VOV4. Êđê -  Klei bi hmô brua\ hgu\m du\m go\ êsei pla kphê kjăp ti Daklak mâo ba w^t leh klei tu\ dưn tal êlâo. Hdră ngă anei [rư\ dơ\ng mâo leh klei bi mlih klei mưng pla mjing kphê hđăp, đru mnuih pla mjing mâo ba yua klei kreh knhâo, mkiêt mkriêm ênoh bi liê, mđ^ klei tu\ dưn kơ boh mnga mâo. Mơ\ng ana\n, srăng mâo boh kphê jăk, bi kla\ k’hưm kơ kphê {uôn Ama Thuôt hlăm anôk ]h^ mnia. Hương Lý, pô ]ih klei mrâo mơ\ng sangmđung asa\p blu\ Việt Nam jưh dôk ti kr^ng Lăn Dap Kngư mâo klei ]ih la] kơ klei tu\ dưn brua\ anei.

      Bi mko\ mjing mâo gia\m 2 thu\n, Êpul hgu\m brua\ Lo\ hma pla mjing kphê h’^t kja\p Êa Kma\t, sa\ Hòa Đông, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak mâo leh gia\m 100 ]ô nao hgu\m, lu jing mnuih djuê ana [ia\, ho\ng ênha\ kphê mâo êbeh 140 ha.

      Brua\ mko\ mjing Êpul hgu\m kbia\ hriê mơ\ng klei ]ia\ng mơ\ng [^ng hgu\m hla\m brua\ kah mbha klei hâo hưn kơ hdra\ mnê] kreh knhâo mrâo mrang, đru kơ pra\k bi liê, djuê mjeh, hbâo pruê, êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing leh ana\n brua\ hrui blei. Êpul hgu\m brua\ Lo\ hma pla mjing kphê h’^t kja\p Êa Kma\t bi nga\ mkra leh ana\n kna\l kơ mnơ\ng mâo leh anan mâo Êpul brua\ ana\n kna\l brua\ Tuh mkra Mnia mblei Mta\p mđơr Quốc tế ( Fair Trade) mka\p hra\ tu\ yap bi mkla\ pla mjing kphê h’^t kja\p.

      Lê Văn Đường, ti thôn Tân Đông, sa\ Êa Kê`, kdriêk Krông Pa] brei thâo: Mơ\ng nao mu\t hla\m êpul hgu\m anei, `u mâo klei ktrâo la], hâo hưn du\m klei thâo hla\m brua\ pla mjing kphê. Kla\ nik hla\m brua\ krih êa mkiêt mkriêm, gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, pruê hbâo bi knar leh ana\n djo\ wưng. Kyua ana\n, hnơ\ng mâo kphê mơ\ng go\ sang `u dưi mkra mlih ja\k êdi. “ Êlâo adih, ka nao hgu\m ôh ho\ng Êpul hgu\m sna\n pla mjing kphê hluê hdra\ si ]ia\ng pla kyua ana\n hnơ\ng mâo boh mnga kah knar hla\k ana\n hla\m brô 2 ton/ha. Bi ara\ anei mse\ si thu\n êgao mâo 3 ton mkrah, thu\n êlâo adih mâo lu h^n truh 4ton2 kphê asa\r”.

     Ho\ng hdra\ k`a\m mđ^ h^n hnơ\ng mâo boh kphê, mđ^ h^n klei thâo hla\m brua\ duh mkra mnia mblei kơ mnuih pla kphê, thu\n 2011, gia\m 50 boh go\ sang ti Êa Kiết, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak bi mko\ mjing leh Hợp tác xã brua\ Lo\ hma Dịch vụ Công bằng Êa Kiết. Kyua hluê nga\ djo\ du\m hnơ\ng ]ua\n pla mjing kphê mrâo mrang dlông ro\ng la\n mse\ si: Pruê hbâo, krih êa drao, kha\t adhan, mjing pum djo\ hdra\, hrui pe\ boh kphê ksa\ truh 90%... sna\n kphê mơ\ng Hợp tác xã dưi mâo Fair Trade mka\p hra\ tu\ yap, kyua ana\n ênoh ]h^ a\t đ^ h^n mka\ ho\ng sang c\ơ mnia mơ\ng 2.500 – 3.000 pra\k/kg. Hnư hrui w^t mơ\ng mnuih hgu\m a\t đ^ mơ\ng 10 – 20 êkla\k pra\k hla\m gra\p thu\n.

