VOV4.Êđê - Hla\m du\m thu\n gia\m anei, mnuih nga\ lo\ hma ti ]ar Daklak pral bi mlih du\m mta mnơ\ng pla amâo mâo klei tu\, amâo djo\ guôp ho\ng la\n ala, yan adiê mơ\ng alu\ wa\l ba pla ana boh krue# mmih, mphu\n tal êlâo ba w^t leh klei tu\ jing. Ho\ng ênoh ]h^ ti đang hla\m brô 20 êbâo pra\k/kg, gra\p ha boh krue# mmih na\ng ai dưi ba w^t du\m êklai pra\k/thu\n. Đang boh krue# mmih Đăng Khoa, ti êpul mrô 6, phường Khánh Xuân, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuột, ]ar Daklak jing sa klei bi tôhmô:

Hlăm du\m thu\n giăm anei, war boh krue# mmih Đăng Khoa, ti êpul anôk dôk mrô 6, alu\ kr^ng Khánh Xuân, kr^ng wa\l êngao [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, jing leh anôk phung ngă brua\ lo\ hma nao ]ua\ dlăng lehana\n phung tuê duah ]ia\ng blei djam mtam boh kroh doh. Kno\ng ho\ng 2ha lăn ]uah êga, amâo mâo jing ôh ho\ng brua\ pla kphê, Trần Đăng Thông, pla djam mtam, pla rơ\k, lehana\n du\m mta ana boh kroh mse\ si boh krue# mmih, boh truôl, boh kneh, lehana\n rông mnu\, rông u\n, êmô lehana\n hlô rang. Hlăm ana\n, ana boh krue# mmih mâo pla lu h^n, ho\ng 750 phu\n kyâo hla\m ênha\ êbeh 1ha. Truh kơ ara\ anei, du\m mta mnơ\ng pla anei đ^ jing jăk, hlăm ana\n ana boh krue# mmih mâo ba w^t klei tu\ dưn truh êbeh 1 êklai 300 êklăk prăk/thu\n. Trần Đăng Thông, pô war đang war brei thâo:“ Sa thu\n srăng mâo [ơ\ng truh kơ 6 blư\. Mơ\ng thu\n tal 4 kơ ana\p srăng grăp phu\n mâo [ơ\ng mơ\ng 80 kg truh 120kg grăp phu\n srăng mâo ]h^ 1 êklăk 600 êbâo prăk,  mđ^ ho\ng êbeh 700 phu\n boh snăn du\m srăng mâo?”

Ênoh êlưih h^n mơ\ng boh krue# mmih ba ]h^ hlăm war ara\ anei jing 20 êbâo prăk/kg, [ia\dah war boh Đăng Khoa mâo ênoh yuôm h^n, mơ\ng 23 – 25 êbâo prăk/kg. Boh krue# mmih amâo mâo siam ôh, [ia\dah mmih tlia\, jing mnơ\ng [ơ\ng doh, klei doh ti anei kyuadah amâo mâo krih êa drao mtru\t klei jing ôh. Mơ\ng klei anei yơh boh krue# mmih Đăng Khoa mâo nanao ênoh ]h^ yuôm h^n, lehana\n mâo nanao mnuih akâo blei mơ\ng êlâo, lehana\n hlo\ng hrui blei jih [hut boh kroh.

Leh giăm 5 thu\n sia\ suôr ho\ng brua\ dlăng kriê đang boh, Trần Đăng Thông mâo leh lu klei jua\t mưng hlăm brua\ knua\. Tui si `u, êjai pla mjing boh krue# mmih anei mđing tal êlâo jing kơ agha bi jăk s^t nik war boh srăng đ^ jing yơh. {a\ng klei pla boh bi mâo 20cm x 20cm, phu\n anei kbưi ho\ng phu\n adih 1m mkrah. }ia\ng kơ boh mmih lehana\n lu êa, brei bi dlăng kriê wiê ênăk bi djo\ hdră, pruê hbâo bi djăp ênu\m, krih êa djăp h’ăp msah, [ia\dah hdơr amâo mâo dưi drăm êa ôh. Ana boh krue# mmih ênưih tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mse\ si bi kbia\ ktăk, k`^ hla, ruê k`^ dj^p boh, snăn bi gang mkhư\ bi jăk jih jang kman adôk hlăm lăn êlâo kơ pla mjing, lehana\n êjai dlăng kriê kăp mđing hu^ tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ]ia\ng pral mâo hdră răng mgang. }ia\ng bi mâo jăk sa yan boh mnga, boh siam lehana\n doh ana\n yơh jing brua\ tal êlâo brei mđing Trần Đăng Thông kah mbha:“ Kâo điêt đuôt amâo mâo yua êa drao mdjiê mmao mơ\ng Natrigon, Antrencon, amâo mâo yua mtam. Kyuadah du\m mta êa drao anei srăng ngă kơ ana boh djăl ram, kno\ng yua êa drao mơ\ng sinh học, mse\ si Nonama, mơ\ng Trichoderma bi lu\k ho\ng êa kbâo, lehana\n eh kan, mkrah mlan krih sa blư\, ]ia\ng kơ ana boh mtah siam nanao, kno\ng duah hdră doh ma\ brua\ răng kriê ana boh”.

