VOV4.Êđê - Mb^t ho\ng mnuih hlăm go\ êsei hrui pe\ truh 3 êbâo [e\ gơ\ng tiêu, amai Đào Ánh Hồng, dôk ti [uôn Mỹ Thạnh 1, wa\l krah }ư\ Sê, kdriêk }ư\ Sê, kdriêk }ư\ Sê amâo đei m’ak ôh, khă gơ\ bi liê êbeh 100 êklăk blei kdrăp yua krih êa, ngă pra mgang mđiă, pla ana mgang ang^n mơ\ng yan bhang thu\n êlâo, [ia\dah thu\n anei đang tiêu kno\ng mâo gu\ dlông 1kg mkra asa\r tiêu krô hlăm 1 gơ\ng. Mb^t ho\ng ênoh tru\n 25% mkă ho\ng wưng anei thu\n dih, sơnăn ênoh hrui w^t mơ\ng đang tiêu mơ\ng amai kno\ng adôk 40%. Amai Đào Ánh Hồng la]: “ 8 ton hlăm 1 ha, ana\n jing thu\n dih, [ia\dah thu\n anei kno\ng adôk 1kg mkrah đui] hlăm 1 [e\ gơ\ng. Lui] hlăm brô 2/3, hro\ tru\n wa\t hnơ\ng mâo, jing pô lui] truh 2/3, kno\ng adôk 1/3 đui]. Tiêu hlăk đ^ jing mtah mdah, [ia\dah kno\ng 1 thu\n êdei hro\ tru\n kjham êdi. Thu\n anei êluh jih hla. Kyua ana\n amâo dưi thâo êlâo ôh. Pla tiêu ara\ anei amâo h’^t ôh êdi”.

Hluê si mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti du\m kr^ng pla lu tiêu mơ\ng ]ar Gia Lai mse\ si: }ư\ Sê, }ư\ Prông, }ư\ Pưh, thu\n anei jing thu\n tal 5 đrông hnơ\ng mâo tiêu hro\ tru\n, ara\ anei hnơ\ng mâo yap mdu\m kluôm kr^ng kno\ng mkrah wah mkă ho\ng wưng hnơ\ng hrui w^t đ^. Du\m đang tiêu mtah mda dlông 40km tuê êlan dơ\ng pro\ng mrô 14, mơ\ng kdriêk Êa H’Leo, ]ar Dak Lak, găn 2 kdriêk }ư\ Pưh leh ana\n }ư\ Sê ]ar Gia Lai, hla êluh jih. Ho\ng du\m đang tiêu pla êdei anei, lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma kno\ng mâo hrui w^t djăp tla duh bi liê kơ bruă pla mjing đui], amâo lo\ mâo ôh prăk lo\ dơ\ng bi liê kơ yan ana\p truh. Nguyễn Bá Thuận, mnuih pla tiêu sui thu\n ti alu\ 2, wa\l krah }ư\ Sê, kdriêk }ư\ Sê la]: “Thu\n anei mnuih pla tiêu amâo mâo prăk mnga ôh. Pla bi tui hluê hdăng găp, [ia\dah hlăm lăn pla mrâo, bi ho\ng lăn pla w^t, sơnăn amâo mâo đ^ jing ôh, pe\ 1, 2 thu\n djiê yơh. Pla mse\ sơnăn amâo mâo ba w^t prăk mnga ôh, amâo mâo prăk lo\ duh bi liê, kno\ng djăp bi liê hlăm thu\n đui], amâo mâo prăk mkuôm pioh mse\ si êlâo dih ôh”.

