VOV4.êđê - Ara\ anei, kr^ng La\n dap kngư hla\k mu\t hla\m yan hjan. Hla\m wưng anei, lu đang kphê đ^ jing pral wa\t kơ adhan lehana\n boh mda. Kha\ sna\n, anei a\t jing wưng mâo lu mta mnơ\ng nga\, boh nik jing eh kan. Tơ amâo mâo ôh hdra\ gang mkhư\, mnuih nga\ lo\ hma sra\ng tla\ ana\p ho\ng klei boh kphê mda luh jih, lehana\n hu^ sra\ng lui] jih boh mnga hla\m yan.

Ti du\m đang kphê ti [uôn pro\ng Pleiku, ]ar Gialai, eh kan dôk đ^ lar pral êdi. Mta mnơ\ng nga\ anei dôk lehana\n hrip jih mnơ\ng tu\ ja\k ti ana, adhan lehana\n hla\m boh kphê, nga\ kơ du\m mta mnơ\ng pla hla\m đang war amâo đ^ jing ôh, đa đa boh mda hlo\ng luh jih mơh, nga\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga [ia\.

Amai Nguyễn Thị Bẩy, ti êlan Phù Đổng, [uôn pro\ng Pleiku hlăk ka thâo b^t ôh hdră mkhư\ eh kan ngă kơ 1ha mkrah kphê pô. ~u brei thâo, hlăk ako\ yan hjan eh kan đ^ lê] hlăm hla, hlăm adhan, lehana\n ana kphê hlo\ng mjing sa tal ju\ luôm. Tal ju\ anei gang jih klei bi êwa ho\ng mđia\ mơ\ng hla kphê, ngă awa\t hlăm brua\ hrip mnơ\ng tu\ jăk, amâo lo\ dưi rông boh lehana\n luh adiê mda. Thu\n dih, kyua êmưt hlăm klei krih êa drao, snăn 1/3 hnơ\ng boh luh jih ngă kơ war kphê lu] boh mnga. Thu\n anei, ma\ klei hriăm ana\n amai Bẩy krih êa drao mkhư\ eh kan mơ\ng ako\ yan hjan mtam. {ia\dah, jih dua blư\ krih êa drao amâo mâo yo\ng mbha\ tuôm he\ ho\ng adiê hjan pro\ng sơăi. Amai Bẩy la]: “Eh kan hrip jih êa hd^p hlăm ana, ngă kơ hla, lehana\n adiê luh. Boh nik hlăm yan hjan anei, eh kan ngă adiê boh srăng luh, srăng lu] boh mnga mâo. Mkhư\ eh kan bi mđing mơ\ng ako\ yan hjan mtam, amâo mâo leh eh kan [ơ\ng ôh, lu] boh mnga hơăi mung mang. Tơdah adiê mâo mđia\ hlăm brô 2 – 3 hruê eh kăn srăng djiê jih. Tuôm he\ ho\ng hjan, snăn êa drao krih êdu he\ ngă kơ eh kan amâo mâo djiê ôh”.

Mse\ ho\ng go\ sang amai Bẩy mơh, ara\ anei war kphê Lê Bá Thắng, ti êlan Ung Văn Khiêm, alu\ kr^ng Phù Đổng, Pleiku ăt mâo klei eh kan ngă mơh. Thắng phu\n tal êlâo eh kan gam hlăm dua tlâo phu\n đu], [ia\dah amâo mâo yo\ng gang mkhư\ bi hmao, snăn mu\t hlăm yan hjan, tưp lar lu kơ phu\n mkăn. Ara\ anei, hlăm war kphê eh kan gam bo\ hlăm gu\ hla, anôk djo\ mđia\ snăn kăn jăk lu rei. Mơ\ng klei anei krih êa drao dleh dlan mơh. Thắng brei thâo: “Ako\ yan hjan, jing wưng eh kan lê]. Tơdah ana kphê mâo leh eh kan gam, ana ram, dliu luh boh mda. Ngă hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga mgi dih. Bi hdră gang mkhư\, krih êa drao dưn mơh kăn jăk mâo klei tu\ dưn rei”.

