K]ưm mơ\ng ako\ yăn Puih Mnga thu\n 2012, ]ar Dak Nông ngă leh klei bi hmô brua\ pla mdiê lo\ hluê djo\ ho\ng kdrăn lo\ [lu\ng pro\ng ti 2 kdriêk Krông knô, lehana\n }ư\ Ju\t. Hdră bi hmô anei k`ăm [rư\ [rư\ mko\ w^t brua\ lo\ hma pla mjing hluê ho\ng ênuk mrâo mrang, ba yua hdră duh mkra pla mjing đ^ kyar. Du\m hdră bi hmô anei mâo bi kla\ leh klei tu\ dưn pro\ng, êjai đru mnuih pla mjing mđ^ klei tu\ dưn brua\ knua\, lehana\n pla mjing ho\ng klei kjăp, djo\ guôp ho\ng klei răng mgang wa\l hd^p mda.

       Ti kdriêk C|ư\ Jut, gru hmô kdra\n lo\ pro\ng mâo hluê nga\ ho\ng boh pro\ng 15 ha ti sa\ dak N’Drông, ho\ng 36 go\ sang hluê nga\. Anei jing du\m go\ êsei mnuih [uôn sang djuê [ia\ t^ng Dưr, mâo leh klei thâo hla\m brua\ pla mdiê lo\. Mnuih [uôn sang mâo đru kơ djuê mjeh mdiê, hbâo pruê, êa drao krih mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ mdiê…. Hluê nga\ gru hmô. Ara\ anei, mdiê mboh leh, [ua\n sra\ng mâo boh mnga hla\m brô 7 tôn/1ha, đ^ h^n gia\m 1 tôn mka\ ho\ng du\m yan pla mdiê êlâo. Hoàng Văn Yên, dôk ti alu\ 11 sa\ Dak N’Drông brei thâo: klei ja\k êdi jing mnuih pla mdiê amâo mâo klei truh jhat ôh kyua mơ\ng êa drao krih bi mdjiê hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, [ia\ mdiê a\t c\a\t đ^ jing ja\k kyua pla mjing h’^t kja\p hluê hdra\ doh ja\k sinh học: “ Drei c\ia\ng bi yua [ia\ đuic\ êa drao hóa học, bi yua êa drao sinh học c\ia\ng rơ\ng kơ mâo mnơ\ng hd^p tu\ ja\k `u bi mdjiê du\m mnơ\ng jhat.”

     Đặng Quốc Khánh, knua\ druh brua\ lo\ hma sa\ Dk N’drông lac\ snei: klei tu\ jing êdi jing gru hmô anei bi mjing leh hdra\ nga\ bi knar mdra\m mb^t hla\m brua\ pla mdiê kdra\n lo\ pro\ng. Bi hrô kơ kno\ng duah dla\ng ma\ hla\m hra\ m’ar đuic\, mnuih [uôn sang mâo klei ktrâo kc\e\ c\il al^k kơ hdra\ pla, kriê dla\ng mdir djo\ ho\ng yan, leh ana\n hlo\ng hluê nga\ ti lo\ pô mtam hluê ho\ng hdra\ dja\ ti kngan ktrâo kơ brua\. Hluê nga\ bi knar ndram mb^t mơ\ng brua\ klei tla\ng truh kơ rah pla, kriê dla\ng, bu mưut kbia\ êa, mgang mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, kyua ana\n hnơ\ng boh mdiê mâo đ^ h^n, leh ana\n dưi bi mhro\ mâo sa kdrêc\ pra\k bi liê. Đặng Quốc Khánh lac\:“ Đar thu\n mnuih [uôn sang nga\ lo\ ka hluê djo\ sa hnơ\ng ôh, [ia\ kyua mâo hdra\ brua\ pla mdiê lo\ mjeh leh ânn kdra\n lo\ pro\ng bi hmô anei, ana\n mnuih [uôn sang mâo bi hria\m leh leh ana\n c\o\ng kngan pô mtam nga\ ti lo\ pô, thâo săng h^n kơ du\m hdra\ pla mdiê lo\, kriê dla\ng mdiê lo\ djo\ ho\ng hdra\.”

     Đru kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ba yua bi knar mdra\m mb^t hdra\ mnêc\ nga\ brua\ ti kdra\n lo\ pro\ng, pla mjing sia\ suôr ho\ng la\n êa wa\l hd^p mda, leh anan bi mjing klei bi hgu\m kơ êpul eya [uôn sang s^t rah pla hluê djo\ hdra\, ana\n jing klei tu\ jing mơ\ng gru hmô kdra\n lo\ pro\ng ti kdriêk Krông K’Nô. Y’Xuân dôk ti [uôn B’Roih, wa\l krah Dak Mâm brei thâo: pla mdiê lo\ hluê ho\ng hdra\ brua\, mnuih [uôn sang mâo hrui w^t đ^ h^n boh mnga mka\ ho\ng hdra\ mdê pô mdê nga\. “ T^ng kơ Adu\ brua\ lo\ hma hriê ktrâo kc\e\ brei kơ mnuih [uôn sang tui hluê nga\ ana\n boh mnga mâo hrui w^t gơ\ đ^ h^n mơh. Mâo klei ktrâo brei mơ\ng hla\k klei tla\ng, truh kơ rah pla, kriê dla\ng….. tui hluê ho\ng klei ara\ng ktrâo ana\n yơh nga\. Tơ nga\ hja\n pô ti nao mâo ma\ du\m ana\n mdiê. Kyua mâo sa\, mâo mnuih mơ\ng hdra\ brua\ hriê ktrâo kc\e\ brei ana\n dưi nga\ mse\ si anei”.

