VOV4.Êđê - Mmao ling chi hrah jing mta mmao êa drao mâo ênoh ]h^ yuôm snăk, mơ\ng 800 – 1 êklăk prăk/kg. Ti kdriêk [un [in Dam Rông, ]ar Lâm Đồng Nguyễn Quốc Trường, ti thôn 2, sa\ Rô Men lông pla mmao anei pioh ]h^, mâo ba w^t leh klei tu\ dưn pro\ng êdi. {uh klei tu\ dưn mơ\ng brua\ `u ngă anei, jing leh sa hdră ma\ brua\ jăk mlih mnơ\ng pla, ]ia\ng mđ^ kyar klei hd^p mda go\ sang mnuih [uôn sang ti kdriêk [un Dam Rông, sa boh kdriêk mâo lu mnuih djuê [ia\ hlăm ]ar Lâm Đồng.

Leh lu thu\n ksiêm hria\m leh ana\n ma\ klei hria\m mơ\ng mnuih nga\ êlâo, thu\n 2012, Nguyễn Quốc Trường, ti alu\ 2, sa\ Rô Men, kdriêk Dam Rông, ]ar Lâm Đồng bi mkla\ ba ana mkra mjing êa drao jing mmao linh chi hrah Đà Lạt  pla mjing. Mơ\ng phu\n mjeh [ia\ dhit tal êlâo, sna\n truh kơ ara\ anei gru hmô duh ba pla mmao linh chi hrah Đà Lạt mơ\ng Trường đ^ kyar leh jing 2 prue# sang ba pla mmao ho\ng hnơ\ng pro\ng leh ana\n sir kr^p, ba w^t hnư pra\k hrui w^t h’^t kja\p gia\m 200 êkla\k pra\k/mlan. Nguyễn Quốc Trường brei thâo: Êngao kơ du\m klei thâo sa\ng mơ\ng pô tui duah hria\m ma\, `u kha\ng nao êmuh klei ktrâo la] mơ\ng phung nga\ brua\ kreh knhâo hla\m Knơ\ng brua\ Kreh knhâo leh ana\n Hdra\ kdra\p nga\ brua\ ]ar Lâm Đồng.

 “ Mta mjeh ana anei jing yuôm bha\n êdi, kyua ana\n mnuih [uôn sang drei ]ia\ng pla drei bi nao ruah mjeh ti anôk brua\ ]h^ mjeh mâo dja\p hnơ\ng ]ua\n. Ja\k h^n êdi jing nao ti Knơ\ng brua\ Sinh học Đà Lạt blei, tina\n mjeh jing ja\k êdi, leh kơna\n w^t kơ sang pô lo\ po\ pla bi mlar ma\. Tơ drei mâo leh du\m anôk brua\ mơ\ng [^ng ga\p, ayo\ng adei mâo dja\p hnơ\ng ]ua\n, drei đa\o knang mơh sna\n drei hlo\ng blei tina\n mtam dưi mơh, bi tơ amâo mâo ôh sna\n ja\k h^n jing nao kơ Knơ\ng brua\ ana\n yơh. Hdra\ mnêc\ bi mjing phu\n mjeh anei, sna\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng mđing blei djah ua\ kyâo ti anôk drei đa\o knang, kyua mmao linh chi anei kno\ng mâo djah ua\  ana k’su kơh dưi thâo nga\.  Sitôhmô drei ba pla mmâo djhưk, mmao adra\ng sna\n dưi mâo djah ua\ kyâo mka\n bi luk mb^t. Bi ho\ng mmao linh chi anei sna\n mnuih [uôn sang kno\ng yua djah ua\ kyâo ana k’su đuic\ yơh, si tô hmô ara\ anei kâo dê  kao nao ma\ mơ\ng ]ar Gia Lai ba w^t kơnei”.

     Hluê si Trường, mka\ ho\ng boh tu\ mơ\ng brua\ pla mjing mâo mb^t ana\n phu\n agha mơ\ng phu\n mjeh mmao linh chi hrah Đà Lạt ho\ng du\m kr^ng mka\n, linh chi hrah Đà Lạt dưi ba pla ti Đam Rông brei hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n klei tu\ ja\k đ^ h^n. Boh nik leh 5 mlan mphu\n ba pla dla\ng kriê wiê êna\k hluê djo\ ho\ng hdra\, mmao linh chi Đà Lạt ti Đam Rông mphu\n mu\ỏptuh yan hrui pe\ tal êlâo. Nguyễn Quốc Trường m`a\ kla\: 

