VOV4.Êđê - Kr^ng Dap Kngư hlăk hlăm yan pe\
boh kphê, klei kơ ênoh ênil ]h^ boh kphê hlăk mâo mnuih pla mjing dôk mđing,
ktuê ksiêm grăp hruê. Mơ\ng lu thu\n ho\ng anei leh, klei êmuh si srăng ngă
]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn mơ\ng kphê, mâo nanao leh klei brua\ sang ]ư\ êa, phung
duh mkra mnia mblei lehana\n mnuih pla mjing kphê ti Lăn Dap Kngư dôk m^n.
}o\ng tui duah êlan ma\ brua\, 49 go\ êsei pla kphê ti sa\ Đăk Mar, kdriêk Đăk
Hà, ]ar Kon Tum mơ\ng thu\n 2012 bi mguôp mb^t jing sa êpul hgu\m mđ^ kyar kphê
ho\ng klei kjăp. Boh tu\ dưn, kyua ]o\ng duh m^n, dlăng kriê ]ia\ng bi mâo kphê
doh, mâo ana\n knăl brua\ mnia mblei ho\ng klei mtăp mđơr, ba ]h^ kơ du\m ala
]ar yap jing dleh h^n, ênoh mơ\ng kphê di`u ]h^ mâo mđ^ h^n leh. Mb^t ho\ng
klei tu\ dưn mơ\ng brua\ mâo mđ^ ênoh ]h^, prăk tu\ dưn mâo kah he\ kơ sa ha
leh ]h^ lo\ đru mđ^ kyar leh klei hd^p mda kơ mnuih pla mjing:
Mlan
4/ 2012, Êpul hgu\m brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p sa\ Đa\k Mar, kdriêk Đa\k Hà,
c\ar Kon Tum dưi bi mko\ mjing ho\ng 49 go\ sang bi hgu\m. Ai c\o\ng tu\ ư
ho\ng klei c\ia\ng mơ\ng FLO – Êpul brua\ quốc tế kơ m[lir ana\n blei mnia
mta\p mđơr, du\m go\ sang hla\m êpul c\o\ng hluê nga\ bi djo\ kpa\ brua\ kriê
dla\ng đang kphê, ba yua hbâo pruê, êa drao hluê djo\ si klei kc\ah mtru\n hnơ\ng
c\ua\n pla mjing kphê doh ti anôk êbeh 71 ha đang kphê. Klei tu\, kphê mơ\ng
du\m go\ êsei anei mâo Êpul brua\ FLO – Cert, sa êpul brua\ mdê hja\n mka\n ksiêm
dla\ng leh ana\n mka\p hra\ tu\ yap jing
pô pla mjing kphê doh. Mơ\ng anei, kphê mơ\ng du\m go\ êsei dưi blei
mnia hluê ho\ng hdra\ blei mnia mta\p mđơr, ana\n kna\l mâo k’hưm ti êbeh 20
ala c\ar dlông ro\ng la\n. Hluê mu\t hla\m êpul hgu\m anei mơ\ng hruê mphu\n
tal êlâo mko\ mjing, A Khuất ti [uôn Đa\k Mu\t, go\ sang mâo gia\m 3 ha đang
kphê brei thâo:“ Hluê mu\t hla\m êpul
anei dưi rơ\ng kơ hnơ\ng tu\ ja\k kphê pô mâo. Leh ana\n dưi răng mgang la\n êa
wa\l hd^p mda. Tơ dưi rơ\ng nga\ djo\ du\m hnơ\ng c\ua\n ba klei tu\ năng djo\
mơh. ~u mâo pra\k tu\ dưn ana\n mđ^ ênoh blei kơ kphê mnuih [uôn sang”.
Dưi
bi mkla\ hnơ\ng tu\ ja\k, kphê doh mơ\ng Êpul hgu\m pla mjing kphê h’^t kja\p
sa\ Đa\k Mar dưi ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia dlông ro\ng la\n hluê si ênoh
kc\ah mtru\n mơ\ng FLO leh ana\n a\t đ^ nnao h^n mka\ ho\ng ênoh c\h^ mb^t. Leh
mâo sa wưng ka mưng phu\n tal êlâo, kphê doh mơ\ng 49 go\ sang mnuih [uôn sang
ti sa\ Đăk Mar [rư\ hruê [rư\ mâo klei mđing dla\ng mơ\ng du\m phung đeh kwa\
kphê quốc tế. Kno\ng thu\n 2014 – 2015, êpul hgu\m mâo ba c\h^ leh 320 tôn kphê
hluê hdra\ blei mnia mta\p mđơr ho\ng ênoh yuôm. Đa\o knang ho\ng klei tu\ leh
mâo ba w^t, brua\ kriê dla\ng klei pla mjing ti đang kphê hla\m hma mơ\ng du\m
go\ êsei hla\m êpul c\ia\ng rơ\ng kơ kphê pô doh, tu\ ja\k [rư\ hruê [rư\ dưi
ksiêm dla\ng tliêr kja\p h^n. Nguyễn Duy Khương, sa go\ sang hla\m êpul brei thâo:“ Ho\ng êpul kphê h’^t kja\p mơ\ng hmei,
ka\m ba yua êa drao bi mdjiê hlua\t. Hla\m đang kphê jing c\ia\ng bi doh leh
ana\n hluê nga\ djo\ si klei ara\ng kc\ah mtru\n, sitôhmô mse\ si hla\m mlan
amâo dah hruê ka\m mơ\ng du\m mta hlua\t `u kc\eh mđai sna\n pô bi nga\ djo\.
Tơ ih nga\ amâo mâo djo\ ôh `u sra\ng lêc\ lar pral. Bph phu\n jing nga\ bi doh
ti đang kphê mtam c\ia\ng bi mdoh sna\n kơh `u sra\ng bi mhro\ klei hlua\t
[ơ\ng mnơ\ng nga\ đ^ lêc\ lar”.
Mb^t
ho\ng klei tu\ dưn kơ ênoh hla\m gra\p k^ kphê, Êpul hgu\m pla mjing kphê h’^t kja\p sa\ Đăk Mar lo\ mâo
tu\ ma\ sa phu\n pra\k năng yap mka\n.
Ana\n jing hluê si klei kc\ah mtru\n mơ\ng FLO, gra\p k^ kphê s^t ba c\h^ hluê
hdra\ Blei mnia mta\p mđơr sra\ng dưi tla mâo sa ênoh pra\k tu\ dưn mơ\ng 7 –
15% ênoh kphê pô ba c\h^. Ênoh pra\k anei dưi ba yua hla\m brua\ mtru\t mđ^ kyar
brua\ duh mkra yang [uôn kơ du\m go\ sang hla\m êpul hgu\m leh ana\n êpul êya [uôn
sang. Tạ Ngọc Quang, Khua Êpul hgu\m pla mjing kphê h’^t kja\p sa\ Đăk Mar brei
thâo: ho\ng ênoh pra\k tu\ dưn êbeh 2 êklai 400 êkla\k pra\k, Êpul ru\ mkra leh
mâo sa sang k[^n ti alu\ 5 mâo ênoh truh
êbeh 500 êkla\k pra\k; đru 50 êkla\k pra\k kơ du\m go\ sang hla\m êpul jing Trần
Văn Tỉnh ti alu\ 1 nga\ sang, mko\ ba pui kmla\ mtrang mngac\, đru mguôp nga\
mkra êlan kr^ng [uôn sang; đru êbeh 70 tôn hbâo vi sinh kơ du\m go\ sang hla\m êpul
hgu\m… Tạ Ngọc Quang bi mkla\: anei jing klei tu\ sui thu\n êdi ho\ng du\m go\
sang hla\m êpul mnuih djuê [ia\: “ Hdra\
k`a\m mơ\ng hmei jing si be\ nga\ c\ia\ng kơ du\m go\ sang mnuih [uôn sang djuê
[ia\ dưi thâo kla\ kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\ c\ia\ng bi mđ^ kyar ana kphê. Mb^t
ana\n đru kơ mnuih [uôn sang dleh dlan mâo ênoh pra\k tu\ dưn ana\n pioh lo\
w^t kriê dla\ng kơ ana kphê pô. Boh phu\n jing hmei mko\ mkra êpul êya [uôn
sang”.
{uh
klei tu\ mơ\ng brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p, 49 go\ sang mnuih [uôn sang,
hla\m ana\n mâo êbeh 63% jing mnuih djuê [ia\ hla\m Êpul hgu\m brua\ pla mjing
kphê h’^t kja\p sa\ Đăk Mar ai c\o\ng hluê nga\ djo\ kpa\ duưm klei kc\ah
mtru\n c\ia\ng mao boh kphê doh, tu\ ja\k hluê hnơ\ng c\ua\ng quốc tế. Anei
jing hdra\ mơ\ng du\m go\ sang mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti anei c\ia\ng bi
mđ^ ênoh yuôm mơ\ng kphê pô. Lac\ kơ gru
hmô Êpul hgu\m brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p mơ\ng 49 go\ sang hla\m sa\, aduôn
Nguyễn Thị Thanh Thùa, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Đăk Mar brei
thâo: “ Kâo [uh gru hmô anei jing ja\k,
h’^t kja\p. Mnuih [uôn sang hluê nga\ hla\m gru hmô anei dưi bi hria\m leh kơ
hdra\ mnêc\ nga\ brua\, thâo pla mjing kriê dla\ng kphê pô hluê hdra\ h’^t
kja\p leh ana\n nao truh kơ brua\ ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia dlông ro\ng la\n.
Êpul hgu\m hluê nga\ djo\ ho\ng hdra\, ênoh ba c\h^ a\t đ^ nnao mka\ ho\ng ênoh
hla\m sang c\ơ mnia. Tal 2 jing êpul hgu\m anei êngao kơ ba klei tu\ dưn kơ
mnuih hla\m êpul, sna\n `u lo\ a\t hluê nga\ hdra\ brua\ mko\ mkra kr^ng [uôn
sang mrâo mơ\ng sa\”.
C|ia\ng
lo\ thâo săng kla\ h^n kơ gru hmô nga\ brua\ a\t mse\ mơh klei thâo mơ\ng Êpul
hgu\m brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p sa\ Đăk Mar, ti kdriêk Đa\k Hà, c\ar Kon
Tum, pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei mâo leh klei bi blu\ hra\m ho\ng Tạ Ngọc
Quang, Khua Êpul hgu\m brua\ pla mjing kphê h’^t kja\p, mnuih ba jih ai tiê bi
mjing klei tu\ jing mơ\ng gru hmô duh mkra pla mjing anei:
- Akâo kơ Tạ Ngọc
Quang, ya klei diih mprăp leh kơ klei thâo săng hlăm brua\ knua\ kơ grăp ]ô
hlăm êpul hgu\m ]ia\ng kơ thâo duh mkra pla mjing kphê?
. Tạ Ngọc Quang:
}ia\ng dưi mâo boh kphê doh, djăp ênoh ]ua\n ba ]h^ ho\ng klei mtăp mđơr dlông
ro\ng lăn pia FLO, tui si klei ]ia\ng pioh ]h^ kphê kơ ala ta] êngao, snăn drei
rơ\ng thâo duh mkra pla mjing bi mâo boh kphê doh. Sa thu\n hmei mưn phung
thơ\ng kơ brua\ kphê, mjua\t bi hriăm mnuih pla mjing, ]ia\ng kơ digơ\ thâo si
hdră dlăng kriê wiê ênăk mđ^ klei tu\ dưn boh kphê doh djo\ ho\ng ênoh ]ua\n
dlông ro\ng lăn. Mta mtru\n anei brei tui ngă bi s^t, mâo ara\ng hriê ksiêm
dlăng jê` jê` hlăm sa thu\n mơ\ng 4 – 5 blư\, tơdah djăp ênoh ]ua\n doh kơh
ara\ng brei ]h^ kơ ala ta] êngao. Tơdah amâo mâo djăp ênoh ]ua\n doh ôh, snăn
ara\ng amâo lo\ brei ]h^ kơ ala ta] êngao ôh.
