VOV4.Êđê - Lu ƀuôn sang ti krĭng Lăn dap kngư, boh nik ti krĭng taih kbưi, klei bi dôk ung mô̆ mơ̆ng điêt lehanăn klei bi dôk giăm sa êrah ăt dôk mâo. Klei anei amâo djŏ knŏng ba lu klei truh jhat hlăm klei hdĭp, bruă duh mkra, ƀiădah lŏ hmăi truh kơ hdră mđĭ kyar anak mnuih. Phung hđeh mrâo rŭ prŏng brei nao dôk ung, dôk mô̆, êdei anăn kkiêng anak điêt êwang; anak amĭ neh anak prŏng, anak amiêt awa bi dôk, êdei anăn kkiêng phung hđeh mâo klei truh amâo jăk hlăm asei mlei. Ti anăp klei anei, hruê 14/4/2015, Khua knŭk kna ba mdah leh Klei bi mklă mrô 498/QĐ-TTg bi mklă hdră bruă “Bi hrŏ klei bi dôk ung mô̆ mơ̆ng điêt lehanăn klei bi dôk giăm sa êrah krĭng mnuih ƀuôn sang djuê ƀiă wưng thŭn 2015-2025”. Mâo leh 7 thŭn pŏk ngă, ƀiădah boh tŭ hdră anei ka mâo lu ôh.

Mniê hơô ao êa lăn, ƀŭk kă kơ dlông, asei mlei êwang êwĭt dôk mă bruă giăm kpur pui. Rŏng ƀă anak, sa nah kngan êdai jao. Hlăm jao ăt mâo sa čô hđẹ hlăm brô 3 thŭn dôk hia. Lŏ mâo 2 čô dôk gŭ ti añuê tĭ lang ti krah sang. Pưk sang hŏng kyâo tĭ rưč, mđiă mtrang hluh dŭm ƀăng ƀrôč ti dlông čuôr hŏng ƀrĭk, ngă mâo dŭm êlan kñĭ mtrang ti gŏ êsei dôk ktơ̆ng ƀrŭk ƀrŭk. Wĭt lač klei hmei êmuh, ñu kngưr dlăng kđưt kŏ. Anăn amai Thị Mị. Mị amâo thâo blŭ klei yuăn ôh. Dôk ung hlăk 14 thŭn, ară anei maoa 4 čô anak. Dŭm blư̆ kkiêng anak, Mị gĭr kkiêng hjăn hlăm pưk ung kă ẹẹai hlăm hma. 6 blư̆ kkiêng, dưi rông mă 4 čô. Mị yăl dliê: “Kâo amâo lŏ čiăng kkiêng anak ôh. Ƀiădah ung brei pô kkiêng nanao yơh. Kyua kâo amâo thâo ngă hdră ƀă kkiêng anak ôh.”

Klei hdĭp msĕ si Thị Mị mâo lu snăk ti alŭ 14, să Čư̆ Kbang, kdriêk knông lăn Ea Sup, čar Dak Lak. Ea Sup mâo lu djuê ƀiă hdĭp mda, mnuih Êđê, Jrai, Bahnar, Mnông ti năn mtam, mnuih Yuăn, Mông, Thái, Tày … nao hdĭp mda mă bruă leh hruê lăn čar hluh lir. Hoàng Thị Châm knuă druh Adŭ bruă Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa să Čư̆ Kbang brei thâo: Knŏng mơ̆ng akŏ thŭn 2020 truh ară anei, alŭ 14 mâo leh 4 čô bi dôk ung mô̆ mŏng mda. Phung mniê tinei kkiêng anak tal pă, tal êma mâo lu. “Ăt adôk mâo klei phung ba tian amâo nao ksiêm mkă anak ĭ. Leh anăn kkiêng hlăm lŏ, hlăm pưk amâo nao kkiêng ôh ti anôk bruă mdrao mgŭn. Amâo mâo ôh mnơ̆ng huă ƀơ̆ng, mnơ̆ng čŭt hơô. Anak pô kkiêng amâo msĕ hŏng anak arăng ôh, ƀiădah ăt kkiêng mơh.”

