VOV4. Êđê - Kha\ gơ\ ba pla tiêu mâo sui thu\n leh amâo dah mrâo mphu\n ba pla tiêu, sna\n [ia\dah mnuih pla tiêu ti Dak lak a\t mâo klei dôk bi m^n mơh hla\m klei pla leh ana\n kriê dla\ng kơ ana tiêu mơ\ng go\ sang pô.

     Hlăm du\m thu\n giăm anei, [uh du\m go\ êsei riêng gah mâo hnơ\ng hrui w^t lu mơ\ng brua\ pla tiêu, go\ sang Lý Văn Giang, ti thôn Giang Tiến, sa\ Êa Pu\k, kdriêk krông Hnang, ăt nao ]ua\ du\m đang war ]ia\ng ma\ klei hriăm. Thu\n 2013, Giang ru\ he\ 6 sao kphê, mlih pla tiêu. Pla êjai lehana\n tui hriăm ho\ng ara\ng êjai, truh kơ ara\ anei kha\dah war tiêu hơ^t leh, lehana\n k]ưm dơ\ng mboh, [ia\dah `u bi [uh amâo mâo hơ^t kyua hmư\ hing kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm đa đa go\ êsei pla mjing mkăn. Lý Văn Giang la]: “ Êjai pô pla mjing mđing răng êdi kơ hdră ma\ brua\, snăn bi tui hriăm lu hlăm brua\ pla mjing, hdră dlăng kriê, lehana\n pô dơ\ng mưng, ka djăp ôh, ăt ]ia\ng snăk mâo phung thơ\ng kơ brua\ anei k]e\ mtô brei. Boh nik, tơdah mâo klei phung thơ\ng kơ brua\ anei mđing dlăng lehana\n đru ba s^t nik mnuih pla mjing mơak snăk”.

       Bi go\ sang Lê Hữu Nghị ti sa\ Êa Tiêu, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak pla leh tiêu êbeh 20 thu\n êgao. {ia\dah, hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk êbeh 1ha6 đang tiêu `u, snăn ăt adôk mâo nanao klei hyưt, boh nik hlăm brua\ ruah hbâo, lehana\n êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing pioh yua. Nghị brei thâo, klei hyưt h^n êdi hu^dah yua djo\ he\ hbâo, lehana\n êa drao mgưt, kyuadah kno\ng tăm yua he\ hbâo mgưt, lehana\n êa drao mgưt, êjai đang war pô dôk jăk j^n, bhiâo riâo rit lu] jih, lehana\n lu] lu thu\n mlan kơh lo\ kru\ w^t brua\ knua\. Lê Hữu Nghị la]: “ Kâo dôk hyưt êdi kơ klei mmao jhat ngă, lehana\n hu^ pruê djo\ he\ hbâo mgưt, lehana\n yua êa drao mgưt. Kyuadah hla\m anôk ]h^ êa drao, ăt mse\ mơh kăn thâo kla\ rei ti jing mnơ\ng s^t lehana\n mnơ\ng mgưt, kyuana\n si thâo dê]. Kâo pruê hbâo snăn kâo amâo mâo jho\ng pruê ôh hbâo hơăi mang, ruah hbâo mâo ênoh, jing ruah đơ mta hbâo jăk, mâo knơ\ng brua\ mkra mjing djăp ênoh ]ua\n, wa\t êa drao hlua\t mse\ mơh, ruah mơ\ng du\m knơ\ng brua\ mâo leh k’hưm jăk”.

      Go\ sang Trần Hữu Quang, ti alu\ 3, sa\ Êa Bhôk, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak pla êbeh 1ha2 tiêu ho\ng êbeh 1500 phu\n ho\ng hnơ\ng thu\n pla mdê mdê, mâo phu\n mrâo pla yan hjan leh êgao, mâo phu\n mboh leh dua tlâo thu\n. Mơ\ng du\m klei hriăm mâo mko\ mjing ti alu\ wa\l, `u mđing hmư\ kơ hdră bi hriăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kơ ana tiêu ho\ng klei kjăp, snăn `u mâo klei m^n mđ^ kyar tiêu ho\ng hdră ana\n. {ia\dah, asei `u pô ka thâo nik ôh si hdră dlăng kriê djo\ ho\ng ênoh ]ua\n, lehana\n `u dôk ru\ng răng, amâo thâo b^t ôh ti anôk srăng lo\ nao hriăm. Trần Hữu Quang la]: “ Kâo ]ia\ng pla mjing tiêu djo\ ho\ng ênoh ]ua\n VietGAP, ]ia\ng thâo mâo war tiêu kjăp mơh, [ia\dah le\ amâo mâo thâo b^t ôh ti anôk srăng nao hriăm, ya mta hbâo pruê srăng pruê. Sitôhmô brei mâo mnuih kăp đru k]e\ brei kơ pô, ]ia\ng mơ\ng năn thâo b^t êlan dlăng kriê. Boh s^t kâo hmư\ ti anôk ara\ng bi hriăm, ara\ng hưn mthâo mâo mnơ\ng anei, mnơ\ng adih, [ia\dah si pô thâo tui tio\, kyuadah ka mâo ôh mnuih bi kla\ brei mnơ\ng ana\n jing mnơ\ng jăk”.