“ Hluê si klei mưng thâo mơ\ng kâo hla\m 3 thu\n ba pla mmao linh chi anei sna\n kâo [uh yan adiê leh ana\n hnơ\ng adiê ti Đam Rông jing ga\l ja\k êdi. Ayo\ng adei, [^ng ga\p kâo ba pla ti Đức Trọng amâo dah Bảo Lộc, a\t ma\ ti sa anôk mka\p mjeh, hnơ\ng boh mnga mâo brei [uh pla  ti kr^ng la\n Đam Rông anei `u ja\k ga\l h^n. Aguah tlam, di ayo\ng adei nga\ 1 hruh mmao anei mâo 2 gram, [ia\ ara\ anei kâo nga\ mâo truh 3 gram leh, ana\n boh tu\ ba w^t jing ja\k êdi”.

    Mơ\ng gru bi hmô anei, mphu\n tal êlâo dưi bi mkla\ mmao linh chi hrah Đà Lạt dưi pla djo\ guôp ho\ng yan adiê la\n ala êa juôr ti Đam Rông – anôk mâo yan adiê hlơr h’uh, [ia\ hnơ\ng adiê amâo mâo êgao 35 độ C ôh. Kha\ sna\n, Trường brei thâo: Mnuih pla a\t brei mđing kơ hnơ\ng boh mnga] bi djo\ guôp, sna\n kơh brua\ pla mmao linh chi Đà Lạt mâo ba w^t boh tu\ dưn h^n. “ }ia\ng mâo ba w^t boh tu\ anei sna\n brei mđing dla\ng kơ brua\ dla\ng kriê wiê êna\k hluê si wưng. Si tôhmô yan adiê mđia\ hlơr sna\n si hdra\ drei gang, drei guôm, kyua `u ]ia\ng hnơ\ng h’a\p lu. Kha\ ]ia\ng hnơ\ng h’a\p lu [ia\ `u ]ia\ng mâo lu boh mnga] amâo mâo lui mma\t ôh. Tơ boh mnga] tla\ ana\p sna\n mmao anei amâo mâo kbia\ c\a\t đ^ ôh. Kyua ana\n, c\ia\ng kơ drei bi mđing dla\ng kơ hdra\ mnêc\ nga\ brua\”.

 Ho\ng ênoh ]h^ ara\ anei hla\m sang c\ơ mnia mâo hla\m brô mơ\ng 800 êbâo-1 êkla\k pra\k/kg, mmao linh chi hrah ba w^t klei tu\ kơ brua\ duh mkra lu h^n mka\ ho\ng du\m gru hmô brua\ duh mkra mka\n ti Đam Rông. 

Kyua ana\n, hluê si Nguyễn Minh Thắng, K’ia\ng khua knơ\ng brua\ Sang ]ư\ êa sa\ Rô Men, kdriêk Đam Rông, alu\ wa\l dôk mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ti alu\ wa\l nao êmuh hria\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ leh ana\n ba bi lar gru hmô. “ Anei jing sa gru bi hmô mâo klei tu\ dưn, brua\ Đảng leh ana\n brua\ knu\k kna alu\ wa\l ]ia\ng ba bi lar gru bi hmô anei. Ara\ anei dôk mtru\t mjhar mnuih [uôn sang nga\ brua\ ti anei hriê c\iang nga\ brua\ mưn leh ana\n hria\m ]ia\ng klei nga\ brua\ pla mjing, pioh êdei adih ba bi lar gru hmô kơ mnuih [uôn sang hla\m [uôn, hla\m sa\. Gru bi hmô anei pô nga\ brua\ hla\m sang pô mtam, pra\k duh bi liê kno\ng lui] [ia\  pra\k ba yua phu\n tal êlâo, leh kơna\n pô lui hruê mmông dla\ng kriê wiê êna\k amâo mâo lo\ lui] pra\k bi liê sui thu\n ôh. Mka\ ho\ng du\m mta ana pla mka\n, sna\n [uh mmao anei mâo klei tu\ dưn lu h^n êdi”.

Boh tu\ mơ\ng brua\ ba pla mjing mmao linh chi hrah Đà Lạt mơ\ng Trường amâo mâo djo\ kno\ng po\k mlar klei ]ang đ^ mrâo hla\m hdra\ brua\ bi mhro\ [un h’^t kja\p ti  kdriêk [un Đam Rông đuic\ ôh, [ia\ anei lo\ jing sa gru bi hmô dưi ba bi mlar ti lu kr^ng wa\l mka\n ti kr^ng Dap kngư, boh nik hla\m kr^ng taih kbưi, kr^ng mnuih [uôn sang djuê [ia\ adôk mâo lu klei dleh dlan.