Yap truh kơ ara\ anei ênhă tiêu ti Gia Lai truh 15.500 ha, êgao ho\ng ênoh ]ua\l mkă truh 9.500ha, [ia\dah hnơ\ng mâo hro\ tru\n ti hnơ\ng 3 ton/1ha, [ia\ h^n hlăm 7 thu\n êgao. Tiêu ti Gia Lai – anôk pla tiêu pro\ng Việt Nam hlăk ru\ng răng kơ ênhă pla; lăn pla amâo mâo jăk, mâo lu klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă leh ana\n amâo dưi ksiêm dlăng hlăm bruă hluê ngă djo\ mta ]ua\n bruă pla mjing. Hoàng Phước Bính, K’iăng khua g^t gai Êpul hgu\m tiêu }ư\ Sê, ]ar Gia Lai la]: “Djo\ mta êa drao, bi mtlai djo\ hnơ\ng, djo\ wưng, djo\ hdră. Klei anei tui hluê si pô đang war. {ia\dah mnuih [uôn sang ngă lo\ hma drei bi êmuh ya mta êa drao ba yua leh hdơr mơh he\. Leh ana\n lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma nao kơ anôk ]h^ êa drao la]: ơ ayo\ng, tiêu kâo êluh adhan, amâo dah êluh hla, ]h^ kơ kâo êa drao krih, sơnăn pô ]h^ si hdră ]ia\ng ]h^ yơh. 1 mta mnơ\ng ngă [ia\dah răng mgang thiăm mta mnơ\ng ngă anei, mnơ\ng ngă adih dơ\ng”.

Hluê si phung thơ\ng kơ bruă lo\ hma, bruă pla mjing tiêu hluê hdră pla mjing êgao hnơ\ng, ba yua lu đei êa drao krih kriê mgang mnơ\ng pla mjing mse\ ai ara\ anei jing phu\n agha ngă klei toh hroh ti du\m kr^ng pla mjing pro\ng, amâo thâo ôh hbil be\ dưi lo\ kru\ w^t. Bi hluê si phung kơ bruă mnia mblei, klei anei lo\ ngă hro\ tru\n knuih k’hưm tiêu Việt Nam ti du\m sang ]ơ mnia pro\ng mse\ si: Mi, EU, Nhật Bản. Ksiêm dlăng kjăp bruă pla mjing hluê hdră pla mjing doh jing klei găl kơ knơ\ng bruă tiêu, [ia\dah bruă anei dleh dưi po\k ngă hlăk êjai bruă pla mjing tiêu đ^ pral mse\ si ara\ anei.

Dla\ng kriê wiê êna\k ana tiêu hla\m yan bhang.

VOV4.Êđê - Kr^ng Dap kngư hlăm k]ưm du\m mlan yan bhang. }ia\ng `e\ đue# kơ klei ana tiêu awa\t kyua mđiă ktang, bruă ba yua du\m hdră duh mkra hlăm wưng anei mtam jing ]ia\ng êdi yơh. Ti gu\ anei, hmei mâo klei blu\ hrăm ho\ng Tiến sĩ Đặng Bá Đàn, Anôk bruă ksiêm dlăng leh ana\n mđ^ kyar tiêu kơ klei anei.

-Gialai hlăk hlê mu\t hlăm yan bhang không. Ho\ng adiê mđia\ thu sui mlan, si klei dleh ho\ng tiêu akâo kơ ih mblang brei?

Tiến sĩ Đặng Bá Đàn: Ana tiêu jing mnơ\ng pla amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng klei dram êa, amâodah thu krô. Tơdah tuôm ho\ng klei mse\ snăn ana tiêu djăl snăk awa\t. Mrâo anei ti Gialai, du\m kdriêk pla tiêu hmăi kjham snăk. Du\m ênha tiêu mrâo pla djiê ku kyua k[ah êa. Bi du\m đang leh mboh, boh mnga hro\ mơ\ng 20 – 30%, ênưih truh kơ klei mnơ\ng ngă pro\ng mơh. Ênha\ mnơ\ng ngă hlăm kr^ng amâo mâo djăp êa ngă kơ boh mnga hro\, bi ênha mâo êa krih boh mnga ăt hro\ mơh. Boh nik ho\ng kr^ng amâo mâo ana bi êyui hna\ djiê lu. Hlăm du\m kr^ng duh bi liê amâo mâo truh hnơ\ng, mse\ si hlăm kr^ng mnuih djuê [ia\, snăn ênha tiêu djiê lu h^n. Kyuana\n, tiêu amâo mâo dưi tu\ ôh ho\ng klei k[ah êa, ngă hro\ ênha tiêu, hmăi amâo mâo jăk pro\ng ho\ng alu\ wa\l.

