VOV4.Êđê - Bi mko\ hgu\m du\m boh tu\ yuôm hla\m brua\ pla mjing kphê h’^t jing hdra\ êlan nao gơ\ thơ\ng leh hla\m ênuk bi `u kma. Hla\m hdra\ êlan anei, ti sa\ Quảng Tín, kdriêk Dak R’Lâp, c\ar Daknông, anôk brua\ duh mkra mnia blei ti alu\ wa\l đru leh kơ mnuih [uôn sang pla kphê doh, h’^t kja\p. Kha\ gơ\ mrâo po\k nga\ hla\m 2 thu\n ho\ng anei, [ia\ gru hmô pla kphê h’^ kja\p mâo mko\ hgu\m plah wah anôk brua\ hrui blei ho\ng mnuih [uôn sang ba leh klei bi êdah brei [uh tu\ ja\k.

Thu\n 2017 jing thu\n tal 2 go\ êsei Phan Văn Vũ ti să Quảng Tín nga\ hra\ m’ar kuôl kă bi hgu\m pla mjing kphê doh ho\ng Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn Bốn Hiệp. Ho\ng êbeh 2 ha đang phê, êlâo dih krih êa, dưm hbâo hluê si klei thâo, anăn mâo thu\n djo\ boh mnga, mâo thu\n lui] boh mnga, hnơ\ng mâo [ia\ leh ana\n amâo mâo h’^t kjăp ôh. Thu\n 2016, Phan Văn Vũ hluê ngă hdră bruă pla mjing kphê h’^t kjăp, mâo anôk bruă hrui blei bi hriăm mjuăt hdră pla mjing kriê dlăng kphê mơ\ng bruă pla, kriê dlăng truh kơ krih êa, dưm hbâo, ba yua êa drao krih răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă… Êlâo dih, s^t truh yan bhang, go\ êsei `u khăng krih grăp phu\n kphê mơ\ng 800 – 900 lít êa, bi ara\ anei kno\ng ]ia\ng mơ\ng 400 – 500 lít, [ia\ [uh ana kphê ăt đ^ jing mtah mda wa\t hlăm yan bhang. Khă gơ\ hluê ngă bruă pla kphê h’^t kjăp, go\ êsei duh bi liê lu h^n kơ ai tiê kriê dlăng, [ia\dah h’^t ai kơ anôk ba ]h^. Amâo djo\ kno\ng du\m ana\n đui] ôh, leh djăp hnơ\ng ]ua\n kphê doh, anôk bruă mnia mblei bi hrui blei ho\ng ênoh đ^ h^n kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma. Phan Văn Vũ ti să Quảng Tín, kdriêk Dak R’Lấp brei thâo snei:

“ Du\m thu\n êlâo dih kâo mkra mjing kphê atôk, kâo ]h^ ênoh êlưih, bi ara\ anei mâo knơ\ng bruă kphê doh duh bi liê hrui blei, snăn ]h^ mâo ênoh h^n leh ana\n prăk mnga hrui w^t đ^ h^n mơh. Êlâo dih bi hrui pe\ s^t mâo mơ\ng 80 – 90% jing pe\ jih yơh, ara\ anei kphê doh c\ia\ng bi mâo 90 – 100% boh ksa\ snăn kơh hrui pe\ jih. Thu\n anei yan adiê djo\ guôp, kphê thu\n anei jăk h^n kơ thu\n dih mâo êbeh 4 ton, [ia\ thu\n s^t mâo êbeh 5 ton hlăm 1 ha”.

Mse\ ho\ng Phan Văn Vũ, Nguyễn Trọng Việt mb^t hla\m să ana\n ăt hluê ngă bruă bi hgu\m ho\ng anôk bruă mnia mblei ]ia\ng pla mjing kphê doh, mâo klei đru brei kơ djuê mjeh jăk, mâo mtô bi hriăm mơ\ng du\m adu\ hriăm mjuăt kriê dlăng, răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, hrui pe\ leh ana\n mkra mjing kriê pioh kphê. Bohnik gơ\, du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo phung knuă druh brua\ pla mjing ktrâo la] brei hdră ba yua êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing hlăm bruă răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, krih êa bi mkiêt mkriêm, dưm hbâo bi knar, mhro\ tui] hnơ\ng klei ]ho\ djhan kơ wa\l anôk hd^p mda. Nguyễn Trọng Việt la] snei, bruă pla mjing kphê doh amâo djo\ kno\ng đang war mâo boh mnga hrui w^t đ^, h’^t kjăp đui] ôh, [ia\dah lo\ rơ\ng  klei suaih pral kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma:

