VOV4.Êđê - Go\ êsei Nguyễn Đình Hà, ti să Êa Tul, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mrâo hrui pe\ êbeh 10 ton boh krue# msa\m hrue# piơ\k ba pla mpluă hlăm đang tiêu. Nguyễn Đình Hà brei thâo: 2 thu\n ho\ng anei, go\ êsei `u ba yua gơ\ng tiêu mrâo pla ]ia\ng ngă pra pla mpluă ana boh krue#  msa\m hrue# hlăm ênhă pro\ng giăm 1ha. Boh tu\ dưn ba w^t đ^ h^n mkă ho\ng du\m mta ana pla mkăn. Ho\ng 1 ha anei hrui w^t hlăm brô 80 ton hlăm 1 yan, prăk mnga hrui w^t giăm 700 êklăk prăk. Ara\ anei, boh krue# msa\m hrue# piơ\k  ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia hlăk mâo ênoh leh ana\n lu mnuih khăp ]ia\ng.

Nguyễn Đình Hà brei thâo: “ Boh tu\ dưn mơ\ng bruă pla boh krue# msa\m hrue# ênoh ]h^ ăt đ^ mơh, mkă ho\ng kphê, snăn hnư mâo hrui w^t gơ\ đ^ h^n. Mơ\ng mrâo pla truh kơ ara\ anei, mrâo hrui pe\ 2-3 mlan, [ia\dah s^tnik mâo hlăm brô 20 -30 ton leh, ]h^ mâo 14 – 15 êbâo prăk/ kg, tăp năng truh 17 êbâo prăk hlăm 1 kg”.

Mse\ djuê ana\n, go\ êsei Lê Xuân Hải ti alu\  6, să }ư\ Dliê Mnông, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak yua klei kuăt kă hra\ng mduê ho\ng du\m gơ\ng tiêu hlăm hma jing pra ]ia\ng pla boh krue# msa\m hrue#. Khă gơ\ kno\ng mâo 20 phu\n lông pla tal êlâo, go\ êsei hrui pe\ êbeh 2 ton boh ksă, ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia ênoh yuôm mơ\ng 15 – 18 êbâo prăk hlăm 1kg. {uh hdră ngă anei ba w^t boh tu\ dưn đ^, Lê Xuân Hải hlăk lo\ dơ\ng po\k phai ênhă pla boh krue# msa\m hrue#  mpluă hlăm đang tiêu: “ Boh krue# msa\m hrue# sang kâo lông pla [uh mâo boh tu\ dưn đ^, mơ\ng leh mâo boh krue# msa\m hrue# anei, ngă mđ^ h^n hnư hrui w^t kơ go\ êsei. {uh boh tu\ dưn đ^, anăn go\ êsei kâo jho\ng duh bi liê lo ba pla êbeh 200 phu\n dơ\ng. Boh krue# msa\m hrue# mâo boh tu\ dưn, prăk bi liê [ia\ amâo mâo lu mse\ si pla kphê amâo dah tiêu ôh, [ia\dah boh tu\ dưn hrui w^t le\ đ^ h^n”.

Boh krue# msa\m hrue# jing mnơ\ng pla djo\ guôp ho\ng lăn hrah Bazan, prăk bi liê pla mjing [ia\, kriê dlăng amâo mâo liê lu ai ôh, kyua ana\n lu go\ êsei ba yua gơ\ng tiêu leh mâo ba pla boh krue# msa\m hrue# ]ia\ng lo\ mâo hnư hrui w^t. Boh krue# msa\m hrue# piơ\k ara\ anei hlăk jing mnơ\ng ba ]h^ mnia lu hlăm sang ]ơ leh ana\n lu go\ êsei hlăm alu\ wa\l să }ư\ Dliê Mnông ăt nao dlăng gru hmô pla boh krue# msa\m hrue# mơ\ng Lê Xuân Hải ]ia\ng êmuh hdră pla mjing pioh w^t ba pla kơ đang tiêu go\ êsei pô.