      Hợp tác xã nga\ brua\ mâo klei tu\ jing, iêu m[^n [rư\ hruê [rư\ lu mnuih nao hgu\m, truh kơ ara\ anei mâo gia\m 100 ]ô hgu\m, ho\ng ênha\ đang kphê mâo êbeh 180 ha, đ^ gia\m 2 bliư\ mka\ ho\ng hla\k mrâo mko\ mjing. Nguyễn Văn Phúc, khua dla\ng anôk brua\ Hợp tác xã brei thâo: “ Gra\p thu\n ho\ng hdra\ brua\ kphê h’^t kja\p sna\n Hợp tác xã mko\ mjing 3 truh 4 gưl kơ mnuih [uôn sang hria\m kơ hdra\ mnê] mrâo mrang, klei doh ja\k mnơ\ng [ơ\ng, klei ja\k êđa\p êjai mmông nga\ brua\ ]ia\ng kơ di`u dưi thâo sa\ng. Boh nik ho\ng gra\p go\ sang, sna\n hla\m gra\p mlan mâo hdra\ k]ah kla\ nik kơ gra\p êpul nga\ brua\ duh mkra pla mjing, hâo hưn kơ mnuih [uôn sang thâo sa\ng kla\ kơ hdra\ brua\ mđ^ kyar kphê h’^t kja\p rơ\ng hnơ\ng tu\ ja\k ja\k h^n”.      Dak Lak ara\ anei mâo ênha\ đang kphê pro\ng êdi hla\m kluôm ala ho\ng êbeh 200 êbâo ha [ia\ pa\t ]ia\ng jih brua\ duh mkra pla mjing dôk hliê đ’điêt, [‘[ia\. Po\k nga\ Hdra\ brua\ mđ^ kyar kphê h’^t kja\p wưng thu\n 2008 – 2015 leh ana\n hdra\ êlan truh kơ thu\n 2020, brua\ djo\ tuôm ]ar Dak Lak hla\k dôk ksiêm dla\ng, lo\ w^t c\ua\l mka\ kr^ng anôk la\n ala djo\ ktrâo lac\ ba pla kphê {uôn Ama Thuột ho\ng ênha\ hla\m brô 80 êbâo ha ]ia\ng đ^ kyar h’^t kja\p leh ana\n mâo ana\n kna\l, phu\n agha kla\ nik. Mb^t ho\ng ana\n, ]ar mâo hdra\ mtru\n mtru\t mđ^ ai mjing klei bi hgu\m “ 4 phung “ hla\m brua\ mđ^ kyar kphê h’^t kja\p, hla\m ana\n mđing dla\ng kơ klei bi mje\ plah wah phung nga\ brua\ lo\ hma ho\ng anôk brua\ duh mkra mnia mblei. Truh kơ ara\ anei, kluôm ]ar mâo leh êbeh 132 hợp tác xã leh ana\n êpul bi hgu\m ho\ng du\m anôk brua\ duh mkra pla mjing kphê h’^t kja\p, ho\ng ênha\ mâo gia\m 5400 ha. Huỳnh Quốc Thích, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang ]ar Dak Lak brei thâo:“ Êngao kơ du\m hdra\ brua\ mơ\ng Knu\k kna, Dak Lak a\t mâo lu hdra\ brua\ đru kơ anôk brua\ duh mkra mnia mblei duh bi liê hla\m brua\ nga\ lo\ hma, kơ mnuih nga\ lo\ hma, kơ kr^ng [uôn sang. Mơ\ng ana\n, Dak Lak mjing klei ga\l kơ anôk brua\ duh mkra mnia mblei dôk ti alu\ wa\l boh nik du\m anôk brua\ duh mkra mnia mblei mâo phu\n pra\k FDI mâo klei dưi blei kphê lu, sna\n bi hra\m  mb^t hgu\m ho\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ]ia\ng mjing êpul hgu\m a\t mse\ mơh du\m hdra\ pla mjing kphê dưi tu\ yap ]ia\ng iêu m[^n mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Sa hdra\ [rư\ [rư\ nao truh kơ brua\ bi h’^t kja\p h^n hla\m brua\ duh mkra pla mjing, blei mnia kphê ana\n jing du\m hợp tác xã”.