“ Si la] he\ đang war kâo du\m thu\n êlâo dih pla kphê mse\ si hla\m sang ]ơ mnia ti êngao  sna\n [uh amâo đei djo\ ho\ng klei ]ia\ng ôh, kyua ênoh ênil c\h^ amâo mâo h’^t ôh, ara\ anei ngă hluê hdră pla kphê doh ăt [uh mâo klei h’^t kjăp ênoh ênil, si la] he\ kâo ăt mđ^ ênoh hbâo leh ana\n êa drao yua, [ia\dah kâo amâo ba yua ôh êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing ôh, bi ba yua êa drao sinh học. Mtô bi hriăm mjuăt hdră kriê dlăng kphê doh jing djo\ ho\ng klei ]ia\ng mơ\ng mnuih [uôn sang jing gơ\ jăk yơh, pô mâo hria\m lu klei thâo ]ia\ng ba yua”.

Ti kdriêk Dak R’Lấp, du\m thu\n giăm anei bruă pla mjing kphê doh hluê ho\ng du\m hnơ\ng ]ua\n quốc tế [rư\ hruê [rư\ lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ba yua. Ara\ anei kluôm kdriêk mâo hlăm brô 3 êbâo ha đang kphê mơ\ng êbeh 3 êbâo go\ êsei pla mjing hluê hdră anei, ênoh anei đ^ hlăm brô 2 blư\ mkă ho\ng thu\n 2014. Hnơ\ng mâo boh kphê h’^t kjăp, mâo mơ\ng 4  truh 4 ton mkrah hlăm 1 ha.

Trương Công Hiệp, Khua Knơ\ng bruă trách nhiệm hữu hạn Bốn Hiệp, să Quảng Tín, kdriêk Dak R’Lấp la] snei, kyua mâo klei bi hgu\m mơ\ng du\m anôk bruă mnia mblei ho\ng go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma hluê ho\ng brua\  knu\k kna alu\ wa\l amâodah êpul nga\ brua\ duh mkra, du\m phung mâo sa ana\n  klei khăp ]ia\ng, anăn ênhă pla mjing kphê h’^t kjăp hluê hnơ\ng ]ua\n quốc tế [rư\ hruê [rư\ dưi po\k mlar. Mta mkăn jing bi mjing leh klei găl kơ mnuih [uôn sang dưi bi thâo kơ anôk ]ơ mnia, ]h^ kphê ho\ng ênoh đ^ h^n, mđ^ boh tu\ dưn kơ bruă duh mkra, mđ^ hnư mâo hrui w^t kơ mnuih pla kphê:

“ Sa klei dleh dlan bohnik hla\k pô ka mâo anôk ba ]h^, ara\ anei ara\ng gơ\ thâo leh,  mmông ana\n jing ara\ng srăng tui duah kphê doh, anăn thu\n anei ngă  brua\ sra\ng mâo ba w^t klei tu\ dưn. {rư\ hruê anak mnuih drei srăng tui hluê sa knhuah hd^p amâo mâo hma^ djo\ mơ\ng mta ruă, djah djâo ngă hma^ djo\ kơ klei suaih pral, ma\ mơ\ng ana\n pô sra\ng bi m^n snei mnơ\ng mâo hnơ\ng tu\ jăk ăt jing ja\k h^n”.

Bruă du\m go\ êsei mnuih [uôn sang ngă lo\ hma bi hgu\m ho\ng anôk bruă mnia mblei hlăm bruă pla mjing kphê đru mguôp mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga, hnơ\ng jăk kphê, mđ^ hnư mao hrui w^t, kriê mgang wa\l anôk hd^p mda. Bruă anei đru mguôp mđ^ hnơ\ng tu\ jăk boh kphê, mđing nao truh kơ bruă mko\ mjing leh ana\n mđ^ kyar ana\n knăl kơ kphê Daknông hlăm wưng kơ ana\p.

H’Mrư pô ]ih mkra.