      C|ar Daklak ara\ anei mâo giăm 20 êbâo ha tiêu, lehana\n ênha\ pla tiêu hlăk hlê lo\ dơ\ng đ^ pral h^n hlăm du\m thu\n giăm anei. Tui si knơ\ng brua\ sang ]ư\ êa ]ar Daklak la], brua\ po\k phai nanao ênha\ pla tiêu hlăm wưng leh êgao, lu jing kno\ng brua\ bi tio\ êran ma\ đu], amâo mâo dôk hlăm hdră ]ua\l mka\ ôh. Lu mnuih pla mjing ka tuôm thâo mtam hdră dlăng kriê wiê ênăk, kno\ng pla êjai tui hriăm ho\ng mnuih pla mjing leh êlâo. Kyuana\n, tơdah tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă snăn dleh snăk mghaih msir, lehana\n ênưih srăng truh kơ klei amâo mâo jăk. Mb^t ho\ng ana\n, mâo lu hbâo pruê lehana\n êa drao hlua\t bi ]h^ mnia mse\ si ara\ anei, snăn mnuih pla mjing dleh yơh thâo kral, ]ia\ng thâo ruah kơ pô hbâo tu\ dưn, lehana\n êa drao hlua\t jăk pioh ba yua, tơdah dhar brua\ djo\ tuôm amâo mâo mghaih msir ôh srăng dleh yơh dưi ksiêm dlăng.

Du\m hdra\ msir bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa kơ tiêu hla\m klei adiê mđia\ không ktang mse\ si ara\ anei.

      Kr^ng Dap Kngư hlăk dôk hlăm yan bhang không, mâo lu kr^ng amâo lo\ mâo êa krih kơ mnơ\ng pla mjing ôh. Ho\ng mnuih pla du\m ana sui thu\n, hlăm năn mâo wa\t tiêu, snăn brua\ duah êa kơ tiêu jing yuôm bhăn êdi hlăm yan bhang anei. Pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei, mâo klei bi blu\ hrăm ho\ng thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc, K’ia\ng khua Anôk brua\ lo\ hma pla mjing, lehana\n dliê kyâo, hlăm Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo kơ brua\ lo\ hma kmrơ\ng dliê Lăn Dap Kngư

      - Ơ Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc, akâo kơ thạc sĩ brei thâo: klei adiê mđia\ không si `u nga\ hma\i djo\ kơ klei đ^ jing leh ana\n bi mboh mơ\ng ana tiêu?

       . Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc: Ho\ng ana tiêu, bohnik ti kr^ng Dap Kngư sna\n boh klei adiê mđia\ không nga\ hma\i djo\ pro\ng sna\k, bohnik ho\ng ana tiêu hla\m wưng ka mboh. Kyua tơ adiê mđia\ không amâo mâo dja\p êa krih nnao đrông hluê gưl mơ\ng 7- 10 hruê krih sa bliư\. Kyua ana\n tơ adiê mđia\ không amâo mâo dja\p êa krih sra\ng nga\ hma\i djo\ kjham kơ ana tiêu. Bi ho\ng ana tiêu leh mboh, hla\m wưng anei tơ adiê mđia\ không sna\n gơ\ ka\n đei mâo klei hma\i djo\ pro\ng đei lei, kyua ara\ anei hla\k yan hrui pe\ boh leh ana\n dơ\ng jih rue# yan hrui pe\ boh tiêu, sna\n ana tiêu leh hrui pe\ amâo mâo c\ia\ng kơ lu êa ôh, leh ana\n ana tiêu c\ia\ng mâo sa wưng kc\ah pioh bi kbu\m mnga. Drei dưi dôk guôn mơ\ng ara\ anei truh kơ yan hjan.

      - Sna\n kha\gơ\ amâo mâo đei c\ia\ng lu êa ôh, [ia\ ana tiêu leh mboh a\t c\ia\ng mâo sa hnơ\ng êa mơ\ hna\n yơ\ ơ thạc sĩ?

       . Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc: Ho\ng kr^ng Dap Kngư drei ana tiêu leh mboh hla\m wưng anei amâo mâo guôn c\ia\ng kơ krih êa ôh a\t dưi mơh. {ia\, si tôhmô mse\ si sa kr^ng pla tiêu ti Bình Phước sna\n la\n ti anei amâo mâo dưi kriê ja\k ôh êa, la\n ti anei lu la\n  bâo bâo. Kyua ana\n yan anei leh hrui pe\ sna\n mnuih [uôn sang a\t lo\ dơ\ng krih c\ia\ng kơ mâo [ia\ êa mka\ ho\ng hnơ\ng êa c\ia\ng mơ\ng ana tiêu, [ia c\ia\ng bi krih pioh ana tiêu dôk kriê ai hd^p.

      - Mse\ si thạc sĩ mrâo lac\ ti dlông sna\n hla\m wưng anei ti kr^ng Dap Kngư truh leh krah yan bhang. Sna\n mnuih [uôn sang dưi ba yua ya hdra\ c\ia\ng bi kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa hla\k mâo ara\ anei, bohnik ho\ng đang tiêu?

       . Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc: Boh s^t mnuih [uôn sang hla\k ba yua êa amâo mâo klei tu\ ôh, kyua ana\n tơ du\m kr^ng mnuih [uôn sang drei thâo krih mkiêt mkriêm êa leh ana\n krih djo\ guôp sna\n êa mơ\ng drei a\t dja\p mơh ba yua, [ia\ mnuih [uôn sang ta\p na\ng krih lu đei êa kơ ana tiêu leh ana\n boh kbưi gưl krih dja\l đei mơh. Kyua ana\n hnơ\ng êa mka\p dja\l thu khuôt, dja\l mâo klei k[ah êa. Tơ mnuih [uôn sang drei ba yua du\m hdra\ krih bi mkiêt mkriêm êa, sna\n hnơ\ng êa ba krih dưi mkiêt mkriêm lu leh ana\n drei dưi bi kah mbha phu\n êa yua, kyua ana\n dưi bi kdung sui wưng krih leh ana\n êa a\t adôk hla\m ênao mgơ\ng êa gơ\ sra\ng dul [ia\ klei k[ah êa mse\ si ara\ anei.

     Êngao kơ hdra\ msir krih bi mkiêt mkriêm êa sna\n mnuih [uôn sang drei a\t c\ia\ng bi mđing ho\ng ana tiêu drei a\t dưi ba yua hdra\ bi sun adra\ng, hla kyâo,  êrip kơ phu\n tiêu a\t ja\k mơh. Kyua s^t sun êrip, adra\ng kơ phu\n tiêu sna\n a\t đru kriê ja\k hnơ\ng h’a\p kơ ana tiêu, đru kơ agha đ^ jing ja\k mguôp ho\ng mnơ\ng hd^p điêt a\t đ^  jing ja\k mơh, sna\n ana tiêu a\t sra\ng đ^ jing ja\k h^n.

     Lo\ mâo sa hdra\ dơ\ng c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei bi mđing jing s^t ba yua du\m mta hbâo krih kơ hla tiêu, sna\n đru kơ hla tiêu kpal h^n, kyua ana\n đru kơ hla dưi mâo ai kdơ\ng ja\k ho\ng adiê mđia\ hlơr mse\ si ara\ anei.

     - Bi ho\ng kr^ng adiê mđia\ không k[ah êa kjham leh ana\n s^t đang tiêu hma\i djo\ ktang sna\n mnuih [uôn sang drei dưi ba yua ya hdra\ c\ia\ng dưi bi mkhư\ klei luc\ liê ơ thạc sĩ?

       . Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc: Ho\ng du\m kr^ng mnuih [uôn sang hla\k pla leh ana\n tuôm ho\ng klei k[ah êa krih mse\ si ana\n, sna\n hluê si hmei mnuih [uôn drei c\ia\ng bi mlih ana ba pla ho\ng du\m mta mka\n mâo klei tu\ h^n c\ia\ng bi mhro\ [ia\ klei luc\ liê leh ana\n đru kơ ana tiêu đ^ jing h’^t kja\p leh ana\n mâo klei tu\ h^n. 

     - Sna\n thạc sĩ mâo ya klei c\ia\ng mta\ leh ana\n si klei mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing hla\m brua\ kriê dla\ng kơ ana tiêu hla\m klei yan adiê không k[ah êa ktang ph^t mse\ si ara\ anei ti kr^ng Dap Kngư?

       . Thạc sĩ Đinh Thị Nhã Trúc: Ho\ng yan adiê không k[ah êa mse\ si ara\ anei ti kr^ng Dap Kngư sna\n amâo mâo djo\ truh kơ ara\ anei kơh drei bi mpra\p kơ brua\ kdơ\ng ho\ng klei k[ah êa, [ia\ drei c\ia\ng bi mpra\p mơ\ng du\m thu\n êlâo. Sna\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing s^t pla tiêu a\t mse\ mơh. Wa\t kơ ana tiêu ka mboh leh ana\n tiêu leh mboh mnuih [uôn sang drei c\ia\ng ba yua du\m ta mnơ\ng ba sun ti phu\n ana tiêu. Bi pla ana mgang êyui c\ia\ng hla\m yan bhang mâo mnơ\ng  gang êyui, nga\ đru bi mhro\ klei êa hu\l đue# a\t đru kơ ana tiêu dưi hd^p mơh. Leh ana\n drei c\ia\ng ba yua hdra\ kdra\p krih êa mkiêt mkriêm leh ana\n pla mjing aao klei tu\. Dưi bi mguôp ba yua du\m ta hbâo krih kơ hla, s^t ba yua hbâo krih kơ hla sna\n hla tiêu sra\ng kpal h^n a\t đru kơ ana tiêu dưi dôk hd^p hla\m klei adiê mđia\ hlơr ktang.

- Lac\ ja\k kơ thạc sĩ  lui leh mmông bi blu\ hra\m ho\ng hmei!   

                                                       H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.