VOV4.Êđê - Knhal jih yan hjan jing wưng yuôm bha\n ho\ng ana kphê, kyua hla\m wưng anei ana kphê hla\k dôk mjing mta  mnơ\ng thu krô ]ia\ng bi mjing asa\r. Klei anei bi mkla\ truh kơ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng asa\r kphê s^t truh wưng hrui pe\ boh. Mb^t ana\n, anei a\t jing wưng ana kphê đ^ jing pral wa\t kơ adhan, kna\t ]ia\ng mka\p pioh yan êdei. Kyua ana\n, brua\ dla\ng kriê wiê êna\k, răng kriê mnơ\ng tu\ ja\k, mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana kphê hla\m wưng anei mâo mnuih [uôn sang mđing dla\ng êdi. Hdra\ hruê anei, hmei sra\ng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei kơ hdra\ pruê hbâo, wưng pruê hbâo leh ana\n du\m klei c\ia\ng bi mđing s^t pruê hbâo kơ ana kphê hla\m wưng knhal jih yan hjan ]ia\ng ba w^t lu boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k kơ kphê.

Nguyễn Văn Lai, ti alu\ 4, sa\ Êa Kiêt, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo, go\ sang `u mâo 2 ha kphê hlăk mboh. Yan leh êgao, go\ sang `u mâo truh 8 tôn kphê asa\r. Wưng anei, kphê hlăk hlê rông boh, lehana\n ]ia\ng kơ boh msa\r, snăn `u mđing mbo\ hbâo bi hmâo kơ kphê. Tui si `u mưng ma\ brua\, hlăm yan hjan, `u pruê mâo 3 blư\ hbâo. Ako\ yan hjan, `u bi lu\k hbâo đạm ho\ng hbâo lân pruê kơ kphê, grăp phu\n pruê mkrah kg, leh kơ năn dôk guôn wưng asa\r bo\ kjăp kơh pruê hbâo NPK. Truh giăm jih yan hjan lo\ pruê sa gưl dơ\ng êlâo kơ pe\ boh Lai brei thâo:

“Gưl tal êlâo pruê lân lehana\n urê, gưl tal dua pruê NPK, ho\ng ênoh lu, jing hrô amâo lo\ pruê kali ôh, pioh rông boh, gưl tal 3 lo\ pruê NPK”. {ia\dah ho\ng du\m war kphê leh sui thu\n, lehana\n du\m war kphê lo\ bi hlua\ mrâo, lu jing lăn amâo lo\ jing ôh, snăn brei hdơr pruê lu hbâo bru\ kơ lăn. Kyuadah leh lu thu\n duh mkra pla mjing, hnơ\ng hbâo bru\ hlăm lăn hro\ [rư\ [rư\, boh nik hlăm du\m anôk lăn kl^ng, lăn ênưih hroh đue#. Anei yơh jing wưng djo\ guôp ]ia\ng kơ drei lo\ mbo\ mnơ\ng tu\ jăk kơ lăn, răng mgang [o# lăn nah dlông, dưn yua jih mnơ\ng tu\ jăk mâo mơ\ng lăn. Hbâo bru\ jing sa hlăm du\m hdră yuôm bhăn ]ia\ng kơ drei lo\ bi êbhui] lăn. Drei mbha pruê lu gưl tui hluê ho\ng mta lăn, lehana\n thu\n mnơ\ng pla. Tiến sĩ Tôn nữ Tuấn Nam, Khua adu\ brua\ kreh knhâo êlâo dih hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo Lăn Dap kngư mta\:“ Ho\ng war kphê hlăk mboh mơ\ng 6 – 7 tôn kphê asa\r ho\ng du\m mta mjeh mrâo, dah dưi hlăm sa yan hjan mbha pruê ngă 4 blư\, kyuana\n leh pruê gưl anei, lo\ dơ\ng pruê hlăm wưng jih yan hjan. Bi ho\ng war kphê mboh hlăm ênoh kgu\ 4 tôn kphê asa\r, snăn pruê gưl anei jing gưl knhal tu] hlăm thu\n. Kha\dah si srăng pruê, gưl knhal tu] amâo mâo dưi hnui đei ôh, kyuadah hnui đei ăt dleh mơh hmao mkăp mnơ\ng tu\ jăk kơ kphê drei. Bi tơdah hlei pô pruê truh kơ 3 gưl snăn krah mlan 9 man yơh, bi tơdah hlei pô pruê mbha mâo 4 gưl snăn ara\ anei pruê hnưm h^n sa gưl, lehana\n lui gưn knhal tu] drei pruê hnui [ia\ tu\ mơh, kyuadah drei ăt mdei mơh êlâo kơ jih yan hjan, snăn kơh klei drei pruê hbâo mâo klei tu\ dưn”.

Tui si klei Knơ\ng brua\ kreh knhâo Lăn Dap Kngư ksiêm duah kơ lăn, lehana\n kơ hbâo pruê brei thâo: Hlăm yan hjan kphê ]ia\ng kơ đạm, lehana\n kali ho\ng ênoh lu, lân kno\ng hlăm brô 5% mka\ ho\ng đạm lehana\n kali. Leh kơ năn lưu huỳnh, magie ho\ng ênoh [ia\ mb^t ho\ng kẽm, lehana\n bo. Phung kỹ sư thơ\ng kơ brua\ anei brei thâo, kha\dah ênoh ]ia\ng amâo mâo lu ôh, [ia\dah djăp mta mse\ si lưu huỳnh, calsi, magie, boh nik kẽm lehana\n bo amâo mâo dưi k[ah ôh kơ mnơ\ng pla đ^ jing. Kyuana\n, êjai pruê hbâo kơ kphê brei hdơr kơ du\m mta trung vi lương anei, snăn kơh klei ba yua hbâo mâo klei tu\ jing h^n, kphê srăng mâo boh mnga jăk h^n. Thạc sĩ Phạm Công trí, Khua anôk brua\ Lo\ hma dliê kyâo, hlăm knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma Lăn Dap kngư brei thâo:“