Mơ\ng thu\n dih truh kơ ara\ anei, đang bih krue# mmih Đăng Khoa mâo drông leh lu gưl mnuih pla mjing hriê tui hriăm mơ\ng du\m kr^ng hlăm [uôn pro\ng, lehana\n mơ\ng du\m kdriêk. Vương Hữu Tỵ, Khua êpul hgu\m brua\ lo\ hma Thống Nhất, ti alu\ kr^ng Khánh Xuân brei thâo, leh nao ]ua\ dlăng anôk bi hmô klei duh mkra pla mjing anei, mâo leh đa đa mnuih lông tui hriăm, pla mjing [rư\ [rư\. Lu đang war dơ\ng ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih pla mjing. Vương Hữu Tỵ brei thâo:“ Êngao kơ boh krue# mmih hlăm war Đăng Khoa, snăn lo\ mâo lu mnơ\ng pla mkăn ti anei ana\n jing boh krue# msa\m hrue#, lehana\n boh tei hu\ng, mnơ\ng pla anei dlăng tui si klei bhiăn ka đei kjăp ôh, [ia\dah mâo ba w^t leh klei tu\ dưn, boh nik tơ mka ho\ng boh krue# mmih. Kyudah boh krue# mâo lu brua\ ktro\, kơ klei dlăng kriê wiê ênăk, kơ prăk kăk duh bi liê, kơ brua\ kia\ kriê, răng mgang”.

Ho\ng ênoh ]h^ h’^t mse\ si ara\ anei lehana\n brua\ hrui blei găl ênưih, pla boh krue# mmih ba w^t leh mnga pro\ng kơ mnuih pla mjing. {ia\dah, brei mnuih pla mjing răng mơh, đăm ôh [uh mnơ\ng pla mjing anei mâo ênoh bi tui kluh pla pro\ng, boh nik ho\ng du\m alu\ wa\l amâo mâo djo\ guôp, hu^dah le\ he\ hlăm klei leh pla lo\ koh, djo\ tuôm ho\ng klei mnơ\ng mâo êbeh đei kơ hnơ\ng ]ia\ng, hlăm anôk mnia mblei.

Du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ c\ia\ng bi mđing pioh pla boh krue# mmih mâo ba w^t klei tu\.

- Ơ Kỹ sư Vũ Thị Hưng, ara\ anei lu mnuih nga\ lo\ hma dôk duah hdra\ êlan nga\ brua\  mrâo kơ đang lo\ hma mnơ\ng go\ sang pô ]ia\ng ba w^t boh tu\ brua\ duh mkra lu h^n, hla\m ana\n mâo gru hmô pla boh krue# mmih. Anôk mtru\t mjhar brua\ lo\ hma mâo leh mơ\ ya brua\ đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma, boh nik hla\m brua\ ktrâo lac\ brei hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k, gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\?

. Kỹ sư Vũ Thị Hưng: “ Ara\ anei hdra\ mđ^ kyar brua\ ba pla du\m mta ana boh mâo [luôn hlak đ^ kyar [ia\. Du\m mta sui thu\n hla\m wưng pla 1 thu\n sna\n dleh dưi mâo pra\k mnga, kyua ana\n di`u kha\ng ba pla plua\ du\m mta ana [ia\ hruê, hlo\ng dưi hrui boh mnga mtam, mâo hla\m wang du\m thu\n di`u dưi hrui boh mnga lu kyua ana\n gơ\ klei pla mjing mdar w^r pral h^n……. Mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma êmuh kơ ana mjeh, ti anôk ]h^ ana mjeh doh, [ia\ mnơ\ng nga\ sna\n pô c\ia\ng duah nao duah mđing yơh bi kla\ mơ\ng du\m đang war leh ana\n đru k]e\ kơ mnuih [uôn sang du\m ana mjeh ja\k, [ia\ mnơ\ng nga\ pioh digơ\ ba pla. Tal 2 jing wưng dla\ng kriê wiê êna\k a\t gơ\ mse\ ho\ng du\m mta mnơ\ng pla mka\n mơh pô amâo guôn ktrâo la] lu ôh, kâo kno\ng ktrâo la] ma\ [ia\ sna\n digơ\ thâo yơh kơ hdra\ dla\ng kriê mta ana anei. Mnuih [uôn sang nga\ hu\i êdi jing hla\m hdra\ gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, hla\m brua\  ,gang m,djiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, klei mnơ\ng nga kjham êdi jing hlua\t [ơ\ng jing gru tual kơ boh hla\m wưng k]ưm truh yan hjan kha\ng đ^ lê] lu. Hla\m wưng anei, c\ia\ng bi mâo hdra\ mnê] dla\ng kriê kja\p tliêr kja\p, sna\n kơh dưi mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ ana\n… mb^t ana\n brei drei dưi bi mdjiê mơh du\m mta mnơ\ng nga\ bi ruih ti tôk boh krue# mmih anei, a\t dưi bi mdjiê mơh hlua\t [oh [ơ\ng boh, atôk boh … Mơ\ng ana\n boh krue# mmih sra\ng  mâo tôk siam, dla\ng [uh ja\k siam sna\n ba c\h^  êlưih mơh ara\ng blei”.