Nguyễn Đình Hiền, K’iăng khua Knơ\ng bruă sang ]ư\ êa să }ư\ Dliê Mnông, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo: “ Ti alu\ wa\l, pla boh krue# msa\m hrue# jing gru hmô mrâo, khă gơ\ jing ana pla [ia\ dưi dja\l mâo pe\ boh, [ia\dah wưng dôk hrui pe\ hlăm brô 3 thu\n. Anei jing ana pla msir klei ư\ êpa mhro\ klei [un knap jăk êdi. Ara\ anei, ti alu\ wa\l mâo lu go\ êsei mnuih [uôn sang duh bi liê pla mjing leh ana\n hlăk hrui pe\ boh, lu sang pla mơ\ng 200 – 300 phu\n. Anei jing hdră bruă jăk djo\ êdi, k`ăm mkra mđ^ bruă duh mkra alu\ wa\l”.

Gru hmô pla boh krue# msa\m hrue# piơ\k đru mguôp ba w^t boh tu\ dưn kơ mnuih [uôn sang hlăm wưng dôk guôn tiêu đ^ jing. Ara\ anei ênoh hrui blei boh krue# msa\m hrue# piơ\k ti hnơ\ng đ^, amâo djo\ kno\ng đru mnuih [uôn sang mkra mđ^ bruă duh mkra đui] ôh, [ia\dah lo\ đru bi mtah mda leh ana\n krơ\ng hnơ\ng h’ăp kơ lăn. Snăn [ia\dah, ]ia\ng mkhư\ gang klei mnuih [uôn sang bi kluh pla mta ana anei, knu\k kna alu\ wa\l ti Daklak ăt c\ia\ng bi mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang kno\ng pla [ia\, pioh rông kơ ana pô pla dưi mâo [ơ\ng hla\m sui thu\n.

Klei thâo pla mjing dla\ng kriê mơ\ng sa gru hmô pla ana boh krue# msa\m hrue# ti sa\ C|ư\ Dliê Mnông, kdriêk C|ư Mgar.

Go\ sang Nguyễn Văn Long ti thôn 2, sa\ }ư\ Dliê Mnông, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak mâo giăm 2 ha ana boh krue# msa\mhrue#, lu jing mjeh ba mơ\ng Đài Loan. Long brei thâo: Ho\ng 2 ha anei grăp thu\n `u mâo pe\ giăm 200 tôn boh, ho\ng ênoh ]h^ mơ\ng 15 – 17 êbâo prăk/kg, leh kah jih kơ ênoh bi liê, go\ sang `u adôk mnga giăm 1 êklai 500 êklăk prăk. {ia\dah, ]ia\ng dưi mâo boh mnga hơ^t mse\ snăn, êlâo ana\n war boh krue# msa\m hrue# `u tuôm nanao ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, tơl bu] w^t bu] nao, lo\ dơ\ng pla mrâo, leh ksiêm êmuh, lehana\n ma\ klei hriăm snei:

Ana boh krue# msa\m  hrue# ênưih snăk tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă, tơdah agha dram êa, boh nik djo\ hlăm wưng mâo adiê hl^m hjan lu. Mu\t hlăm yan hjan, hnơ\ng h’ăp hla\m lăn đ^, mơ\ng klei ana\n bi hro\ hnơ\ng êa kơ lăn. Bi yan bhang mnuih pla mjing krih bi djăp êa hlăm grăp hruê mtam, grăp blư\ krih mơ\ng 15 – 20 mn^t, snăn hlăm yan hjan tơdah tuôm ho\ng adiê không, snăn sa hruê krih sa blư\, lehana\n krih mơ\ng 5 – 10 mn^t. Long brei thâo:“ Yan anei jing yan hjan leh, hnơ\ng h’ăp msah kơ pra boh krue# msa\m man djăp leh, snăn amâo lo\ krih ôh. Tơdah adiê mâo hjan snăn kăp dlăng 3 – 4 hruê krih sa blư\, tơdah mâo hjan leh lo\ krih lu êa ênưih truh kơ klei mnơ\ng ngă”.