- Hlăm êpul hgu\m
diih mâo truh 63 ]ô jing mnuih djuê [ia\. }ia\ng kơ jih jang [^ng hgu\m dưi
thâo hdră dlăng kriê wiê ênăk kphê, si klei dleh dlan dii tuôm, lehana\n si
diih ngă jih jang [^ng hgu\m thâo sơăi hdră ma\ brua\?
. Tạ Ngọc Quang: Ho\ng [^ng hgu\m jing ayo\ng adei mnuih djuê [ia\,
tal êlâo hmei ăt tuôm ho\ng klei dleh dlan mơh hlăm klei ktrâo ata\t ayo\ng
adei hriăm hdră pla mjing hluê ênuk mrâo mâo boh mnga doh. Lehana\n hnơ\ng
êma\t hlăm klei thâo săng mơ\ng grăp ]ô [^ng hgu\m ăt mdê mdê mơh, kyuana\n nao
truh hlăm grăp boh hma, dja\ ti kngan ktrâo ti brua\ yơh ]ung [rư\ [rư\
lehana\n jih jang ayo\ng adei ăt thâo leh sơăi. Ti ana\n pô ngă klei bi hmô
]ia\ng kơ ayo\ng adei tui hluê. Tô hmô hlăm klei khăt adhan ktrâo ata\t kơ klei
mjing pum ana kphê bi djo\, amâo mâo lui pum pam ôh snăn amâo mâo boh tu\ dưn
kơ boh mnga ôh. Hmei truh hlăm grăp war kphê ktrâo ata\t [rư\ [rư\, snăn ara\
anei jih jang ayo\ng adei ma\ brua\ jăk leh, lehana\n kphê di`u mboh măng ai
mơh, ăt mse\ ho\ng ayo\ng adei mnuih djuê lar mơh. Mâo đa đa kdlưn h^n.
- Bi kơ klei ksiêm dlăng
hnơ\ng êa drao hlua\t đuôm hlăm boh kphê mơ\ng êpul hgu\m pô, si diih ksiêm
dlăng brua\ anei?
. Tạ Ngọc Quang: Kơ brua\ anei hmei mâo sa êpul ksiêm dlăng kơ hnơ\ng
doh. Grăp mlan êpul anei nao ksiêm dlăng ]ia\ng mka\ hnơ\ng doh hlăm kphê [^ng
hgu\m, lehana\n tinăn lo\ dơ\ng mâo klei mta\ mtăn. Lehana\n bi ksiêm dlăng
tơdah mnuih pla mjing tăp ngă soh he\ ho\ng klei bhiăn ma\ brua\ kơ klei krih
êa drao tui si ênoh ]ua\n mơ\ng tar ro\ng lăn, s^t nik hmei srăng brei pô ana\n
mdei mu\t hlăm êpul hgu\m.
-
Bi brua\ knhal tu] jing pe\ boh kphê. }ia\ng rơ\ng kơ boh kphê war pô djăp ênoh
]ua\n, snăn si diih kia\ kriê brua\ [^ng hgu\m pe\ boh kphê?
.Tạ
Ngọc Quang: Kơ klei pe\ boh kphê hlăm grăp thu\n, êlâo kơ hrui pe\ boh kphê
hmei iêu bi k[^n jih jang, lehana\n mta\ mtăn brei pe\ boh ksa\ truh 95% kơ
dlông leh. Rơ\ng ]ia\ng dưi mâo boh kphê
- La] jăk kơ ih lu!
H’Nga;
Y-Khem pô ]ih mkra, răk dlăng.
Viết bình luận