      Brua\ mko\ mjing du\m êpul bi hgu\m leh ana\n hợp tác xã brua\ duh mkra pla mjing  kphê h’^t kja\p ti Dak Lak mphu\n ba w^t lu klei tu\ kla\ s^t. Mơ\ng ana\n, [rư\ [rư\ bi mlih klei mưng pla mjing kphê mơ\ng hđa\p, đru kơ mnuih [uôn sang dưi ba yua du\m hdra\ mnê] kreh knhâo mrâo mrang, mkiêt mkriêm ênoh bi liê tal êlâo hla\m brua\ pla mjing, mđ^ hnơ\ng tu\ ja\k, mjing kphê mâo hnơ\ng ja\k, bi mkla\ ana\n kna\l kphê {uôn Ama Thuột ti Sang c\ơ mnia mblei hla\m leh ana\n êngao ala ]ar.

      Wưng ara\ anei hla\k jing yan bhang ti Dak Lak. Yan bhang a\t jing wưng ana kphê kbia\ mnga bi adiê kyua ana\n ]ia\ng mâo sa hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k djo\ guôp ]ia\ng kơ ana kphê dưi đ^ jing bi knar, h’^t kja\p hnơ\ng mâo boh mnga.

     Nguyễn Đức Thành pô blôk kphê mâo êbeh kơ 2ha ti thôn Tiến Thịnh, sa\ Quảng Tiến, kdriêk }ư\ Mgar brei thâo: Hlăm yan không bhang tơdah ba yua djo\ hdră dlăng kriê wiê ênăk kphê mơ\ng brua\ mkhư\ êa, bi kbu\m mnga, hlo\ng truh kơ brua\ mkăp djăp hbâo, s^t nik srăng mâo bohmnga hơ^t mơ\ng 15 – 20%. Tui si `u kyua yăn adiê amâo mâo jăk găl mse\ si ara\ anei ana kphê srăng bi mnga lu gưl, tơdah hnơ\ng mnga mơ\ng 5 – 10% `u srăng lo\ mkhư\ êa, lui he\ mnga gưl ana\n. {ia\dah, tơ bi mnga êgao 30% snăn hlo\ng krih hluê hjan, lehana\n mkăp djăp mơh hbâo ]ia\ng kơ mnga đ^ jing jăk dưi đuôm adiê, kyuadah dlăng kriê kphê hlăm wưng anei hmăi pro\ng kơ boh mnga, hnơ\ng jăk asa\r kphê. Nguyễn Đức Thành brei thâo: “Êlâo adih yăn bhang hmei amâo mâo pruê hbâo ôh, kno\ng krih êa đu], pioh mtru\t ]uh blang mnga, snăn hlăm du\m thu\n ana\n boh mnga mâo amâo mâo lu ôh, tơl truh leh hmei pruê hbâo mơh hlăm yan không, snăn [uh mnga ]uh blang siam, jing ktang pruh mđrăm h^n, boh mnga [uh mâo lu h^n mơh”.

      Ăt jing mnuih pla kphê mâo leh lu klei mưng hlăm brua\ dlăng kriê kphê ti sa\ Quảng Tiến, kdriêk }ư\ Mgar, Cao Văn Thắng yăl dliê kơ klei go\ sang `u pruê hbâo. ~u la]; tui hluê ho\ng klei jing mơ\ng du\m war kphê, ya thu\n djo\ boh mnga, leh pe\ boh ana le\ hlăm klei awa\t, snăn ]ia\ng snăk lo\ thiăm lu hbâo h^n, lehana\n hlo\ng pruê mtam hlăm gưl krih êa tal êlâo. Bi tơdah [uh war kphê mtah siam leh, ana kjăp leh bi knar mơh, snăn srăng pruê hbâo ti gưl krih tal 2, ]ia\ng kơ ana đuôm adiê, lehana\n đ^ jing boh mda: “Tui si kâo brua\ krih êa lehana\n pruê hbâo hlăm yan bhang không srăng bi kla\ kơ brua\ mâo boh mnga hla\m wưng kơ ana\p. Kyuadah tơ k[ah êa, ana srăng krô dliu amâo mâo đ^ jing ôh, krih êa mơh, [ia\dah k[ah hbâo, snăn mnga blang mơh, [ia\dah amâo mâo bi knar ôh, amâodah hnơ\ng đuôm adiê amâo lu ôh. Kâo kreh yua hbâo Đầu Trâu mơ\ng Bình Điền, jing hbâo truăn kơ brua\ pruê hlăm yan bhang. Pruê hlăm yan bhang djăl lik h^n, lehana\n klei ]ia\ng kơ hbâo djo\ guôp mơh ho\ng ana kphê hlăm yan bhang, snăn [uh klei tu\ dưn đ^ h^n”.

