VOV4. Êđê - Ho\ng lu ênha kphê leh ru\ pioh lo\ dơ\ng pla mrâo, wưng anei phung pla kphê hlăk dôk duh m^n kơ brua\ rah mjing êđai kphê mrâo, prăp êmiêt mjeh pioh pla mrâo thu\n êdei. Hmei bi êdah ho\ng diih du\m klei năng mđing hlăm brua\ ruah mjeh kphê:

Kphê jing ana mnơ\ng pla sui thu\n wưng mâo [ơ\ng hlăm brô 40 thu\n, tui hluê ho\ng mjeh, klei dlăng kriê wiê ênăk, lehana\n mta k`ăm dưn yua. Kyuana\n, ]ia\ng rơ\ng kơ brua\ duh mkra pla mjing mâo klei tu\ dưn, snăn brua\ ruah mjeh, lehana\n hdră rah mjing êđai mjeh djo\ guôp srăng mkla\ mklơ\ng kơ boh mnga. Tiến sĩ Phạm Việt Hà, hlăm anôk brua\ ksiêm hriăm kơ klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư brei thâo:

“Tơdah drei mâo asa\r mjeh jăk srăng mjing knơ\ng kơ brua\ war rah mjing êđai mjeh jăk, êdei ana\p srăng mâo boh mnga lu lehana\n mâo ai dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm wang mơ\ng 20 – 30 thu\n kphê mboh. Bi ho\ng asa\r kphê drei yua du\m asa\r kphê mơ\ng du\m anôk mjut mjing mâo leh k’hưm. Brei hdơr drei đăm ma\ ôh mjeh mơ\ng war kphê drei pô, kyuadah drei thâo ana kphê mâo klei bhiăn mjing djuê mơ\ng mnga anei ho\ng mnga adih, ana phu\n mâo boh mnga jăk asa\r pro\ng, [ia\dah le\ djuê `u mơ\ng hđăp năng ai amâo mâo djo\ snăn ôh, kyuana\n drei blei asa\r mjeh jăk h^n drei nao blei ti anôk thơ\ng kơ brua\ mjuk mjing mjeh mjiêng”.

Ara\ anei mâo dua mta kphê hdrô, lehana\n kphê robusta, anei jing dua mta mjeh mâo djuê hơ^t, lehana\n klei hd^p mda ăt mdê mdê. Kyuana\n hdră bi lar mjeh mơ\ng dua mta djuê kphê anei ăt mâo hdră ma\ brua\ mdê mdê mơh. Bi ho\ng kphê Robusta, diih blei asa\r mjeh TRS1 mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap pioh ba pla mjing Anei jing mjeh mơ\ng ana phu\n mâo klei ]a\t jing hơ^t, dưi mkhư\ klei bi mdjuê ]o\ng jing mơ\ng mnga, hrui pe\, lehana\n mjing kơ mjeh djo\ ho\ng ênoh ]ua\n snăn mâo hnơ\ng jăk mơ\ng djuê phu\n, lehana\n jăk hlăm klei ]ah mta. Ti Daklak, mjeh TRS1 dưi blei ti Anôk brua\ ksiêm hriăm kơ klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên, sang mrô 53, êlan Nguyễn Lương Bằng, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, Tiến sĩ Phạm Việt Hà brei thâo:

“Êjai drei blei djuê mjeh snăn srăng mâo Anôk brua\ ksiêm hriăm đru mtô kơ hdră rah mjing mjeh, lehana\n hmei mta\ kơ diih ngă bi djo\ ho\ng klei mtô mta\ ana\n. Sa mta klei brei lo\ mđing êjai drei rah mjing êđai mjeh, lehana\n ya asa\r k]ah mta êdei ăt khăng jing ana awa\t, kyuana\n drei hlo\ng lui mtam đăm bu] ba pla hlăm kpu\ng ôh”.

Kơ ênoh ]ua\n lehana\n brua\ mkra mjing lăn pioh trôk hlăm kpu\ng, brei diih ba yua kpu\ng mâo boh pro\ng điêt êdi jing 13x23cm ]ia\ng kơ phu\n êđai kphê đ^ jing jăk, dưi đ^ jing jăk [ia\ êdi 6 mlan hlăm war rah mjing êđai mjeh. Mnơ\ng trôk hla\m kpu\ng êngao kơ du\m mta mnơ\ng mâo leh klei mta\ mse\ si lăn brei jing lăn doh, hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, hbâo vi sinh amâodah hbâo lân snăn diih bi lu\k thiăm 10% djah kam leh ]uh man jing hdăng, amâodah djak êdjao tôk boh đung, srăng đru kơ êđai mjeh đ^ jing jăk h^n, boh nik brei diih mđing h^n ma\ lăn [o# nah dlông mơ\ng anôk amâo mâo tuôm pla kphê ôh, lehana\n bi mdoh he\ lăn êlâo kơ trôk hla\m kpu\ng, kyuadah mơ\ng anei mơh kreh jing anôk ba klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ êđai kphê ara\ anei. Tiến sĩ Phạm Việt Hà brei thâo:

“Kyuadah ara\ mphu\n agha ba hriê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo mơ\ng lăn jing lu êdi, boh nik klei kman [ơ\ng agha mâo lu snăk hlăm lăn, tơdah drei tăm ba yua he\ lăn amâo mâo doh, srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei êđai kphê đ^ jing, lehana\n lo\ dơ\ng ba hriê kman [ơ\ng agha mu\t hla\m war kphê pô, lehana\n srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei đ^ jing đa kphê pô mgi dih. Ho\ng lăn trôk hlăm kpu\ng, brei drei ma\ mơ\ng du\m kr^ng yap jing lăn doh, jing du\m anôk ka tuôm pla kphê ôh, ana\n jing lăn doh, leh ba w^t êlâo kơ trôk drei mkhư\ mdjiê he\ kman mâo hla\m lăn. Ho\ng hdră ênưih đu], diih raih lăn mrâo ba w^t, leh kơ năn ma\ [aih nilon guôm nah dlông, lehana\n mse\ snăn mđia\ mtrang mơ\ng yang hruê srăng mdjiê mta kman, boh kman mâo hla\m lăn”.

Hla\m war rah mjing êđai kphê mâo klei păng guôm kr^p, lehana\n krih êa jê` jê`, snăn du\m mta mmao jhat ăt ênưih mơh ]a\t hriê ba klei jhat kơ êđai kphê mda, boh nik, mmao jhat [ơ\ng ako\ agha, mơ\ng năn drei bi ktuê ksiêng dlăng bi jê` jê`. Tơdah mâo klei mnơ\ng ngă dưi ba yua êa drao Validasil krih ho\ng hnơ\ng 0,5% ]ia\ng mkhư\ mmao jhat ana\n, êngao ana\n, ara\ anei kyua klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kbia\ hriê mơ\ng kpu\ng lăn jing pro\ng, snăn diih dưi ba yua chế phẩm sinh học Tricoderma pioh krih hla\m kpu\ng êđai kphê pioh mkhư\ klei tưp lar kman gam lehana\n mmao jhat đ^ lê].

                                                                        BTV: Y-Khem.