- Êyui [h^ nga\ jing sa hla\m du\m mta phu\n nga\ bru\ boh krue# mmih, sna\n si hdra\  mnuih [uôn sang nga\ c\ia\ng bi mkhư\ klei mnơ\ng nga\ anei?

. Kỹ sư Vũ Thị Hưng: “ Êyui [h^ jing sa hla\m du\m mta phu\n nga\ kơ mnơ\ng pla djo\ Graxit, ho\ng mnơ\ng nga\ anei, s^t drei ba pla plua\ du\m mta ana gang ang^n riêng gah, du\m mta ana mse\ si ana nguyệt quế, ana bọ dừa drei đa\m ba pla ôh. Kbưi  mơ\ng 10 – 20 km a\t sra\ng hma\i djo\ mnơ\ng nga\ mơh. Tơ djo\klei mnơ\ng nga\ Giaxit sna\n drei c\ia\ng bi koh druôm, bui] jih yơh, ba nao kơ anôk kbưi leh ana\n ]uh jih, amâo dưi lui hla\m đang war ôh. Kyua `u đ^ lê] pral sna\k, tơdah boh krue# mmih djo\ mnơ\ng nga\ anei sna\n boh sra\ng kdjuôt, bi kha\ng he\, amâo lo\ mmih ôh…

- Mnuih blei dôk hu^ hyưt êdi kyua boh kroh kha\ng ba yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing lu đei, sna\n si hdra\ mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing pioh rơ\ng hnơ\ng tu\ ja\k, klei doh ê[a\t boh krue# mmih?

. Kỹ sư Vũ Thị Hưng: “ Tơdah ba yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ia\ng mkhư\ klei đ^ lê] mơ\ng hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, sna\n drei mdei jih brua\ dưm hbâo đạm hla\m wang [ia\ êdi 1 hruê ka\m, leh kơna\n kơh drei krih, s^t jih leh klei nơ\ng nga\ sna\n drei ba yua hbâo pruê ]ia\ng mtru\t kơ ana đ^ jing pral. Amâo djo\ leh pruê hbâo, leh ana\n lo\ krih êa drao mtam, sra\ng nga\ adhan, hla đ^ jing pral ôh, [ia\dah mnơ\ng nga\ a\t đ^ lê] pral mơh. Tơdah mnuih [uôn sang drei ba yua, sna\n c\ia\ng ba yua djo\ êa drao, dưi mkhư\ mnơ\ng nga\ ana\n leh ana\n ya wưng drei krih jing djo\ guôp h^n? Mse\ si ho\ng hlua\t, drei c\ia\ng krih hla\m hla adôk mda ana\n, drei krih truh kơ hb^l dưi mkhư\ mnơ\ng nga\ ana\n. S^t krih drei c\ia\ng krih jih đang war, 3-5 hruê êdei lo\ krih mơh truh kơ hb^l amâo lo\ mâo mnơ\ng nga\ ôh, mnơ\ng nga\ ana\n djiê jih sra\ng mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ kơ tôk hla\m êdei ana\p. C|ia\ng ba yua êa drao ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing, êngao kơ êa drao hoá học, a\t lo\ mâo mơh êa drao sinh học”.

- Hdra\ msir sinh học si nga\ ba yua ho\ng du\m mta  ana boh kroh, hla\m ana\n mâo ana boh krue# mmih?

. Kỹ sư Vũ Thị Hưng: “ Hdra\ msir sinh học drei ba yua `u ja\k êđa\p kơ mnuih, wa\t kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Hla\m sang c\ơ mnia mâo du\m mta BT, dưi ktrâo la] kla\ nik leh ana\n mta\ kơ mnuih [uôn sang c\ia\ng ba yua hluê si klei ktrâo la] ti hruh đu\ng. Leh ana\n ti du\m kr^ng la\n msa\m sna\n c\ia\ng ba yua ]u\r mkra mđ^ Kali, hla\m wưng knhal tui] sna\n drei c\ia\ng pruê [ia\ hbâo Kali pioh lo\ mđ^ hnơ\ng ja\k kơ boh, boh siam, amâo luh sna\n boh tu\ brua\ duh mkra sra\ng đ^ h^n mơh”.

• Sna\n he\, mni lac\  kơ kỹ sư ho\!
• H’Nga; Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk