk Êa Kar, ]ar Daklak, bi kla\ duh bi liê kơ bruă rông mnơ\ng. Tal êlâo kyua ka mâo klei thâo, anăn Phạm Văn Bình kno\ng rông 1 – 2 drei êmô djuê mrâo. Leh mâo 2 thu\ rông, [uh rông êmô mă kđeh ba w^t boh tu\ dưn, `u jho\ng po\k phai duh bi liê rông 32 drei êmô, rông hluê hdra\ mrâo mrang. ~u ba yua hdră mnê] mrâo mrang, mơ\ng bruă ruah djuê mjeh truh kơ kriê dlăng, răng mgang klei ruă, t^ng dla\ng mka\p mâo dja\p mnơ\ng [ơ\ng kơ êmô. Truh kơ ara\ anei, hnư hrui w^t mơ\ng bruă rông êmô mă kđeh hluê hdră h’^t kjăp đru leh `u mâo hnư hrui w^t đ^ h^n mkă ho\ng pla ana tu\ yuôm. Phạm Văn Bình brei thâo: “ Klei tu\ jăk mơ\ng êmô djuê mrâo lu h^n, `u mâo ênoh yuôm h^n. Khă gơ\ bruă rông dleh dlan h^n, [ia\dah leh mâo du\m thu\n rông gơ\  juăt mưng leh ho\ng brua\,  sna\n kâo [uh ruah mă bruă rông êmô djuê mrâo jing djo\ guôp ho\ng boh klei mơ\ng alu\ wa\l. {ia\dah ]ia\ng bruă rông êmô mâo ba w^t boh tu\ dưn h’^t kjăp, ăt mâo klei duh bi liê djo\ hnơ\ng, bi thâo hdră mnê] rông, pral kdal hlăm bruă kriê dlăng ]ia\ng êmô dưi hd^p ho\ng yan adiê leh ana\n răng mgang mkhư\ klei ruă”.

Ho\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma, bohnik gơ\ ti du\m alu\ wa\l amâo mâo klei găl kơ brua\ pla ana tu\ yuôm, mse\ si du\m kdriêk Êa Kar, Êa Sup, M’Drak, bi ba yua kjăp bruă rông mnơ\ng mse\ si 1 hdră bruă ngă ]ia\ng bi h’^t kjăp hnư hrui w^t kơ go\ êsei. Lu alu\ wa\l ăt bi mklă bruă rông mnơ\ng jing 1 hlăm du\m hdră mđ^ kyar phu\n hlăm hdră mko\ dăp bruă duh mkra mơ\ng alu\ wa\l. Kdriêk Êa Kar, ]ar Daklak, ara\ anei bruă rông mnơ\ng mâo truh 35% hlăm hdră mko\ dăp bruă ngă lo\ hma. Kdriêk k]ah mtru\n hnơ\ng ]ua\n truh kơ thu\n 2010 srăng mâo 50%. Ho\ng du\m klei dleh dlan kyua ênoh ]h^ amâo mâo h’^t kjăp, prăk bi liê đ^, yan adiê amâo mâo jăk mâo wa\t klei ruă [rư\ hruê [rư\ lu, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi pral thâo  tui duah du\m hdră msir ]ia\ng dôk kriê kjăp leh ana\n mđ^ kyar bruă rông u\n, mnu\, êmô, kbao hluê hdră h’^t kjăp. Lê Văn Thắng,  sa ]ô mnuih [uôn sang mâo lu thu\n rông lu êmô mă kđeh brei thâo: “ Kơ bruă rông êmô c\ia\ng bi mâo war rông, mnơ\ng [ơ\ng bi djăp ênu\m, ba yua djo\ hdră mnê] rông ênuk mrâo leh ana\n bohnik gơ\ c\ia\ng bi mđing kơ djuê mjeh bi jăk siam, snăn s^tnik srăng mâo klei tu\ jing rông. Êlâo dih mnuih [uôn sang bi m^n rông nao phưi tha hlăm kdrăn rơ\k, bi ara\ anei kdrăn rơ\k amâo lo\ mâo ôh. Ara\ anei ba yua hdră rông êmô krư\ hlăm war, bi kriê dlăng, rông êmô phưi tha dleh mâo klei tu\ jing. Kyua êmô mâo m’mông [ơ\ng mnơ\ng, m’mông mdei, snăn kơh gơ\ dưi đ^ pro\ng, ênoh kđeh đ^”.