 Hbâo pruê yơh jing mnơ\ng [ơ\ng kơ mnơ\ng pla, mnơ\ng pla đ^ jing, snăn kơh srăng mboh jăk, snăn mnuih [uôn sang drei mn^ anei kno\ng kreh mđing h^n kơ hbâo NPK jing hbâo khoáng, amâodah drei kreh pia jing hbâo drei bi lu\k ma\ pô, ka mâo djăp ôh trung vi lượng, boh nik ho\ng ana kphê k[ah trung vi lượng ana srăng awa\t, bi tơdah war kphê êlâo dih mboh ma\ kno\ng [ia\, snăn hdră pruê hbâo ana\n ka mâo klei tu\ dưn ôh, [ia\dah ho\ng mjeh mrâo ara\ anei, ho\ng hnơ\ng mboh lu mse\ ara\ anei mơh, [ia\dah drei pruê kăn djăp lei hbâo trung vi lượng s^t nik srăng hmăi amâo mâo jăk ôh kơ ana kphê mgi dih”.  

Hdră pruê hbâo mâo leh mơh phung thơ\ng kơ brua\ mta\, pruê bi djo\ wưng, pruê bi djăp, lehana\n mâo klei bi kna hnơ\ng tu\ jăk djo\ klei bhiăn, tui si ho\ng hnơ\ng jăk mơ\ng du\m mta hbâo bru\ drei pruê lehana\n hnơ\ng pruê mdê mdê. Ho\ng hbâo bru\ mâo mta bru\ mơ\ng 20 – 25%, snăn hnơ\ng pruê mơ\ng 10 – 15kg/phu\n, bi hbâo bru\ mâo ma\ hnơ\ng bru\ êbeh 30% snăn hnơ\ng pruê mơ\ng 3 – 5kg/phu\n, dưi mơh lo\ pruê hbâo bru\ mâo mb^t mta khoáng ]ia\ng mđ^ hnơ\ng tu\ dưn kơ asa\r kphê. Ho\ng du\m đang kphê mâo êa hla kphê mtah êdu, hla êpih, gu\ hla bliư\ k`^ snăn lo\ yua mb^t NPK 16 – 8 – 16 + 13S + TE, amâodah hbâo NPK 16 – 8 – 18 + 7S + TE ho\ng ênoh mơ\ng 600 – 800kg/ha. Bi tơdah hbâo hliê, diih yua mguôp ho\ng hbâo SA +Urê lehana\n hbâo kali ho\ng ênoh mơ\ng 300kg SA + 175kg urê/ha. 

Hbâo kali pruê ho\ng ênoh 225kg/ha. {ia\dah brei diih hdơr amâo mâo kno\ng yua hjăn SA ôh, kyuadah `u srăng êbeh lưu huỳnh. Lehana\n tơdah yua jih 100% hbâo đạm snăn asa\r kphê amâo mâo [âo mngưi ôh. Êjai hlăm wưng dôk rông boh, brei diih lo\ krih êa hbâo hlăm hla, êa drao mtru\t klei đ^ jing, mâo lu đạm, kali, calci, magie kẽm, bo kyuadah di`u đru mđ^ hnơ\ng jăk kơ asa\r kphê.

}ia\ng mâo klei tu\ dưn jăk h^n, hlămklei hrip mnơ\ng tu\ jăk, ba w^t klei tu\ jing pro\ng ho\ng mnuih pla mjing, snăn brei diih mđing mơh kơ yan adiê hlăm klei pruê hbâo. Ara\ anei adiê ti lăn dap kngư dleh dưi t^ng knăl, mâo blư\ hjan pro\ng mb^t ho\ng ang^n đru\ng hlăm tlam, lehana\n mlam mma\t, snăn klei êa proh mđue# lăn dleh dưi ksiêm dlăng. Mơ\ng năn kỹ sư Nguyễn Văn Duy, mơ\ng knơ\ng brua\ hbâo pruê Bình Điền mta\:“ Êlâo kơ pruê hbâo brei mđing hlăm đa wưng giăm anei mâo gưl hjan pro\ng, mơ\ng năn hlăm du\m kr^ng kngư kl^ng, [ia\dah drei dôk kăp hjan ]ia\ng pruê hbâo, snăn tơdah lăn adôk msah lo\ pruê he\ hbâo hlăm adiê tlam mơh, leh kơ năn tăm mâo he\ hjan pro\ng hriê, s^t nik yơh hbâo leh drei pruê ana\n lu] jing lu h^n. Kyuadah halưm lăn kl^ng mb^t ho\ng hjan pro\ng ana\n hbâo lik pral lehana\n hlo\ng hroh đue# hluê êa, bi tơdah lăn dap, hjan lu dưn, agha kphê srăng hrip ma\ truh 95% mka\ mơ\ng [o# lăn mơ\ng 0 truh 30cm đu], bi tơdah hjan pro\ng đei hbâo ăt hlo\ng đue# jih mơh, êgao kơ tal agha kphê, klei anei ngă kơ drei lu] liê hbâo pruê, kyuana\n yơh răng đăm pruê ôh hbâo halưm hruê hjan pro\ng”.

                                                                 H’Nga; Y-Khem pô ]ih mkra.