     Hluê si Phạm Ngọc Ánh, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa sa\ Nam Đà, kdriêk Krông K’Nô, pla mdiê ti kdra\n lo\ pro\ng jing klei ja\k c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang ba du\m djuê mjeh mdiê mrâo mboh lu h^n, leh ana\n alu\ wa\l a\t thẩopal mơh hla\m brua\ po\k kđa\l mbông mnuôr êa pioh yua mgang kdơ\ng ho\ng klei k[a\h êa, êa l^p lêc\. Ara\ anei hnơ\ng boh mnga mdiê t^ng mdu\m ti alu\ wa\l mâo gia\m 7 tôn /1ha, ho\ng ênoh c\h^ 6.000 pra\k/1kg, rơ\ng kơ mnuih [uôn sang mâo mnga hla\m brô 320 êkla\k pra\k/1 ha. Phạm Ngọc Ánh lac\: “ Ênoh mrô ba yua la\n amâo mâo klei bi mlih pro\ng ôh, [ia\ hnơ\ng boh mnga mâo đ^ h^n, kyua [rư\ hruê [rư\ mnuih [uôn sang ba yua du\m mjeh mdiê mrâo mboh lu ba pla. Ho\ng yan puih mnga sna\n mnuih [uôn sang ba yua mjeh mdiê mse\ si Hương Thơm 1 jing sa hla\m du\m mjeh mdiê mâo braih ja\k siam dưi ba c\h^ kơ ala tac\ êngao, leh ana\n mdiê anei `u dưi tu\ klei k[a\h êa  ja\k mơh”.

       Klei pla mjing mdiê hluê ho\ng kdrăn lo\ [lu\ng pro\ng jing hdră ma\ brua\ mđrăm hlăm sa blư\, ba yua klei kreh knhâo kơ brua\ pla mjing kjăp hlăm sa ênha\ lăn pro\ng, pioh bi hro\ ênoh bi liê, mđ^ hnơ\ng boh mnga mâo. Ho\ng du\m boh [uôn hlăm Lăn Dap Kngư, mnuih [uôn sang dưi bi sa hnơ\ng hlăm klei pla mjing djo\ ho\ng yăn mâo dhar brua\ lo\ hma pla mjing ktrâo ata\t, ba yua sa mta mjeh kơ jih kdrăn lo\, lehana\n mđrăm mb^t bi pla mjing, dlăng kriê, răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă…

      Ara\ anei dhar brua\ lo\ hma mâo ksiêm dlăng lehana\n hro\ng ba lu mta mjeh mdiê djo\ guôp ho\ng lăn ala, yăn adiê ti Dak Nông, mse\ si Nhị Ưu 838, Như Hương 2308, BTE1, RVT, VND 9520, OMCS 2000. Du\m mta mjeh mdiê anei mâo klei jăk dưi kdơ\ng ho\ng du\m mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mse\ si: Ktuôp uê, hnuê bhang ngă, krô djiê êdu\k hla, braih mâo hnơ\ng jăk djăp ênoh ]ua\n ]h^ kơ ala ta] êngao.

      Hdră pla mjing mdiê ngă mđrăm ho\ng du\m hdră jing: Mjeh mâo hnơ\ng jăk, rah pla mđrăm hla\m sa blư\ hlăm kdrăn lo\. Hluê ngă “3 mta klei bi hro\, 3 mta klei mđ^”: Ana\n jing bi hro\ mjeh, hbâo pruê, lehana\n êa drao hlua\t; Mđ^ boh mnga mâo, mđ^ jăk mdiê braih, mđ^ klei tu\ dưn.

      Boh nik jing, hnơ\ng mdiê rah pla mơ\ng 100 truh 120 kgmjeh/ha. Mnuih pla mjing ba yua kdrăp rah bi prue# ]ia\ng mkiêt mkriêm mjeh, đru kơ mdiê đ^ jing siam, bi hro\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n ]ia\ng kơ mdiê đăm êbuh ôh hlăm knhal rue# yan.

     Êlâo kơ rah pla, lăn bi kai ]aih [h^ jăk, bi mdoh rơ\k, lehana\n phu\n mdiê leh wia\ yăn êlâo. Kđăl êa hlăm lo\ mđam hla\m brô 30 hruê ]ia\ng mdjiê jih jang phu\n adrăng djah mdiê luh yăn êlâo lehana\n ru\k rung. }iah lo\ lehana\n hli bi kpa\, pruê 500kg ]u\r [h^/ha ]ia\ng mđ^ mjing lăn.

     Leh rah pla mâo 10 hruê, grăp ha mdiê diih pruê 90 kg hbâo ure, 40kg hbâo kali. 20 hruê êdei pruê thiăm 80kg ure, 50 kg kali, lehana\n mguôp ho\ng brua\ ma\ rơ\k k]ư\ lu\. Leh kơ năn 1 mlan, diih pruê hbâo gưl 3 ho\ng 50kg ure, lehana\n 60kg kali, ]ia\ng kơ mdiê ksu\n pak mtain, mdiê mboh msa\r.

      Diih ]o\ng răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng klei ba yua chế phẩm sinh học nấm xanh. Ho\ng hnơ\ng jing hruh nấm xanh mtlai ho\ng 60lit êa, krih kơ 2 sao lo\. Grăp yăn krih dua blư\, tal êlâo hlăk mdiê mrâo 20 hruê, tal dua kbưi ho\ng tal êlâo 1 mlan. Truh mdiê ksa\ drei wia\ ho\ng măi ]ia\ng bi hro\ hnơ\ng boh mdiê luh.

                        Y-Khem; H’Nga mblang, răk dlăng.