Sa čô bi dôk ung mô̆ mơ̆ng msa hlăm akŏ thŭn anei ti alŭ 14. Să Čư̆ Kbang. Anăn jing Vừ Thị Thám, dôk ung hlăk mlan 2 thŭn 2021, ară anei  dôk ba tian mlan tal 5. Leh hmei nao ti sang, hđeh ka bŏ 15 thŭn anei dôk ti gŭ phŭn xoai hŏng phung hđeh bi hlăp đĭng blŭ bi tlao. Ƀuh hmei, ƀô̆ mta digơ̆ bi hêñ sơăi… Thám mdei sang hră sui hŏng anei 2 thŭn, hlăk anăn mrâo hriăm adŭ 5. Dôk ung ƀiădah amâo dưi ngă hră bi dôk ung mô̆ ôh. Ba tian 5 mlan leh ka tuôm nao ksiêm mkă ti anôk bruă mdrao mgŭn sa blư̆ ôh. “ Kyua amâo lŏ čiăng hriăm ôh. Ayŏng adei êngŭm đei anăn ama kâo lač mdei sang hră yơh. Ama lač mâo leh dua čô ayŏng nao sang hră, snăn mdei sang hră yơh răng dua čô adei điêt. Kâo dôk ung mơ̆ng mlan 2 amâo nao ngă hră mơar ôh”

Amai Hoàng Thị Si,  Pô ngă bruă dlăng ênoh mnuih ƀuôn sang ti să Čư̆  Kbang ti alŭ 14 brei thâo: Ung mô̆ A Sin mâo lu anak hĭn hlăm alŭ, 13 čô. Mnuih ƀuôn sang tinei bi mĭn lu anak čô snăn snăk mơak hlăm gŏ sang anăn mâo lu ung mô̆ kiêng truh 6-7 čô anak. Ti hlâo ung mô̆ ka mâo ôh anak êkei snăn gĭr kkiêng bi mâo. Lu anak êkei jăk hĭn. “ Hlăm klei hâo hưn mtô mblang kơ klei bi dôk ung mô̆ mơ̆ng mda snăn dleh dlan snăk. Lu mnuih ƀuôn sang amâo thâo klei yuăn, diñu amâo thâo săng ôh. Sĭt diiñu blŭ diñu knŏng kđưt kŏ snăn săng, pia thâo ƀiădah boh sĭt knŏng lui snăn yơh, diñu amâo hmư̆ ôh”.

Sang A Lềnh ti ƀuôn Ea Uôn, să Čư̆ Pui, kdriêk Krông Bông, čar Dak Lak. Boh sang dưm čuôr tôl, mtih hŏng ƀrĭk, boh prŏng ka truh 16 m2. Amâo mâo ya mta mnơ̆ng ôh hlăm sang êngao kơ sa boh jhưng sô, ti djiêu anăn pur tŭk knă êsei djam. Leh anăn Dhŏng, wăng kgă leh anăn kdrăp nao hlăm dliê đa mdơ̆ng đa mđih sa kjiêk. Thŭn 2013, A Lềnh dôk mô̆ jing Vàng Thị Phượng.  Hlăk anăn 16 thŭn, di Phượng 13 thŭn. Thŭn 2019, Phượng ba tian anak tla 3 kơh djăp thŭn nao ti Knơ̆ng bruă sang čư̆ êa să ngă hră bi dôk ung mô̆ leh anăn ngă hră čih anăn kơ phung anak.

A Lềnh brei thâo: Thŭn dih mâo mnuih hlăm ƀuôn brei mañ 5 sao lăn pla hbei ƀlang, êbeh 10 mlan kriê dlăng, dưi ba čhĭ mâo 17 êklăk prăk. Dua čô ung mô̆ pioh 12 êklăk blei êđai êmô ba rông. Ară anei êđai êmô prŏng, dôk kđông. Amâo mâo hma ôh, ngăn drăp knŏng mâo êmô đuič. Sang 5 čô ƀiădah knŏng dôk čang guôn prăk A Lềnh hiu mă bruă mưn grăp hruê. Jih thŭn anei, phung hiu nao mă bruă ti ƀuôn prŏng ară anei wĭt kơ ƀuôn. Diñu ba wăt klei ruă Covid-19 kơ ƀuôn sang. Să mâo klei ruă tưp, kwang dar giăm sa mlan. Klei hdĭp dleh dlan leh ară anei lŏ dleh dlan hĭn, dŭm mlan ênoh hruê Lềng mâo arăng mưn jik rơ̆k, klei lăn ƀiă đuič. “Dua čô anei, sa hriăm adŭ 1, sa hriăm adŭ hđeh. Ară anei sang hmei dôk dleh dlan snăk, amâo braih huă ôh. Leh anăn, ară anei ayŏng adei hiu čoh êbŭng snăn dua ung mô̆ ăt nao mbĭt. Aguah nao, mmăt 6-7 mmông wĭt kơ sang. Dua ung mô̆ nao snăn leh čhĭ mâo êbeh 2 êtuh, nlei braih pioh huă dŭm hruê.”

Amai Vương Thị Nhung, Khua êpul hgŭm phung mniê ƀuôn Ea Uôn brei thâo: ea Uôn mâo 328 gŏ êsei hŏng êbeh 2 êbâo čô mnuih. Bruă duh mkra mnuih ƀuôn sang tinei dleh dlan, lu jing gŏ êsei ƀun, giăm ƀun. Jih ƀuôn mâo truh 50 hlâo ung mô̆ bi dôk hlăk ka truh thŭn bi dôk ung mô̆. Hlăm thŭn 2021 anei ăt mâo leh 2 hlâo ung mô̆ bi dôk ung mô̆ mơ̆ng mda. Lu hlâo ung mô̆ tinei mâo mơ̆ng 4 čô anak kơ dlông. Ƀun leh lŏ kkiêng anak lu, kkiêng lu lŏ ƀun hĭn. “Lu blư̆ pô hiu hưn mtô mblang, brei phung mô̆ dưm kwang gang mkhư̆ ƀă kkiêng anak. Lu phung ung hlŏng ngêñ wăt kơ pô mơh.”

K’iăng Khua nai prŏng nai prĭn Buôn Krông Tuyết Nhung, K’iăng Khua Anôk bruă kreh knhâo ala ƀuôn leh anăn anak mnuih Sang hră Gưl prŏng lăn Dap Kngư hlăk mbĭt hŏng phung mă bruă mbĭt ksiêm hriăm akŏ klei kreh knhâo leh anăn klei bi dôk ung mô̆ mơ̆ng mda leh anăn bi dôk anak amiêt awa, brei thâo: “Phung hiu hâo hưn mtô mblang Hdră bhiăn klei bi dôk ung mô̆ leh anăn gŏ sang lu jing knuă druh djuê ana Yuăn. Bi mnuih djuê ƀiă hlăm êpul êya anăn eneoh ƀiă snăk. Tinei mjing klei amâo bi thâo săng ôh hlăm bruă hâo hưn mtô mblang , snăn mnuih ƀuôn sang brei ngă si bĕ čiăng thâo săng. Bruă jing brei drei dưi lač kơ boh klei, klă sĭt ñu dôk mâo klei dŭm ênoh klei amâo jăk? Leh anăn bi mklă boh phŭn ya jing? Brei drei mđĭ klei thâo săng hŏng bruă mđĭ bruă klam mtô bi hriăm, hâo hưn. Tal dua, ba klei thâo săng hlăm klei hdĭp tinăn hlăm hdră mtô bi hriăm ti alŭ wăl. Pô čih  mkra hdră  kčah snăn brei thâo săng kơ dhar kreh djuê ana, kơ klei hdĭp hdĭp mda. Hlăm anăn mđing kơ bruă bi mguôp plah wah phung kreh knhâo arăng thâo săng kơ mnuih tinăn mtam hŏng phung mtô bi hriăm čiăng mkŏ mjing hră mơar bi djŏ guôp hŏng grăp alŭ wăl”

Sa klei sĭt jing bruă sang čư̆ êa dŭm să, kdriêk ti Dak Lak ka dưi msir mgaih ôh sa čô bi dôk ung mô̆ mơ̆ng mda mâo ti alŭ wăl hluê si klei bhiăn Hdră mtrŭn 110, hruê 24 mlan 9 thŭn 2013 mơ̆ng Knŭk kna. Diñu ngă ngơi mang êlan kơ phung amĭ djăp thŭn nao ngă hră bi dôk ung mô̆. Kyua klei anei ngă lŏ mâo lu thiăm phung amĭ msĕ si Thị Mị, aguah ưm suăi êmăn djiêu kpur pui, rŏng ƀă anak, kngan êdai jao. Ênguôt dhuôt asăp mjum pĭt.