}ia\ng pla mmao linh chi hrah mâo klei tu\ dưn, diih tui hriăm hdră pla mơ\ng lu mnuih. Tluôn anei jing đơ hdră pioh pla mjing mmao linh chi hrah mâo klei tu\ dưn, pioh kơ diih tui hriăm:

Mnơ\ng yua:

     Mnơ\ng pioh pla mmao linh chi hrah jing djah kyâo mơ\ng du\m mta kyâo êun amâo mâo ]ai jhat, amâodah ktăk ôh mse\ ho\ng kyâo ana ksu, kyâo ana kneh, lehana\n djah kbâo. Lehana\n bi lu\k mnơ\ng ana\n bi tar sa hnơ\ng pioh prăp êmiêt kơ klei mđam djah kyâo. Mđam djah kyâo ]ia\ng kơ đ^ jing kpei bi bru\ djah kyâo, lehana\n bi mđue# jih ktăk kyâo mâo hlăm năn, ]ia\ng kơ mnơ\ng pioh pla mmao thâo hrip êa jăk, djăơp mta kman bi mbru\ ngă bi rai jih mta jhat ba klei amâo mâo jăk hlăm djah kyâo pioh pla mmao. Brua\ mđam mjut mjing agha mmao hlăm wang 6h kơ dlông, [ia\dah amâo mâo jăk ôh mđam êgao kơ 30 hruê.

Hdră trôk pu\ng agha mjeh:

Brua\ trôk pu\ng brei bi kjăp, amâo mâo mda ]ia\ng kơ sa pu\ng mâo 1,2kg – 1,5kg, boh ktro\ kpu\ng brei djăp tr^p, amâo êdu đei, amâodah ktang đei ôh. Mta k`ăm hlăm brua\ trôk pu\ng jing đăm bi tloh ôh arua\t, amâo mâo kma mta jhat mơ\ng êngao ôh boh nik mmông du\ kpu\ng.

Hdră mkhư\ kman:

Hu\l mdjiê kman jing yuôm bhăn snăk, bi mdjiê jih jang kman mâo hlăm djah kyâo. Ho\ng hdră hu\l mâo hnơ\ng h’uh mtruh 100 độ C, dôk hu\l hlăm brô 12h. Êjai hu\l bi mdjiê kman snăn go\ hu\l bi mâo djăp êwa êa, djăp ho\ng hnơ\ng h’uh dưi ]ia\ng. Êngao ana\n, dưi hu\l mdjiê kman pral hlăm wang mơ\ng 90 – 120 mn^t ho\ng go\ áp suất ti hnơ\ng h’uh mơ\ng 119 – 126 độ C.

 Pla mjeh:

Mâo du\m hdră pla mmao linh chi hrah mâo klei tu\ dưn ana\n jing kơ brua\ pla mjeh, lehana\n mjeh brei mâo nanao mjeh jăk, amâo mâo dưi yua ôh mjeh awa\t, ênưih mnơ\ng ngă, lehana\n hnơ\ng mmao srăng hro\. Mjeh ba pla brei bi djăp hruê, mmông dru\t mjeh amâo mâo jăk ôh yua knaih pui kôl hlăm pui sui đei ]ia\ng hơr. Jăk h^n ba yua hip pioh dru\t mjeh, ]ia\ng bi hro\ mta mnơ\ng jhat mơ\ng êwa mu\t. Dru\t pla mjeh dưi ngă ho\ng dua hdră:

+ Tal sa:

Pla mjeh linh chi hlăm giê kyâo, [oh [a\ng hlăm kpu\ng mâo boh pro\ng mơ\ng 1,8 – 2cm êlam 15 – 17 cm, mmông pla du\m kpu\ng giăm kđen ăng kôl, kđip grăp giê mơ\ng kpu\ng mjeh pla hlăm kpu\ng djah kyâo.

+ Tal dua:

 Pla mjeh linh chi hlăm asa\r, yua giê pla dje\ kơr mjeh bi tar dlông [o# kpu\ng răng đăm bi m]ah ôh mjeh, dưm hlăm brô mơ\ng 10 – 15 gram mjeh hlăm kpu\ng djah kyâo, hlăm grăp kpu\ng agha mjeh dưi pla mơ\ng 40 – 50 kpu\ng djah kyâo pioh mjing mmao. Leh pla mjeh kăt he\ mbah ho\ng hmlei du\ ba kơ sang anôk mđam, brei mâo klei doh nanao hlăm anôk mđam.

