VOV4.Êđê - Mnuih pla hbei [lang ti ]ar Gialai dôk tla\ ana\p ho\ng mnơ\ng nga\ mrâo ana\n jing mnơ\ng nga\ kprê` knăt hla hbei [lang. Kha\dah ka nga\ lui] liê lu ôh [ia\dah ti du\m anôk mnơ\ng nga\ anei dôk bluh đ^ ktang êdi, nga\ kơ ana hbei [lang hlo\ng tu\l he\ amâo dưi lo\ đ^ jing ôh, boh hbei điêt, hnơ\ng tu\ ja\k tru\n hro\ mơh. Arưp sra\ng đ^ lar hla\m ênha\ pro\ng tơdah amâo mâo hdra\ gang mkhư\ ja\k.

Go\ êsei Phan Văn Quang ti alu\ Yên Phú 2, să Chrô Pơnan, kdriêk Phú Thiện, ]ar Gia Lai mâo lăn hma pla 3 ha hbei [lang. Du\m thu\n êlâo dih, `u pla djuê mjeh mă mơ\ng alu\ wa\l, sơnăn ana hbei đ^ jing mse\ ai aguah tlam. Khă sơnăn, thu\n anei `u ba pla mjeh hbei boh mnga đ^, blei ba mơ\ng anôk mkăn leh ana\n mâo mnơ\ng ngă kprê` knăt hnơ\ng kjham ho\ng giăm jih ênhă pla. Khă gơ\ mâo mnơ\ng ngă, [ia\dah `u ăt g^r ktưn ]ia\nịhmut mjing đang hbei [lang ho\ng klei ]ang hma\ng du\m mâo hrui w^t gơ\ jăk h^n: “Sang kâo mâo 3 ha mnơ\ng ngă kprê` knăl hbei [lang, ăt dơ\ng hrui bu] boh hbei mơh, [ia\dah ara\ anei s^t nik hbei hrui w^t amâo mâo lu ôh, sơnăn go\ êsei kâo ăt g^r mjut mjing ]ia\ng du\m mâo hrui w^t pioh tla w^t prăk bi liê”.

Ba yua djuê mjeh plă plia ăt jing mta phu\n ngă đang hbei [lang ti Gia Lai mâo mnơ\ng ngă kprê` knăt. Đỗ Hoàng Châu, k’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să Ia Tul, kdriêk Ia Pa, brei thâo, să mâo giăm 5 ha hbei [lang mâo mnơ\ng ngă kprê` knăt kbiă mơ\ng klei anei: “Du\m go\ êsei k[ah djuê mjeh, djuê mjeh amâo mâo jăk sơnăn hlăm mlan 4, mlan 5 mâo du\m boh êdeh mdiăng hbei [lang ba ]h^ ktuê êlan blei ba w^t pla mơ\ng ana\n mâo mnơ\ng ngă kprê` knăt. Bi du\m go\ êsei pla mjeh hđăp amâo mâo mnơ\ng ngă ôh”.

Hbei [lang mâo leh mnơ\ng ngă, [ia\dah ho\ng klei bi m^n du\m mâo hrui mă gơ\ jăk h^n, sơnăn jih jang du\m go\ êsei mnuih [uôn sang mâo đang hbei [lang mnơ\ng ngă kprê` knăt ăt lui sơnăn, amâo ba ]uh ôh mse\ si klei mtă mtăn mơ\ng knơ\ng bruă djo\ tuôm. Mơ\ng ana\n, mnơ\ng mâo klei găl tưp lar hlăm lu anôk h^n. Mse\ si ti kdriêk Phú Thiện, Bùi Trọng Thành, khua Adu\ bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar [uôn sang brei thâo, kluôm kdriêk mâo giăm 60 ha hbei [lang mâo mnơ\ng ngă bi kprê` knăt, tu\l ana lu êdi ti 2 să jing Chrô Pơnăn lehana\n Ia Hiao: “Kdriêk mtru\n asa\p kơ 2 alu\ wa\l si la] ti dlông mđ^ h^n klei g^t gai du\m êpul êya đru hgu\m bruă ba ]uh bi rai jih ana hbei mâo mnơ\ng nga\ la] ti dlông. Mb^t ana\n ăt g^t gai du\m alu\ wa\l bi kah prăk mkăp pioh ]ia\ng po\k ngă bruă đru mnuih [uôn sang hluê si hdră mtru\n”.

Hluê si ênoh t^ng yap mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma ]ar Gia Lai, ara\ anei hlăm alu\ wa\l ]ar mâo hlăm brô 130 ha hbei [lang mâo mnơ\ng ngă kprê` knăt, tu\l ana lu êdi ti 5 kdriêk Phú Thiện, Ia Pa, Krông Pa, }ư\ Pưh leh ana\n wa\l krah Ayun Pa. 2 djuê mjeh hbei [lang mâo [uh mnơ\ng ngă kprê` knăt tu\l ana ana\n jing djuê mjeh HLS11 leh ana\n djuê mjeh KM419. Hà Ngọc Uyển, khua Anôk bruă Pla mjing leh ana\n Răng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Gia Lai brei thâo; anei jing mta mnơ\ng ngă mrâo hmao [uh hlăm yan pla mjing thu\n 2018, ara\ anei ka mâo ôh êa drao bi mdjiê leh ana\n hnơ\ng tưp lar pral h^n. Klei hu^ hyưt bluh đ^ hlăm lu alu\ wa\l jing pro\ng h^n. Kyua ana\n mb^t ho\ng bruă mtô mblang kơ mnuih [uôn sang mhro\ klei ba pla djuê mjeh plă plia, Gia Lai hlăk g^r ktưn hluê ngă du\m hdră khư\ gang klei tưp lar: “Du\m kdriêk ăt hlăk mko\ mjing, leh mko\ mjing êpul bruă g^t gai, leh ana\n bi mbha bruă ngă, jao bruă ngă, mguôp mb^t klei đua klam mdê knơ\ng bruă, mguôp mb^t ho\ng du\m să mâo mnơ\ng ngă mko\ mjing hdră ma\ brua\. Ktưn msir mghaih jih du\m ênhă adôk êbeh 100 ha. Tal 3, g^t gai du\m knơ\ng bruă lo\ hma pla mjing ăt mse\ alu\ wa\l knu\k kna ngă jăk bruă ksiêm dlăng mnơ\ng pla mjing ho\ng djuê mjeh mơ\ng ]ar mkăn ba pla ]ia\ng mkhư\ gang klei tưp lar”.

Gia Lai jing ]ar tal 11 hlăm kluôm ala hmao [uh mnơ\ng ngă kprê` knăt tu\l ana hbei [lang. Mnơ\ng ngă mphu\n k]ưm ba klei lui] liê kjham kơ du\m ênhă hbei [lang mơ\ng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Khă sơnăn, bruă msir mghaih mnơ\ng ngă ăt mko\ mjing êmưt, hlăk êjai ênhă hbei mâo mnơ\ng ngă hlăk đ^ lar leh ana\n ana\p tưp lar hlăm lu alu\ wa\l./.

Kơ mnơ\ng nga\ bi kprê` hla, tu\l ana hbei [lang hla\m du\m alu\ wa\l a\t mse\ mơh hdra\ gang mkhư\, Hà Ngọc Uyển, Khua Anôk brua\ pla mjing lehana\n ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Gialai sra\ng hâo hưn kla\ h^n snei.

-Akâo kơ ih brei thâo si klei mnơ\ng ngă kprê` hla hbei [lang hlăm alu\ wa\l?

Hà Ngọc Uyển: Klei mnơ\ng ngă kprê` hla hbei [lang, amâodah lo\ pia jing mnơ\ng ngă tu\l ana hbei kbia\ hriê mơ\ng virus ngă mrâo mâo. Ako\ mlan 9, mâo dua kdriêk [uh mnơ\ng ngă jing Phú Thiện, lehana\n Ia Pa. Ara\ anei đ^ lar truh hlăm 5 kdriêk mnơ\ng anei ngă ho\ng ênha\ truh 129ha.

-Mơ\ng klei mnơ\ng ngă ana\n, ya mta hdră mâo ngă leh pioh răng mgang?

Hà Ngọc Uyển: Kơ brua\ mko\ mjing g^t gai, snăn knơ\ng brua\ lo\ hma ngă leh klei bi k[^n đơ knua\ hlăm kluôm ]ar, bi lar, bi kjăp, lehana\n ktrâo ata\t djăp hdră ]ia\ng kơ du\m kdriêk hluê ngă, ho\ng du\m hdră ngă ara\ anei, lehana\n hdră kơ êdei ana\p. Mse\ si: ]ar mâo asa\p mtru\n truh ho\ng djăp alu\ wa\l mko\ mjing mtam brua\ kia\ kriê hdra\ gang mkhư\ klei lê] lar mnơ\ng anei ngă kơ hbei [lang. Ara\ anei hlăm 4 kdriêk mâo mko\ mjing leh êpul kia\ kriê, lehana\n bi mko\ mjing hdră, dơ\ng mơ\ng klei mjua\t bi hriăm, hlo\ng kơ brua\ bi lar hra\ mtô mblang, lehana\n mko\ mjing êpul nao bi mkhư\ gang. Tio nao phung knua\ druh brua\ lo\ hma hlăm djăp alu\ wa\l amâo mâo klei mnơ\ng ngă, đru mb^t ho\ng alu\ wa\l mâo klei mnơ\ng ngă k`ăm kăp k]e\ đru, g^t gai brua\ bu] hwiê ]uh bi rai jih ana hbei mâo mnơ\ng ngă. Boh tu\ dưn truh kơ ara\ anei, djăp kdriêk ngă leh sơăi. Mâo dua kdriêk hao mdah ênu\m leh brua\ bi rai jih du\m ênha hbei [lang mâo klei mnơ\ng ngă. Mse\ si kdriêk }ư\ Pưh bi rai giăm 4ha, kdriêk Ia Pa bi rai giăm 5 ha. Du\m kdriêk mknă ăt dôk ngă, leh mko\ mjing êpul g^t gai snăn bi jao brua\, mb^t ho\ng klei uê` klam truh kơ grăp dhar brua\, bi mguôp ho\ng djăp sa\ anôk mâo klei mnơ\ng ngă kơ ana hbei [lang mko\ mjing hdră ma\ brua\. Ktưn mghaih msir bi jih du\m ênha\ adôk jing êbeh 100ha. Tal 3; g^t gai djăp dhar brua\ thơ\ng kơ brua\ anei, lehana\n brua\ sang ]ư\ êa alu\ wa\l ngă jăk brua\ ksiêm dlăng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm djăp mta mjeh mơ\ng ]an mkăn hriê, lehana\n bi gang mkhư\ mơ\ng ako\ mtam.

-Ih lo\ mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ mtăn kơ mnuih pla mjing?

Hà Ngọc Uyển: Klei mnơ\ng ngă kprê` hla hbei [lang, amâodah tu\l ana hbei jing sa mta mnơ\ng ngă hu^ hyưt snăk, kyudah mâo klei tưp lar pral, tal dua hmăi pro\ng kơ boh mnga, hnơ\ng hbei mâo amâo lo\ jăk ôh.

Klei tưp lar mơ\ng klei mnơ\ng anei ngă mơ\ng dua êlan. Tal êlâo jing mơ\ng ana mjeh ba pla. Leh ksiêm dlăng [uh lu jing kbia\ hriê mơ\ng mjeh sơăi, mnuih pla mjing duah bi blei ma\ hjăn ho\ng puhng duah ]h^ mjeh mơ\ng Tây Ninh. Tal dua jing tơdah mâo leh klei mnơ\ng gam, ho\ng pô lo\ bi mtưp ana\n jing eh kan bi hmlei, `u djip [ơ\ng mơ\ng ana mnơ\ng ngă lo\ mtưp truh kơ ana hbei amâo mâo mnơ\ng ngă, snăn ana hbei amâo mâo mnơ\ng ngă ôh ăt hlo\ng tưp mơh.

Kyua ana\n, hmei mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing, tal êlâo jing hlăm du\m ênha\ leh mâo klei mnơ\ng ngă. Ti anôk mboh leh hbei mâo 7 mlan leh snăn lo\ dlăng kriê bi jing lehana\n ]h^ndah mâo bu] hbei pioh m]iêm mnơ\ng rông. Leh bu] hbei hlo\ng dui` ma\ jih agha lehana\n ana ba ]uh jih. Bi đang hbei mrâo 3 mlan, [ia\dah mnơ\ng ngă lê] ktang leh êbeh 50%, jăkh^n hlo\ng bu] ba ]uh mtam, ]ia\ng lo\ bi mtưp lar ho\ng đang hbei mkăn.

Hmei lo\ mâo klei ]ia\ng mta\ đăm ba pla ôh mjeh hbei HLS 11, lehana\n mjeh KM 419. Tal dua le\ amâo mâo dưi du\ ba ôh mjeh mơ\ng du\m anôk mâo leh klei mnơ\ng ngă, ba truh kơ kr^ng amâo mâo mnơ\ng ngă.