Hdră bi hmô ICM-kia\ kriê kluôm ho\ng ana kphê mâo ngă leh hlăm du\m kr^ng bi hmô kơ brua\ pla kphê ti Lăn Dap Kngư. Grăp anôk bi hmô mâo 2ha, hlăm năn 1 ha jing war pioh bi mka\, pla hluê hdră hđăp, lehana\n 1ha ba yua hdră ma\ brua\ ICM, si tô hmô kia\ kriê kluôm mơ\ng mjeh hlo\ng kơ hbâo pruê, krih êa, lehana\n răng mgang hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Boh tu\ dưn klei bi hmô anei brei [uh, klei pla mjing hluê hdră mrâo ba w^t klei tu\ dưn pro\ng h^n.

    Go\ sang Dương Minh Thái dôk ti alu\1, wa\l krah Êa Kha, kdriêl Êa Grai, c\ar Gia Lai jing sa hla\m du\m go\ êsei ba yua gru hmô ICM ti war kphê Rubosta ho\ng êbeh 2 ha. Ho\ng gru hmô anei, `u grep mkra mlih leh du\m ana djo\ mnơ\ng nga\, ana amâo lo\ mboh ho\ng du\m mjeh mrâo mse\ si: TR4, TR5, TR6, TR7, TR8…. Mb^t ana\n, `u kriê dla\ng djo\ ho\ng hdra\ hluê si klei krâo lac\ mse\ si: kriê dla\ng hnơ\ng êa krih ti gu\ 520lit/1[a\ng/1 bliư\ krih, ba yua hdra\ dưm hbâo tui hluê ho\ng hnơ\ng jing mơ\ng la\n. Kyua ana\n mơ\ng yan thu\n 2011 truh kơ ara\ anei, đang kphê mơ\ng go\ sang `u t^ng mdu\m mboh mâo truh 4 tôn kphê asa\r /1ha/1thu\n, đ^ h^n 1 tôn mka\ ho\ng hla\k ka ba yua ôh gru hmô ICM. Thái hơ\k kdơ\k brei thâo:“ Boh s^t gơ êlâo adih mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hmei nga\ jing hluê ho\ng klei pô thâo. Mơ\ng hla\k mâo Knơ\ng ksiêm mđing hria\m Tây Nguyên hriê kơ anei ma\ la\n ba ksiêm mka\ la\n leh ana\n brei thâo: kphê mơ\ng pô ya hbâo `u k[a\k, ya hbâo `u êbeh leh, sna\n di`u ma\ la\n ba w^t ksiêm dla\ng sna\n di`u kah mbha du\m hdra\ dưm hbâo, êa krih, êa drao mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, du\m brua\ nga\ a\t mâo nnao klei tu\ h^n, bi mkiêt mkriêm pra\k bi liê lu h^n leh ana\n kphê mboh `u bi knar h^n mơh”.

    Bi Hoàng Văn Đăng, dôk ti wa\k krah Êa Kha, kdriêk Êa Grai leh nao duah dla\ng gru hmô anei `u lac\ kơ klei m^n pô snei:“ Hmei nao dla\ng gru hmô lông nga\ anei leh ana\n ba mka\ ho\ng du\m anôk đang kphê bi mka\ kao [uh `u [ia\ h^n mao klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Tal 2 kơ ba dưm hbâo pruê hluê ho\ng gru hmô anei [uh ana, boh `u bi knar h^n, adhan c\at đ^ jing ja\k kơ thu\n êdei ja\k siam.Kâo [uh hla\m du\m gru hmô anei klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ `u [ia\ h^n mse\ si amâo mâo ôh. Kâo [uh c\ia\ng ba yua du\m hdra\ nga\ mơ\ng du\m Anôk ksiêm hria\m anei pioh ba yua, kyua pra\k bi liê `u [ia\ h^n leh ana\n boh `u le\ mboh lu h^n.”

     Hluê si Knơ\ng brua\ Khoa Học Kỹ Thuật brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ngTây Nguyên brua\ pla kphê ho\ng djuê mjeh pla ho\ng asa\r a\t nga\ kơ đang kphê mao mơ\ng 15 – 20% ênaoh ana kphê jhat djo\ bring nga\, boh đ’điêt leh an\n hnơ\ng mboh [ia\ mơh. Êngao kơ ana\n dưm hbâo, krih êa, ba yua êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing mơ\ng sui hlo\ng kơ ara\ anei mnuih [uôn sang drei yua a\t ka djo\ guôp mơh, nga\ bi mhro\ klei tu\ brua\ duh mkra. Tiến sĩ Trương Hồng, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ Khoa học Kỹ thuật lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên brei thâo: gru hmô pla mrâo dưi msir jih du\m klei amâo ja\k anei:“ Hla\k gru hmô anei dưi ba yua mơ\ng thu\n 2010 truh kơ ara\ anei sna\n brei [uh hnơ\ng mboh pla wah gru hmô ho\ng anôk dang kphê bi mka\ dla\ng sna\n [uh `u mâo klei bi mlih kơ hnơ\ng mboh. Pra\k bi liê kơ brua\ `u hro\hla\m brô 8 êkla\k pra\k hla\m 1 ha . Leh ana\n klei tu\ mơ\ng gru hô ba yua jih du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang `u đ^ hla\m brô 12 êkla\k pra\k/1ha mka\ ho\ng đang kphê bi mka\ dla\ng”.

     }ia\ng thâo săng kla\ h^n kơ hdră bi hmô ICM, hmei mâo leh klei bi blu\ hrăm ho\ng Thạc sĩ Võ Như Phúc, K’ia\ng khua anôk brua\ ksiêm hriăm kơ brua\ knơ\ng mbông êa, brua\ lo\ hma kmrơ\ng dliê Gialai, hlăm Knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư.

       - Ơ Thạc sĩ Võ Như Phúc, brua\ ba yua hdră bi hmô ICM kơ đang kphê si klei tu\ dưn srăng mâo?

          . VÕ Như Phúc: Brua\ ba yua hdră bi hmô ICM hla\m đang kphê jing đru bi hro\ klei yua lu đei hbâo pruê, boh nik hbâo hoá học. Tal 2, jing du\m mta êa drao răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo phu\n agha mơ\ng hoá học `u ba klei ]ho\ djhan kơ wa\l hd^p mda lehana\n ngă lu] hnơ\ng bi kna mnơ\ng dhơ\ng hd^p. Êngao ana\n lo\ dưi mkiêt mkriêm êa krih, êjai Lăn Dap Kngư drei, anôk pla mjing pro\ng [ia\dah êa krih hlê k[ah êdi. Tal 3, klei ba yua du\m hdră bi hmô ICM anei lo\ đru kơ dhar brua\ kphê Việt Nam [rư\ hruê srăng truh kơ klei mđ^ kyar kjăp hlăm jih 3 nah mơ\ng klei duh mkra, kơ wa\l hd^p mda, lehana\n kơ yang [uôn.

       - Êjai hluê ngă hdră bi hmô anei ya mta klei mnuih pla mjing kphê brei păn kjăp he\?

           . VÕ Như Phúc: Êjai hluê ngă hdră anei snăn jih jang phung pla kphê bi thâo kjăp brua\ pla kphê dơ\ng mơ\ng klei dlăng kriê wiê ênăk kphê. Kyuadah ara\ anei drei la] he\ jih jang klei Knơ\ng brua\ anei ksiêm hriăm lehana\n ba yua leh lar [ar, lehana\n du\m boh tu\ dưn ba w^t năng mđ^ ai êdi. Snăn yơh phung pla kphê srăng dưn yua hdră ma\ brua\ anei hlăm klei ma\ brua\ hluê ênuk mrâo lehana\n jăk h^n hlăm brua\ pla kphê. Mơ\ng năn đru mnuih pla kphê bi hro\ ênoh prăk bi liê tal êlâo, lehana\n mđ^ h^n mơh boh mnga ba w^t kơ war kphê mâo hnơ\ng hd^p sui mơh.

       - Dah snăn hdră bi hmô anei dưi mơ\ ba yua hlăm lar [ar kluôm đang kphê Lăn Dap Kngư?

           . VÕ Như Phúc:  Hlăm hdră bi hmô anei snăn ho\ng jih jang ênha\ kphê hlăm Lăn Dap Kngư dưi dưn yua sơăi. Kyuadah boh s^t hlăm du\m thu\n êgao hmei ngă leh klei bi hmô anei ho\ng jih jang go\ êsei hgu\m ngă, lehana\n go\ êsei nao hriăm, lehana\n jih jang klei bi trông ]hai hla\m đang kphê, jih jang mnuih [uh sơăi klei tu\ dưn s^t mơ\ng `u ba w^t. Snăn, hdră bi hmô anei dưi ba yua ho\ng jih jang đang kphê hla\m Lăn Dap Kngư, lehana\n hlăm kluôm ala mse\ mơh.

-         La] jăk kơ ih lu!

Y-Khem, H’Nga mblang, răk dlăng.