VOV4.Êđê- Êlâo kơ nao hlăm klei blŭ êmuh hŏng pô bi ala êpul hgŭm bruă phung mniê čar Dak Lak kơ hdră “Êkei mniê, klei mtăp mđơr êkei mniê, boh sĭt klei ngă jhat hlăm gŏ sang leh anăn dŭm boh klei dôk mâo.” Alum kơ ƀĭng găp drei hmư̆ pô ngă bruă klei mrâo hâo hâo hưn kơ dŭm boh klei djŏ tuôm kơ klei amâo mtăp mđơr dôk mâo lu hlăm dŭm alŭ wăl mnuih djuê ƀiă ti čar Dak Lak.

Mai Trúc Quỳnh, kkiêng thŭn 2005, jing mniê êra djuê ana Dao čŏng hdĭp mda hjăn mơ̆ng hnưm. 14 thŭn, ñu nao leh ti să Ea Ô, kdriêk Ea Kar, čar Dak Lak čiăng duah bruă mă. Leh anăn, Quỳnh hriê ti ƀuôn prŏng Ƀuôn Ama Thuôt hŏng 1 sa čô găp, dưi mâo bruă čhĭ čhum ao, hŏng hnơ̆ng prăk mlan 5 êklăk prăk/1 mlan mbĭt hŏng bruă huă ƀơ̆ng amâo liê prăk. Knŏng leh 1 thŭn, Quỳnh blei leh êdeh p’phŭt hjăn, hdĭp êngiê leh anăn mâo ƀĭng găp hŏng gŏ sang khăp hơiêng. Khădah, 1 thŭn êdei kơnăn, klei hdĭp Quỳnh nao hlăm sa êlan mrâo. Dôk ung, kkiêng anak anăn wăt klei dôk hliê, prăk hrui wĭt leh anăn klei mpŭ mơ̆ng phung riêng gah hŏng Quỳnh amâo lŏ msĕ hŏng êlâo ôh. Pral đei, anăn hlăk êjai grăp čô mnuih wĭt mơ̆ng Bình Dương ti Dak Lak ñĕ kơ klei ruă tưp, snăn Quỳnh mklăk wĭt, lui ung lui anak, lŏ nao ti Bình Dương duah bruă mă. Nguyễn Thị Hương- ƀĭng găp Quỳnh, ară anei jing klei mkŏ msĕ si sa anăn čiăng hâo hưn kơ boh klei phung amĭ mda asei:

Hlăk anăn ñu dôk ti sang snăn ung ñu khăng hiu mnăm kpiê êsei, amâo đei nao mă bruă ôh, anăn amâo mâo ôh prăk blei hnun kơ anak. Kmbha mniê snăn blŭ lu, blŭ snei, snăn, anăn ñu amâo dưi tŭ ôh anăn đuê̆, nao ti Bình Dương mă bruă. Hlăk mrâo nao, kâo khăng nao blŭ hrăm nanao mơh, ƀiădah sĭt lač kơ ung kơ anak snăn anăn jing kriêp ñăt, amâo čiăng blŭ sa mta ôh.

Tơdah klei yăl dliê msĕ si Quỳnh jing klei ênguôt amâo mtăp mđơr ôh mơ̆ng prăk hrui wĭt leh anăn klei hdĭp dleh dlan, snăn klei yăl dliê mơ̆ng lu amai adei mkăn, jing sa bruă phung êkei mjhua hŏng klei dưi, hlăk mâo leh sui hlăm ala ƀuôn. Ti čar Dak Lak, êngao kơ dŭm êpul êya djuê ana ti năn mtam msĕ si Êđê, Mnông, Sêdang, snăn dŭm mta klei ngă jhat hlăm êkei mniê hlăm dŭm êpul êya mkăn, hlăm êbeh 40 djuê ana hlăm čar, ăt jing klei hlơr mơr, msĕ si klei yăl dliê mơ̆ng sa čô mniê ti să Ea tar, kdriêk Čư̆ Mgar, čar Dak Lak.

Ung kâo jing mnuih mkhu mkhua, bi mĭn knŏng hjăn kơ ñu, mgô̆ mô̆ hdĭp tui si klei mĭn ñu, amâo mâo klei êngiê ôh. Bi mneh msao snăn ăt mâo mơh lu blư̆ čăm biêng. Êlâo dih snăn kâo ăt kăn jhŏng hưn kơ phung riêng gah mơh čiăng mgang kơ gŏ sang pô. Ƀiădah lu blư̆ ăt ngêñ đei, snăn amâo dưi lŏ ư̆ ăn ôh ƀiădah lu blư̆ snăn ăt akâo klei pap mñai ƀiădah amâo dưi lui ôh anăn knhal tuič snăn kâo nao kơ Êpul hgŭm phung mniê, phung amai adei tinei brei phung amai đru brei.

Hluê si Phạm Thị Tưủ, pô kiă kiê “Êpul hgŭm phung mniê leh anăn hdră bhiăn” să Ea Tar, kdriêk Čư̆ Mgar, klei amâo mtăp mđơr êkei mniê leh anăn klei ngă jhat kơ phung mniê jing 2 bruă khăng mâo hlăm krĭng mnuih djuê ƀiă leh anăn dŭm ƀuôn sang mnuih Yuăn. Čiăng msir mgaih klei anei, Khua anôk bruă “Êpul hgŭm phung mniê leh anăn hdră bhiăn” să Ea Tar khăng mkŏ mjing dŭm mmông bi trông kơ akŏ, bi mguôp, hâo hưn mtô mblang klei amâo jăk mơ̆ng klei ngă jhat hlăm gŏ sang, lač kơ klei bi ngă hlăm gŏ sang, mjing klei găl kơ dŭm hlâo ung mô̆ hgŭm mbĭt čiăng mâo thiăm klei thâo răng mgang pô leh anăn phung hlăm gŏ sang. Phạm Thị Tưủ, Khua êpul hgŭm brei thâo:

“Êlâo adih snăn klei ngă jhat hlăm gŏ sang mơ̆ng alŭ ăt mâo lu, leh anăn ăt mâo hră kčŭt hưn. Ƀiădah mơ̆ng hruê êpul hgŭm mơ̆ng alŭ hmei mkŏ mjing kơ amai adei bi kƀĭn leh anăn hâo hưn kơ phung amai adei, phung êkei, boh nik phung êkei khua thŭn kơ hdră bhiăn bi kdơ̆ng hŏng klei ngă jhat hlăm gŏ sang snăn klei ngă jhat hlăm gŏ sang msĕ si hrŏ leh lu.”

Klei hdĭp ala ƀuôn ti čar Dak Lak grăp thŭn lŏ mdrŏng hĭn, đĭ kyar ƀiădah phung mniê hlăm dŭm gŏ sang leh anăn ala ƀuôn mâo klei huĭ hyưt. Klei bi êdah kơ phung mniê leh anăn bruă jing amĭ, ngă kơ lu phung amai adei amâo mâo lu mmông hriăm hră, ksiêm hriăm, ngă bruă anăn amâo mâo klei dưi msĕ si phung êkei ôh hlăm bruă knuă, ƀiă đru mguôp hĭn kơ bruă duh mkra gŏ sang anăn klei dưi phung amai adei amâo dưi mpŭ ôh. Kyua anăn, hluê ngă klei mtăp mđơr êkei mniê, msir mgaih boh klei ngă jhat hlăm êkei mniê, boh nik hlăm krĭng mnuih djuê ƀiă ară anei ăt adôk mâo lu klei dleh dlan, wăt kơ bruă hdră bhiăn, bruă duh mkra leh anăn dhar kreh.

Msĕ klei bơ̆k bâo leh êlâo anăn, khădah mâo leh klei êdah êdi hlăm bruă bi hrŏ klei ngă jhat hlăm gŏ sang, mđĭ klei hdĭp ai tiê kơ phung mniê, hluê anăn dưi mkŏ mjing klei hơĭt leh anăn đĭ kyar gŏ sang, ƀiădah klei amâo mtăp mđơr êklei mniê, mgaih msir klei ngă jhat hlăm gŏ sang ti čar Dak Lak, anôk mâo giăm 50 djuê ana dôk hdĭp mda, ăt dôk mâo lu klei dleh dlan. Hlăm 10 thŭn êgao, ti čar Dak lak mâo giăm 9.500 klei ngă jhat hlăm gŏ sang. Sơnăn, si ngă boh sĭt klei anei, si ngă phŭn gha leh anăn dŭm hdră êlan mgaih msir mơ̆ng čar Dak Lak? Leh anăn mtam, hmei mâo klei blŭ êmuh hŏng aduôn Nguyễn Thị Thanh Hường- k’iăng khua kiă kriê êpul hgŭm bruă phung mniê čar Dak Lak, čiăng bi klă hĭn kơ dŭm mta phŭn mrâo lač.

- Ơ Nguyễn Thị Thanh Hường, hluê si ih ya boh phŭn ngă truh kơ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang ti alŭ wăl ară anei?