Tui si  kỹ sư Đặng Đình Sơn, mơ\ng êpul grup Lộc Trời, la] hlăm asei eh kan mâo sa tal suôp kpal, wa\t eh kan khua lehana\n êđai mda hd^p bi k[u\t mb^t hlăm hla mda, hlăm kmru\ mnga, hlăm kmru\ boh, snăn êa drao dleh kma djo\. Mơ\ng ana\n mơh pô hma krih êa drao jih ai ênai dưn mơh [ia\dah amâo mâo jih ôh eh kan:“Ho\ng eh kan, `u đ^ lê] pral snăk. }ia\ng dưi mkhư\ eh kan jăk h^n jing leh hrui pe\ boh, drei khăt mkra adhan, lah k[iêng, drei pral thâo [uh eh kan gam mâo hdră gang mkhư\ mtam. Drei amâo mâo krih jih war ôh, [ia\dah kno\ng krih êa drao hlăm du\m phu\n eh kan gam. Bi ho\ng war ktang leh eh kan gam, snăn yua êa drao hoá học yơh, krih ho\ng môtơr mâo ai pruih ktang, ]ia\ng pruih kdah jih eh kan, ]ia\ng kơ êa drao kma mơh, ngă kơ eh kan djiê mâo klei tu\ dưn h^n. Eh kan kma dôk hla\m kmru\ mnga, hlăm kmru\ boh. Kyuana\n êjai krih êa drao ]ia\ng dưi djiê, snăn êjai krih `ur đ^ng krih pruih hlăm boh hlăm adhan, ]ia\ng kơ êa drao kma, lehana\n eh kan djiê. Hnơ\ng êa drao lehana\n wưng krih brei bi djo\”.

Mb^t ho\ng brua\ ba yua du\m hdră mdjiê eh kan, tiến sĩ Phạm Công Trí mơ\ng knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư la], pô war kphê brei mâo klei mđing mkăp djăp hbâo pruê ]ia\ng kơ ana kphê đ^ jing jăk mâo ai kdơ\ng ktang ho\ng klei mnơ\ng ngă. Boh nik hla\m wưng rông boh mse\ ho\ng ara\ anei, hnơ\ng êa hd^p hlăm hla tru\n hro\, snăn mb^t ho\ng hbâo pruê hlăm phu\n, drei lo\ krih êa hbâo hla\m hla:“Pruê hbâo jing sa mta brua\ amâo mâo dưi k[ah ôh, srăng bi kla\ kơ boh mnga mâo kơ kphê lehana\n tiêu, lehana\n ăt jing brua\ liê lu ngăn prăk mơh. Lehana\n tăp năng mơ\ng brua\ anei hlo\ng jing he\ mse\ si dho\ng duah nah mta amâo mâo thâo yua ba klei jhat kơ pô. Bi tơdah pruê djo\ snăn war boh đ^ jing jăk. {ia\dah, tơ pruê amâo mâo djo\ hdră snăn boh mơ\ng klei jhat [uh mtam ti ana\p mta.

Brei drei mđing, ara\ anei hbâo bi mbru\ mguôp ho\ng hbâo vi sinh brei ba yua jê` jê` kơ mnơ\ng pla ]ia\ng bi mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk bi êbhui] lăn, bi kjăp agha, lehana\n dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t lăn, lehana\n mmat jhat gam, snăn brei mđing êdi kơ brua\ anei. Kyuadah, tơ lăn jăk leh, lăn êbhui], snăn agha srăng đ^ jing jăk, mơ\ng ana\n brua\ dla\ng kriê mâo klei jăk găl h^n, lehana\n mđ^ boh mnga mâo.

Tal dua, kơ hbâo NPK, mđ^ anei mnuih pla mjing kno\ng kreh mđing kơ hnơ\ng N-P-K h^n ho\ng klei pruê djo\ ênoh  hbâo. S^t yơh hnơ\ng N-P-K jing ênoh yuôm bhăn kyuadah ana\n jing hbâo đa lượng, bi du\m mta trung, vi lượng ăt brei bi mâo mơh ho\ng ênoh djo\ guôp kơ ana kphê, ana tiêu wưng anei jing yuôm bhăn snăk. Tơdah drei kno\ng pruê ma\ N-P-K [ia\dah k[ah kẽm, bo, Majie, lưu huỳnh… snăn ana kphê lehana\n boh amâo srăng jăk ôh. Ho\ng ana kphê k[ah mnơ\ng ana\n, srăng ngă kơ luh adiê mda lu snăk. Kyuana\n bi pruê djăp ênu\m jih jang hbâo.

Êjai pruê hbâo hlăm phu\n, snăn ăt mđing mơh kơ du\m mta hbâo krih hlăm hla. Boh nik ho\ng yan adiê amâo mâo jăk mse\ si ara\ anei, mse\ si êjai dôk hlăm krah yan không, bhiâo riâo rit hjan he\, amâodah hlăk dôk hjan đue# nao he\ kơ mđia\ ktang. War kphê pruê leh hbâo bru\, hbâo vi sinh srăng mđ^ mlih kơ lăn êbhui] jăk h^n, lehana\n mâo ai ktang kơ agha. {ia\dah ho\ng klei yan adiê bi mlih amâo mâo thâo t^ng knăl, lehana\n ara\ anei mnơ\ng pla mboh đ^ h^n mơh snăn brua\ ba yua lu hbâo hữu cơ krih hlăm hla jing sa hdră năng ngă. {ia\dah brei drei mđing amâo yua hbâo êgao hnơ\ng đei ôh, lehana\n kno\ng ba yua hbâo djo\ ho\ng klei ktrâo ata\t snăn kơh srăng mâo boh tu\ dưn jăk”./.