VOV4.Êđê -Klei ru\ lo\ w^t pla kphê jing brua\ mnuih pla mjing dôk tuh êyuh êjai yan hjan dơ\ng truh leh. K`ăm đru mnuih [uôn sang mâo sa hdră bi hmô kla\ mnga] ksiêm hriăm lehana\n ba yua, knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ Lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap kngư mâo leh gru bi hmô kơ brua\ lo\ w^t ru\ pla mjing kphê mrâo ho\ng hdră mrâo mrang ti knơ\ng brua\ kphê Tháng 10, sa\ Êa Knuê], kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak.

     Thu\n 2015, mâo klei đru mơ\ng Knơ\ng brua\ Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên, knơ\ng brua\ hluê nga\ leh brua\ ru\ lo\ w^t ba pla 5 ha hluê gru hmô ba yua du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang. Gru hmô anei hla\k ba lu klei c\ang đ^ kơ knơ\ng brua\. Aduôn Nguyễn Thị Nga, mnuih nga\ brua\ mơ\ng Knơ\ng brua\ kphê Mlan 10 brei thâo: êlâo adih kphê ru\ lo\ w^t ba pla ti knơ\ng brua\  khăng djiê lu thu\n tal 2 leh pla, [ia\ ho\ng đang kphê ara\ anei, sna\n dja\p brua\ [uh ja\k siam s’a\i.“ Kâo ba yua hdra\ kdra\p nga\ brua\ mrâo mrang [uh mâo klei c\ang đ^ h^n mse\ si: ba yua êa krih mkiêt mkriêm, ba yua du\m mta êa drao bi mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ djo\ hdra\ sna\n [uh kphê đ^ jing ja\k h^n.”

     Gru hmô ba pla 15 ha ti Knơ\ng brua\ Kphê Mlan 10 dưi po\k nga\ ti la\n mâo hnơ\ng kman hla\m la\n lu. Leh mka\ dla\ng hnơ\ng mâo kman [ơ\ng agha hla\m la\n phung kreh knhâo bi mkla\ msir mkra la\n ho\ng mnơ\ng mkra mjing sinh học leh ana\n hrut dja\l [ia\ wưng brei la\n mdei pioh lo\ w^t ba pla adôk kno\ng sa thu\n mka\ ho\ng 2 thu\n mse\ si hdra\ kyua mơ\ng Phu\n brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kc\ah mtru\n. Mb^t ana\n, ho\ng  ana mjeh, êngao ba yua du\m mta mjeh tu\ ja\k leh dưi tu\ yap, ti gru hmô anei Knơ\ng brua\ kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên ma\ du\m ana mjeh leh ba pla mâo 2 thu\n ti đang war, leh kơ ana\n kơh ba pla, hrut dja\l [ia\  mâo 1 thu\n  dôk kriê dla\ng êjai ka mboh. Kơ klei krih êa gru hmô anei dưi mko\ da\p kdra\p krih êa bi mkiêt mkriêm. Hla\m klei pla leh ana\n klriê dla\ng jing yua hdra\ sinh học s’a\i. Truh kơ ara\ anei [uh đang kphê đ^ jing h’^t leh ana\n mphu\n mboh leh thu\n tal êlâo. Aduôn Lương Thị Mơ, knua\ druh hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Knơ\ng brua\ Kphê Mlan 10 brei thâo: “ Truh kơ ara\ anei [uh đang kphê đ^ jing ja\k h^n leh ana\n bi knar. Ba yua hdra\ tliêr kja\p mơ\ng Knơ\ng brua\ a\t jing klei hria\m yuôm bha\n c\ia\ng knơ\ng brua\ lo\ dơ\ng ru\ lo\ w^t ba pla du\m đang kphê ti ana\p.”