Nguyễn Thị Thanh Hường: Klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang ăt mâo lu boh phŭn kbiă hriê, hlăm anăn lu jing klei thâo săng mơ̆ng êpul êya yang ƀuôn lehanăn mnuih hlăm gŏ sang, ka thâo săng klă ênŭm kơ bruă gang mkhư̆ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang. Klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang mâo hlăm êpul êya arăng mĭn anăn jing bruă hlăm gŏ sang anăn đuič lehanăn mnuih mâo klei arăng čăm biêng ăt kăn jhŏng nao hưn lei.

Lehkơnăn jing klei thâo săng kơ klei mtăp mđơr êkei mniê ka djŏ, êkei jing ung kreh mâo klei mĭn pô mâo klei dưi čăm biêng mô̆ anak kyua anăn ya klei mô̆ anak ngă amâo djŏ ai kreh mmông yơh klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang. Hŏng anak aneh lehanăn mnuih mkăn hlăm sang, amĭ ama mâo klei mĭn bruă mtô mtă kơ anak čô brei yua klei čăm biêng lehanăn pô mâo klei dưi čăm anak.

Tal dua jing kbiă hriê mơ̆ng bruă duh mkra, kreh lĕ hlăm gŏ sang mâo bruă duh mkra dleh dlan, phung mniê amâo mâo hnư hrui wĭt h’ĭt, bruă duh mkra jưh knang lu hlăm ung, kyua anăn amâo mâo klei dưi bi mklă ngă truh klei amâo thâo bi djŏ.

- Hŏng bruă klam mơ̆ng pô snăn Êpul hgŭm bruă mniê mâo leh ya hdră ngă čiăng đru kơ mnuih hgŭm hlăm êpul bi hrŏ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang?

Nguyễn Thị Thanh Hường: Êpul ăt mâo lu hdră msir, tal sa jing mđing mtô mblang čiăng mđĭ klei thâo săng kơ mnuih hgŭm hlăm bruă mniê kluôm čar kơ hdră gang mkhư̆ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang, klei thâo blŭ tlao nao hriê lehanăn msir mghaih klei amâo thâo bi djŏ hlăm gŏ sang čiăng bi hrŏ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang.

Tal dua hmei ăt mđing hlăm bruă mkra dŭm gru hmô, êpul bruă đru kčĕ hlăm êpul êya, dŭm êpul hgŭm gang mkhư̆ klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang kñăm jak iêu phung mniê nao mŭt hgŭm mơ̆ng anăn diñu dưi bi mjĕ mjuk, tui hriăm hdơ̆ng găp.

Tal tlâo anăn jing hmei ăt đru hưn mthâo bruă mă, mjuăt bi hriăm bruă kơ phung mniê dleh dlan, čiăng digơ̆ dưi hriăm bruă lehanăn hưn mthâo bruă mă, mjing bruă mă čiăng mâo hnư hrui wĭt h’ĭt kơ pô.

Hŏng phung mniê kyua klei bi čăm biêng hlăm gŏ sang ngă truh kơ bi lui ung mô̆ lehanăn jing amĭ rông anak hjăn snăn hmei ăt đru kơ diñu nao hgŭm hlăm êpul ti alŭ wăl, diñu srăng dưi kah mbha lehanăn mâo klei đru kơ mnơ̆ng dhơ̆ng wăt ai tiê klei mĭn.

- Snăn, hlăm wưng ti anăp, Êpul mâo mơ̆ ya hdră msir kơ boh klei anei?

Nguyễn Thị Thanh Hường:  Hluê hŏng anăn, êpul hgŭm bruă mniê hmei lŏ dơ̆ng mâo dŭm hdră hluê ngă klei mtô mblang, mjuăt bi hriăm kơ êpul bruă mniê mâo klei thâo dưi hdĭp, klei thâo răng mgang pô lehanăn klei thâo msir mghaih klei amâo thâo bi djŏ mâo ti gŏ sang pô kñăm bi hrŏ klei truh bi čăm biêng hlăm gŏ sang. Mbĭt anăn ăt đru phung mniê hriăm bruă, dưi čan prăk hŏng phung mniê dleh dlan, ka mâo bruă mă h’ĭt kjăp, čan prăk čiăng diñu mphŭn čô̆ kơ bruă duh mkra, mnia mblei kñăm bi h’ĭt bruă duh mkra, bi h’ĭt klei hdĭp.

- Lač jăk kơ ih hriê leh hlăm klei bi blŭ hrăm hruê anei.