-Ho\ng klei mse\ snăn si ih mâo klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang pla tiêu mâo hdră lo\ kru\ w^t đang war pô?

Tiến sĩ Đặng Bá Đàn: Hlăm du\m kr^ng pla mrâo, bi hro\ng duah mjeh tiêu, lo\ dơ\ng w^t pla hlăm du\m anôk djiê kyua adiê không, amâo mâo djăp êa krih. Bi ho\ng kr^ng krih lu đei êa, mnuih [uôn sang bi pla ya mta mnơ\ng pla djo\ guôp h^n, mâo klei tu\ dưn h^n. Ho\ng kr^ng mâo djăp êa, ba yua hdră kreh knhâo, pla ana bi êyui, ba yua kdrăp krih êa mkiêt mkriêm, bi hro\ hnơ\ng êa krih. Boh nik hlăm du\m anôk mâo djăp klei găl gang mkhư\, lo\ pla ana gang ang^n, lehana\n sun phu\n. Boh nik ho\ng du\m kr^ng mâo djăp brua\ dlăng kriê wiê ênăk, snăn mđ^ h^n brua\ mtô bi hriăm mnuih pla mjing thâo săng ti kr^ng jing guôp ho\ng tiêu, ti kr^ng amâo mâo guôp ôh. Ana tiêu ]ia\ng kơ hbâo lu, boh nik hbâo bru\, hbâo vi sinh, mđ^ ai ktang kơ agha đ^ jing, mđ^ ai hrip êa, bi hro\ klei mnơ\ng ngă, stress tơdah tuôm ho\ng adiê mđia\ không. Ho\ng yan bhang amâo mâo djăp êa krih, drei dưi krih êa hbâo mđ^ ai ktang kơ ana tiêu.

-Klei bi mlih yan adiê, ăt adôk nanao, snăn si srăng dưi mdrơ\ng ho\ng klei amâo mâo jăk mơ\ng adiê mđia\ không, amâodah êa lip lê], hjan hl^m mklăk yan. si mnuih pla tiêu srăng ngă hlăm wưng mse\ snăn?

Tiến sĩ Đăng Bá Đàn: Djăp mta mnơ\ng pla mjing, hla\m ana\n mâo wa\t tiêu, mơ\ng klei bi mlih yăn adiê, ho\ng klei adiê không hjan dleh thâo t^ng knăl, mnuih pla mjing mđing kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk kjăp. Pla tiêu hlăm du\m anôk mâo djăp klei găl dlăng kriê wiê ênăk, anôk mâo djăp êa, lăn jăk, ênưih mđue# êa, Krih êa ho\ng hdră mrâo mrang, ba yu ahbâo bru\, êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing ho\ng sinh học, ]ia\ng kơ ana ktang, mđ^ ai dưi kdơ\ng ho\ng mnơ\ng ngă. Êjai ana tiêu adôk điêt, mđing kơ klei krih êa bi djăp, gang mkhư\ ang^n, bi hro\ djăp mta klei amâo mâo jăk mơ\ng êngao, sun phu\n, tuh hbâo bru\ bi lu. Bi tiêu leh mboh, g^r pe\ boh bi leh sa blư\, ]ia\ng kơ ana lo\ bi mnga pruh hla\m sa blư\, lehana\n srăng đuôm adiê mđrăm. Tơdah lui sui pe\ sô] brô] srăng hmăi amâo mâo jăk ôh kơ boh mnga mgi dih.

-La] jăk kơ ih lu!

                                H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.