     Thu\n anei, adiê amâo mâo jăk ôh, klei thu krô dleh thâo t^ng knăl. Ti lu blôk kphê mnuih [uôn sang pruê leh hbâo, krih leh êa gưl tal êlâo, ]ia\ng kơ kphê ]uh blang mnga lehana\n đuôm adiê.      Tui si phung kreh knhâo, ]ia\ng kơ ana kphê đ^ jing ktang êjai hlăm yan adiê không, mđia\ hlơr, snăn hbâo đạm jing yuôm bhăn, ]ia\ng đru ]ia\ng đru kơ ana kphê ]uh blang mnga pruh, đuôm adiê, lehana\n adiê jing pro\ng pral. {ia\dah tơ drei kno\ng pruê hjan đạm đu] snăn ana kphê amâo mâo djăp ôh hnơ\ng tu\ jăk ]ia\ng kpơ ana kphê krơ\ng knuh mnga blang, lehana\n mđ^ hnơ\ng đuôm adiê. Boh nik hlăm wưng adiê mđia\ ktang, mta hbâo lân mâo hla\m lăn dleh srăng dưi lik, kơ ana kphê hrip yua. Mb^t ho\ng ana\n hnơ\ng kali jing mta amâo mâo dưi k[ah ôh ]ia\ng mđ^ hnơ\ng đuôm adiê, mđ^ ai ktang dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n dưi mdrơ\ng ho\ng yăn adiê amâo mâo jăk. }ia\ng hmao pruê hbâo djo\ wưng k]ah, djo\ hnơ\ng hlăm wưng anei, kỹ sư Phạm Phú Hưng, pô thơ\ng kơ brua\ anei mơ\ng Knơ\ng brua\ hbâo pruê Bình Điền mta\: “Jăk h^n diih pruê hbâo  mguôp ho\ng dum gưl krih êa. Ho\ng du\m blôk kphê ana awa\t leh klei hrui pe\ boh, snăn diih pruê mtam hlăm gưl krih êa tal êlâo, hnơ\ng hbâo pruê kơ sa phu\n kphê mơ\ng 200 – 250 gram, ho\ng mta hbâo Đầu Trâu hlăm yan bhang. Ho\ng du\m war kphê adôk mtah mda, diih amâo mâo guôn pruê tu\ mơh, amâodah pruê ma\ kno\ng [ia\ hla\m brô mơ\ng 100 – 150gram. Gưl pruê yuôm bhăn êdi jing hlăm gưl krih êa tal dua. Tơdah diih pruê hbâo djo\ hlăm gưl anei srăng đru kơ ana kphê mđ^ ai đuôm adiê h^n, lehana\n klei đ^ jing boh mda jăk mơh, hnơ\ng hbâo pruê hlăm gưl anei jing mơ\ng 300 – 400gram/phu\n/blư\. Tơdah bi pruê hbâo djo\ hnơ\ng srăng đru kơ ana kphê mâo ai ktang dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n mjing knơ\ng kjăp kơ boh mnga knhal jih yan”.

      Ơ [^ng dôk hmư\! Hlăm wưng ara\ anei jih jang blôk kphê hlăk hlê bi mnga, lehana\n prăp êmiêt ]uh blang mnga. Anei jing wưng hmăi pro\ng ho\ng boh mnga mgi dih. Kyuana\n yơh, brei diih ktuê ksiêm dlăng bi nik war kphê pô ]ia\ng kơ thâo si hnơ\ng đ^ jing ana kphê, ]ia\ng dưi mâo sa yăn djo\ boh mnga kơ êdei ana\p./.

                                                         H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.