Pral thâo  hlăm bruă rông mnơ\ng, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti Êa Kar bi mko\ hgu\m hdăng rông. Digơ\ bi kah klei hâo hưn, klei thâo, mko\ mjing hdra\ bi hgu\m ho\ng du\m anôk bruă mnia mblei ]ia\ng duah anôk ba ]h^ êmô. Hlăm klei bi mje\ hgu\m, du\m anôk bruă mnia mblei tu\ kơ brua đru kc\e\ hdră rông, mkăp djuê mjeh leh ana\n hrui blei êmô hluê si klei ]ia\ng mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Kplăk ho\ng ana\n, mnuih rông bi hluê ngă djo\ du\m klei ]oh ]ua\n kơ hdră rông, rơ\ng kjăp hnơ\ng mâo kđeh êmô… Nguyễn Đức Hoan dôk ti alu\14, să Êa Ô, kdriêk Êa Kar brei thâo: “ Êlâo dih ka bi hgu\m ho\ng knơ\ng bruă; hmei ]o\ng nao bi kuôl kă ho\ng phung ghan mnia alu\ wa\l. Leh bi hgu\m ho\ng knơ\ng bruă , snăn tơ hmei ]ia\ng kơ djuê mjeh rông jăk, knơ\ng bruă gơ hiu duah brei djuê mjeh jăk leh ana\n gơ\ mâo klei găl êlưih h^n kơ hmei. Bohnik gơ\ bruă duah anôk ba ]h^  êmô h’^t kjăp”.

Bruă rông mnơ\ng đ^ kyar h’^t kjăp bi tui hluê lu mta brua\ mse\ si: hdra\ ]ua\l mkă, klei kơ djuê mjeh, kơ mnơ\ng [ơ\ng, wa\l anôk rông, ba yua hdră mnê] rông… Hdră ngă mơ\ng lu go\ êsei rông mnơ\ng ti kdriêk Êa Kar, ]ar Daklak jing leh hdră êlan djo\ hlăm ênuk gưl ara\ anei. Klei anei srăng đru mguôp kơ bruă rông mnơ\ng ]ar Daklak mđ^ kyar h’^t kjăp hlăm wưng  kơ ana\p.

K`ăm duah hdră đru mnuih rông mnơ\ng msir mghaih du\m klei dleh dlan hlăk tuôm, mrâo anei, Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ala ]ar bi hgu\m ho\ng Knơ\ng bruă Lo\ hma - Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang Daklak mko\ mjing leh Klei bi k[^n mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma @ ho\ng ana\n pia: Mđ^ kyar bruă rông mnơ\ng h’^t kjăp hlăm klei yan adiê bi mlih.

Ti anôk k[^n bi mko\ mjing ti kdriêk Êa Kar, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma nao hiu dlăng du\m gru hmô rông mnơ\ng êdah kdlưn, bi kah lac\ kơ du\m klei dleh dlan, gun kpăk. Phung thơ\ng kơ bruă, phung ngă bruă kia\ kriê, du\m Anôk bruă mnia mblei ba hưn mdah leh du\m hdră msir ]ia\ng bruă rông mnơ\ng dưi djo\ guôp ho\ng klei yan adiê bi mlih mơ\ng kr^ng Dap kngư. Ti anei, Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei mâo leh klei bi blu\ hrăm ho\ng Tiến sĩ Trần Văn Khởi, Khua êjai Anôk bruă mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma Ala ]ar la] kơ  bruă anei:

- Akâo kơ ih mblang brei, ya nga\ tal anei Anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ lo\ hma ala ]ar ruah ma\ Êa Kar, jing sa anôk kbưi ho\ng krah ]ar Daklak pioh mko\ mjing klei mtô bi hriăm kơ brua\ lo\ hma?