Êjai adiê mâo hjan, hlăm pra boh krue# msa\m hrue# kreh mâo klei hlua\t [ơ\ng nga\ mse\ si, mse\ si mnơ\ng ngă bi kd^t hlăm hla, hlăm boh, bi ]a\t mmao hlăm gha đa. Tơdah tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă srăng ngă jhat kơ hla, lehana\n boh amâo lo\ mâo ai boh mnga [ia\. Kyuana\n, brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ boh krue# msa\m hrue# jing yuôm bhăn, tal êlâo khăt mkra adhan bi mnga] ta] war bưn. Mb^t ho\ng ana\n krih êa drao mkhư\ mta mmao jhat, lehana\n mkhư\ mnơ\ng djim. }ia\ng đăm truh kơ klei kdơ\ng ho\ng êa drao, snăn mâo hdră mlih nanao êa drao, leh dua blư\ krih sa mta êa drao, ngă bi djo\ tui si phung mkra mjing êa drao mta\. Long yăl dliê:“ Mơ\ng 1 hruê kăm truh 10 hruê, krih êa drao mkhư\ mmao jhat. Kyuadah mta mmao jhat đ^ lê] snăk. Tơdah adiê mđia\ snăn 10 hruê, adiê hjan snăn 1 hruê kăm krih êa drao sa blư\. Sa hruê kăm krih êa drao sa blư\, boh nik krih hlăm du\m anôk mâo klei mnơ\ng ngă, lehana\n lo\ dơ\ng mia êa drao ]ia\ng kơ boh siam lehana\n mnơ\ng amâo lo\ dưi ngă ôh”.

Tui si Nguyễn Văn Long, hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê] lu, snăn mnơ\ng pla lu] lu ai, snăn mđing kơ brua\ pruê hbâo, hdơr yan hjan mđing pruê bi djo\ mta hbâo, mđ^ lu kali, lehana\n bi hro\ đạm ]ia\ng kơ hla đăm đ^ jing đei ôh, bi hro\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh:“ Tơdah hlăm pra [uh boh krue# msa\m mboh leh snăn hdơr pruê hbâo bi djo\, amâo mâo dưi k[ah ôh, tơdah pruê [ia\ hbâo mnơ\ng pla srăng awa\t, lehana\n mnơ\ng ngă srăng đ^ lê], kyuana\n 10 hruê pruê hbâo sa blư\ ho\ng hnơ\ng kali lu h^n ]ia\ng boh hgăl, lehana\n mnơ\ng kăn dưi gam rei”.

Sa klei mkăn dơ\ng Long ma\ klei hriăm ana\n jing hlăm du\m anôk lăn kl^ng snăn amâo mâo jăk tuôm ho\ng klei dram êa ôh, bi ho\ng kr^ng lăn dap, snăn drei amâo mâo guôn mkra [lu\ng êlam ôh. Kyuadah tơ klei [lu\ng êlam, yan bhang krih êa srăng đru krơ\ng êa, [ia\dah hlăm yan hjan le\ mse\ snăn srăng dram êa. Boh nik hlăm du\m mlan mâo lu hl^m hjan. Tơdah tuôm ho\ng klei dram êa, srăng ênưih snăk tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ agha, bru\ agha lehana\n djiê. Kyuana\n brua\ dlăng kriê wiê ênăk hlăm yan hjan, êngao kơ brua\ mbo\ hbâo bi djo\, jing ăt mđing mơh kơ brua\ mđue# êa ]ia\ng kơ agha kjăp, hrip hbâo jăk rông ana, rông boh ba w^t klei tu\ dưn.

Y Khem, H’Mrư pô ]ih – H’Nga – Y Khem pô ra\k.