     Hluê si Knơ\ng brua\ Hdra\ mnêc\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên, gru hmô ti Knơ\ng brua\ Kphê Mlan 10 jing gru bi hmô kơ ba yua hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang leh ana\n ba mtô bi hria\m c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang dưi mđing hria\m dla\ng leh ana\n ba yua kơ brua\. Tiến sĩ Phan Việt Hà, knua\ druh Knơ\ng Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Tây Nguyên lo\ brei thâo:   “ Ti gru hmô anei hmei lo\ ba yua lu hdra\ mnêc\ nga\ brua\ mrâo mrang, hmei pia jing du\m hdra\ kriê dla\ng mnơ\ng pla mjing kluôm. Hla\m ana\n kriê dla\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kluôm, hmei bi mđ^ klei ba yua du\m mnơ\ng mkra mjing sinh học `u dưi rơ\ng klei doh ja\k kơ la\n êa wa\l hd^p mda êjai leh ana\n dưi bi mkiêt mkriêm pra\k bi liê leh ana\n mâo klei tu\ h’^t kja\p sui thu\n. Kơ klei krih êa leh ana\n dưm hbâo sna\n du\m kdra\p leh ana\n hdra\  nga\ mơ\ng hmei sra\ng bi mkiêt mkriêm mơ\ng 20 – 30% ai nga\ brua\ leh ana\n hnơ\ng êa krih amâo dah ai pruê hbâo leh ana\n hnơ\ng hbâo ba pruê. Tơ mse\ si hmei nga\ djo\ snei s^t n^k sra\ng mâo ba w^t klei tu\ ja\k. S^t gơ\ sa hla\m du\m klei dleh dlan jing phu\n tal êlâo pra\k duh bi liê c\ia\ng yuôm [ia\, [ia\ hluê si klei t^ng leh mơ\ng hmei sna\n jih hdra\ nga\ anei [uh `u mâo klei tu\ đ^ h^n mka\  ho\ng hdra\ hluê nga\ aguah tlam.”

     Ru\ lo\ w^t ba pla mrâo kphê jing klei ga\l c\ia\ng mnuih [uôn sang ba yua  hdra\ kdra\p mrâo mrang kơ brua\ knua\ êngao kơ brua\ ba pla djuê mjeh mrâo sna\n mnuih [uôn sang dưi mka\ da\p kdra\p hdra\ krih êa bi mkiêt mkriêm mguôp ho\ng dưm hbâo hluê hong êa krih c\ia\ng bi mkiêt mkriêm êa, mnuih nga\ brua\, bi mđ^ klei tu\ hla\m brua\ ba yua hbâo pruê đa\m dôk jưh đei kơ yan adiê. Êngao kơ ana\n mnuih [uôn sang drei ba dưm hbâo c\ia\ng bi djo\ guôp ho\ng klei c\ia\ng mơ\ng ana kphê pioh rơ\ng kơ đang kphê ru\ lo\ w^t ba pla mrâo đ^ jing h’^t kja\p.

     C|ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei lo\ mâo klei thâo kơ bruya ru\ lo\ w^t ba pla kphê, Tiến sĩ Trương Hồng, K’ia\ng khua Knơ\ng Kreh knhâo Hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên brei mnuih [uôn sang drei bi mđing kơ du\m hdra\ mnêc\ mkra la\n, ruah djuê mjeh leh ana\n kriê dla\ng kphê hla\m wưng ru\ lo\ w^t ba pla mrâo.

     - Tơdah leh mâo klei m^n ]ia\ng ru\ lo\ w^t pla mrâo kphê, snăn ya mta brua\ mnuih pla mjing bi mđing he\?

        . TS Trương Hồng: Tơdah mâo klei m^n ]ia\ng ru\ lehana\n pla mrâo kphê, snăn bi mđing ho\ng du\m brua\ snei: Tal êlâo, snăn lo\ ksiêm dlăng war kphê êlâo kơ ]ia\ng mjut mjing mrâo si ngă war kphê ana\n mâo mnơ\ng ngă mơ\ amâodah hơăi. Anei yơh jing brua\ yuôm bhăn brei ngă êlâo. Tơdah amâo mâo klei mnơ\ng ngă ôh dưi drei hlo\ng ru\ pla mrâo mtam. Bi tơdah mâo klei mnơ\ng ngă, snăn dlăng lăng êdu he\ amâodah ktang. Leh ru\ lui snăn mâo sa thu\n dưi yơh pla, bi tơdah kjham, snăn lui truh kơ dua thu\n êdei kơh pla, klei anei mgo# brei ngă mse\ snăn. Tal dua, tơdah ]oh ]ua\n pla mrâo kphê, snăn bi ruah tal êlâo mjeh bi jăk. Ara\ anei mâo leh đa đa mjeh kphê, mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap jing mjeh jăk mâo boh mnga lu. Leh pla mjing, drei pruê hbâo bi djo\ hnơ\ng, lehana\n djo\ ho\ng klei mta\ mtăn hlăm jih wưng pla mjing mrâo. Hlăm năn mđing êdi jing hbâo bru\. Tơdah dưi mâo snăn pruê 1 thu\n/blư\, srăng đru kơ ana kphê đ^ jing pral, lehana\n siam.

      - Dah ana\n dưi mơ\ ih mblang brei kla\ mnga] h^n kơ brua\ mjut mjing lăn êlâo kơ lo\ w^t pla mrâo kphê ara\ anei?

        . TS Trương Hồng: Brua\ mjut mjing lăn hlăm klei lo\ w^t pla kphê brei drei mđing hlăm du\m brua\ snei: Bi kla\ war kphê drei ]ia\ng lo\ w^t pla mrâo, leh pe\ boh mnga snăn hlo\ng ru\ mtam yơh, lehana\n kai ktu\ng hwai he\ jih agha kphê hđăp, dui` bi doh, lehana\n [hu lăn. Kyuadah wưng dôk [hu lăn knư\ sui jing knư\ jăk. Êjai hlăm klei [hu lăn mđia\ mơ\ng yang hruê mtrang mđ^ hnơ\ng h’uh hlăm lăn, lehana\n ngă bi mdjiê jih kman mâo hlăm lăn, mơ\ng ana\n đru bi hro\ mơh klei mnơ\ng ngă bi bru\ agha kphê pla mjing mgi dih. Leh kơ năn drei ma\ ]u\r pruê hlăm jih jang ênha\ lăn drei ]ia\ng pla mrâo ana\n, ]ia\ng mđ^ mlih lăn kyua msăm leh, lehana\n êlâo kơ pla war pô amâo lo\ mâo klei mnơ\ng ngă, drei klei [a\ng êlam tuh hbâo eh mnơ\ng rông, hbâo lân, mprăp pioh truh mlan 5; 6 srăng pla yơh. Bi hlăm war adôk mâo klei mnơ\ng ngă, tui hluê ho\ng hnơ\ng êdu amâodah ktang, snăn drei pla êtak êbai ktơr mnơr êlâo, ]ia\ng kơ êjai ana\n drei ăt mâo mơh mnơ\ng ba w^t, lehana\n jih jang djah djâo mơ\ng mnơ\ng drei pla ana\n lo\ w^t bi mbru\ kơ lăn, drei kai dơr he\ hlăm lăn, mđ^ hnơ\ng êbhu] kơ lăn, đru kơ ana\ kphê drei pla mgi dih srăng đ^ jing jăk h^n.

       - Leh dưi mjut mjing lăn, snăn si jing klei yuôm bhăn mơ\ng brua\ ruah mjeh, lehana\n ya mta klei brei mnuih pla mjing mđing kơ klei anei?

         . TS Trương Hồng: Mjeh jing klei mkla\ mklơ\ng kơ klei tu\ dưn ho\ng ana tu\ dưn sui thu\n, hlăm năn mâo kphê. Tơdah ruah mjeh jăk snăn êdei ana\p drei srăng mâo boh mnga lu h^n, lehana\n mâo hnơ\ng jăk h^n. Kyuana\n, hlăm klei lo\ w^t ru\ pla mrâo kphê brei phung pla mjing mđing ara\ anei drei mâo hdră mơ\ng Vicofa đru k]e\ kơ mjeh mjiêng kphê mnuih [uôn sang pla mjing, ana\n jing Êpul hgu\m kphê cacao Việt Nam grăp thu\n di`u đru nanao mjeh TRS1, anei jing mjeh pla ho\ng asa\r mâo boh mnga lu lehana\n jăk. Tal 2, jing mơ\ng klei hgu\m ho\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah kơ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư ma\ brua\ ho\ng knơ\ng brua\ Nestle mơ\ng anôk anei dưi đru hlăm brô 50% đu], bi 50% adôk mnuih pla mjing bi liê prăk pô yơh blei. Tơdah mnuih pla mjing ka mâo klei găl bi tuôm ho\ng 2 anôk mkăp mjeh anei, snăn tơdah nao blei mjeh, nao kơ du\m anôk mjut mjing mjeh djo\ ho\ng klei bhiăn knu\k kna mtru\n. Mâo leh mjeh, thâo b^t phu\n agha mjeh, lehana\n klei yuôm bhăn tơdah nao blei êđai mjeh, snăn bi ruah êđai kjăp đ^ hriê kơ pro\ng ktang, amâo mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh, ana\n yơh jing jih jang klei năng ngă ]ia\ng ata\t drei truh kơ klei tu\ jing.

     - Snăn si jing mjeh mâo leh klei tu\ yap, lehana\n dôk ba yua lu. Mnuih pla mjing ti anôk srăng nao blei mjeh ana\n?

       . TS Trương Hồng: Ara\ anei mâo 9 mta mjeh kphê Robusta mâo leh phu\n brua\ lo\ hma tu\ yap ana\n jing mjeh TR4, TR5, TR^, TR7, TR8, TR9, TR11, TR12, TR13 lehana\n TRS1 jing mjeh bi mdjuê ho\ng lu djuê. Du\m mjeh anei mnuih pla mjing dưi bi tuôm ho\ng Knơ\ng brua\ ksiêm duah klei kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư, 2 le\ jing Anôk brua\ mjeh mjiêng mnơ\ng pla mjing dôk hlăm Knơ\ng brua\ lo\ hma pla mjing. Anei jing dua êpul êya mâo leh knu\k kna mjing klei găl brei rah mjing êđai mjeh mnơ\ng pla, bi anôk mkăn phung pla mjing brei răng tơdah blei mjeh êmuh he\ bi nik mâo leh klei dưi mơ\ng dhar brua\ mâo klei dưi brei bi lar lehana\n ]h^ mjeh mơ\ amâodah hơăi, ]ia\ng rơ\ng kơ drei mâo blei mjeh jăk.

     - Bi brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê hlăm wưng dôk mjut mjing leh klei lo\ w^t pla mrâo mâo mơ\ klei mdê ho\ng brua\ pla mrâo hlăm lăn hrông, ya mta brua\ brei drei lo\ mđing?

      . TS Trương Hồng: Dlăng kriê wiê ênăk kphê lo\ w^t pla mrâo amâo mâo klei mdê ôh ho\ng klei pla mjing hlăm lăn hrông, [ia\dah brei drei mđing ana\n jing: Hlăm klei drei hwai ktu\ng agha kphê hđăp brei drei hwai he\ bi ênu\m, lehana\n mghaih msir ho\ng ]u\r, lehana\n hbâo bru\ eh mnơ\ng rông tuh bi lu kơ kphê, tơdah lo\ mâo klei dưi ba yua chế phẩm sinh học đru mđ^ ai ktang kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo hlăm lăn mse\ si: Trichoderma, Boddomoonas mse\ mơh drei bi lu\k mb^t ho\ng hbâo bru\ eh mnơ\ng rông êlâo kơ pla mrâo. Lehana\n du\m thu\n êdei kơ năn ăt hdơr pruê bi lu hbâo bru\. Bi hbâo hoá học kno\ng hlăm wưng tal êlâo drei amâo mâo guôn pruê lu ôh, [ia\dah hdơr mđ^ lu hbâo bru\ yơh jăk h^n. Klei anei đru kơ lăn êbhui], lehana\n mjing lu mnơ\ng dhơ\ng hd^p jăk hlăm lăn, ba klei tu\ dưn kơ mnơ\ng pla mjing.

     - Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu!

                                                               H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.