. Trần Văn Khởi: Yăng đar thu\n hmei kreh mko\ mjing brua\ mtô bi hriăm mse\ snei iêu jak phung kreh knhâo, phung ngă brua\ kia\ kriê, lehana\n mnuih [uôn sang, anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma mơ\ng du\m ]ar hlăm kr^ng, mko\ mjing klei bi trông ti krah ]ar. {ia\dah, tal anei hmei mko\ mjing ti kdriêk Êa Kar kyua mâo lu klei ]ia\ng k`ăm, kyuadah Êa Kar jing sa hlăm du\m kdriêk mâo klei đ^ kyar kjăp hlăm brua\ rông mnơ\ng, lehana\n ho\ng lu hdră rông mdê mdê ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang găl ênưih nao ]ua\ dlăng hriăm êmuh. Klei hmei mko\ mjing mâo mbha ngă dua kdrê]. Tal êlâo jing, nao ]ua\ dlăng hlăm anôk rông mnơ\ng mtam yơh, tal dua bi trông hlăm sang bi k[^n. Klei tal dua le\ hmei [uh, anei jing kr^ng mnuih [uôn sang mâo klei thâo săng lu, lehana\n mnuih [uôn sang thâo hla\m brua\ rông mnơ\ng, lehana\n mnuih [uôn sang khăp snăk tui nao hriăm ]ia\ng duah klei kreh knhâo. Bi mguôp jih jang klei kâo yăl dliê anei snăn hmei m^n mko\ mjing truh kơ Êa Kar, nao hlăm [uôn sang mâo du\m anôk bi hmô brua\ rông mnơ\ng lehana\n hmư\ mnuih [uôn sang êmuh, hlo\ng w^t la] jih jang klei adôk gun kpăk, ngă brua\ anei snăn jing jăk h^n ho\ng mko\ mjing ti krah [uôn pro\ng ]ar.

- {ia\dah tui si hmei [uh hla\m klei bi trông anei mâo lu snăk klei bi hmô mâo ba mdah, [ia\dah ara\ anei mnuih [uôn sang dôk hn^ng kơ klei yan adiê bi mlih, lehana\n wa\t ho\ng klei ]h^ mnia amâo mâo hơ^t. Brua\ rông mnơ\ng kjăp jing djo\ guôp ho\ng klei bi mlih yan adiê, snăn si ngă dưi mghaih msir mơ\ wa\t ho\ng klei mnia mblei?

. Trần Văn Khởi: Brua\ rông mnơ\ng, lehana\n ]h^ mnia jing yuôm bhăn snăk, năng nao mb^t, [ia\dah boh s^t klei rông mnơ\ng ăt mdê ho\ng brua\ bi ]h^ mnia. Ti anei hmei ]ia\ng mko\ mjing đru kơ brua\ rông mnơ\ng, hla\m ana\n mâo wa\t hdră êlan ma\ brua\ lehana\n hdră êlan kơ klei ]h^ mnia mơh. Dôk hlăm klei bi mlih yan adiê, lehana\n klei ]h^ mnia amâo mâo h’^t ôh, snăn brei drei bi trông ]ia\ng mâo si hdră srăng ngă hlăm klei kreh knhâo, ya mta brua\ dôk hlăm hdră êlan, ya mta brua\ dôk hla\m ênoh ]ua\l mka\. Snăn brua\ klam mơ\ng dhar brua\ lo\ hma kơ ana\p si hdră êlan ngă brua\ srăng mâo pro\ng h^n ho\ng knu\k kna lehana\n phu\n brua\. Bi ti alu\ wa\l ya mta hdră êlan, lehana\n wa\t ho\ng mnuih [uôn sang mse\ mơh si srăng rông ]ia\ng mâo klei tu\ dưn, lehana\n mđ^ kyar hlăm klei kjăp, snăn jih jang brua\ ana\n brei mâo klei bi mguôp mb^t.

- Snăn hlăm brua\ mko\ mjing klei bi trông ti Êa Kar anei mse\ si ih yăl dliê leh, ]ia\ng mâo klei bi mguôp kjăp. Snăn si ih [uh brua\ rông mnơ\ng dôk ma\ ara\ anei ti Êa Kar?

. Trần văn Khởi: Kâo [uh ara\ anei ti kdriêk Êa Kar mâo leh lu gru bi hmô jăk ba yua đang war pro\ng ho\ng hdră ma\ brua\ mrâo mrang, ma\ brua\ mâo klei tu\ dưn. Tal dua, hdră mnuih [uôn sang mko\ mjing leh du\m êpul ngă brua\ mb^t, mse\ si êpul hgu\m brua\, êpul phung sa ai khăp kơ brua\ rông mnơ\ng, mâo mjing leh klei bi mguôp kjăp hla\m klei bi đru. Tal 3, jing mâo leh lu gru bi hmô brua\ mguôp rông mnơ\ng ho\ng pla mjing, kơ klei mnơ\ng [ơ\ng mtah… mâo leh klei bi hmô jăk kơ anôk mnuih [uôn sang hriê hriăm lehana\n tui ngă.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ ih lu!

H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.