Sang mđam mmao linh chi hrah:

      Hnơ\ng h’ăp hlăm sang mđam mjeh mmao bi mâo mơ\ng 75% - 85%, hnơ\ng h’uh mơ\ng 20 – 30 độ C. 

Amâo mâo brei klei mnga] mơ\ng mđia\ mu\t ôh, t^ng mka\ hnơ\ng boh mnga] êdu, [ia\dah kăn dưi mma\t đei lei, sang mđam mjeh mmao amâo mâo dưi hlu\h [rô] êa hjan ôh, kăn dưi dưm mb^t ho\ng mmao krô lei, amâodah ho\ng mjeh mmao hlăk pla, jăk h^n dưm hlăm sa boh sang mđam hjăn. Sang mđam brei doh krih êa drao mdjiê mnơ\ng dhơ\ng hd^p, lehana\n pruê ]u\r.

Dưm mjeh mmao dlông pra đal, amâdah pra yuôl, wưng dôk mđam mjeh amâo mâo dưi krih êa ôh, kăn lo\ dưi bi du\ hiu, ksiêm dlăng jê` jê` đăm bi ]a\t h’oh, amâodah mnơ\ng jhat mu\t kma, tơdah [uh mâo leh klei jhat si la] ana\n hlo\ng ma\ ba he\ kơ ta] mtam. Ktuê ksiêm dlăng klei ]a\t lar agha mmao 1/2  truh kơ 1/3 jing agha mmao ana\p dơ\ng ]a\t jing mmao, snăn dơ\ng ma\ he\ hmlei ti kkuê kpu\ng, ]ia\ng kơ mmao kbia\ ]a\t amâo srăng đuôm hlăm lam ôh, lehana\n lo\ mđam tơl agha mmao lar bra tar hlăm kpu\ng hlăm brô 2 hruê snăn kơh dơ\ng krih êa, krơ\ng hnơ\ng h’uh dôk nanao hlăm 28 độ C, hnơ\ng h’ăp hlăm brô 90%

Dlăng kriê:

Sang pla mmao brei bi kr^p, amâo mâo ang^n mu\t ôh, gang ho\ng [aih rưng gang mđia\ ju\m gah găn. Sang bi kjăp, răng ho\ng djăp klei amâo mâo jăk mơ\ng yăn adiê, krơ\ng hnơ\ng h’ăp [ia\dah brei mâo klei mnga] ta] mơh ]ia\ng kơ mmao dưi bi êwa jăk đăm djo\ kman jhat. Krơ\ng nanao hnơ\ng h’uh kơ mmao đ^ jing jăk mơ\ng 22 dộ C – 28 độ C hlăm êwa. Ba yua êa doh mơh, bi mdoh nanao wa\l riêng gah ju\m anôk pla mmao, ]ia\ng kơ mmao đăm mtưp mta jhat. Hlăm klei dlăng kriê kreh ngă hlăm dua hdră mâo: Guôm ho\ng lăn, lehana\n amâo mâo guôm ho\ng lăn ôh.

+ Hdră guôm ho\ng lăn:

 Ksiêm dlăng [uh leh agha mmao đ^ jing pral hlăm brô 3/4 kpu\ng snăn ruh ma\ he\ hmlei ti ako\ mbah, guôm nah dlông ana\n ho\ng sa tal lăn êpih hla\m brô 3cm. leh guôm ho\ng lăn, brei mâo klei bi dlăng kriê jăk, krih êa ho\ng hdră pruih bi dhul ]ia\ng kơ lăn h’ăp msah, amâo mâo jăk ôh krih lu êa srăng ngă kơ lăn kdơ\ng êa, lehana\n ênưih kman mu\t. Yap mơ\ng mmông guôm ho\ng lăn hlămbrô 7 – 10 hruê tal êlâo bi tư\ hnơ\ng h’ăp mơ\ng 75% - 90%, grăp hruê krih nanao êa hlăm tur lăn. Hdră guôm ho\ng lăn đru kơ mmao đ^ jing jăk h^n, [ia\dah ngă bo\ he\ jih anôk, lehana\n ênưih mâo mnơ\ng ngă h^n, kyua kpu\ng mmao djo\ ho\ng lăn, tơdah amâo mâo mkra bi doh ôh lăn, ăt adôk lu mta kman hlăm lăn.

+ Hdră amâo mâo guôm ho\ng lăn ôh:

 Hlăm wưng mơ\ng 25 – 30 hruê leh [uh arua\t mmao lar bra hlăm kpu\ng mâo leh 3/4 snăn riêk hlăm kpu\ng lehana\n krih êa. Mơ\ng 7 – 10 hruê krih êa nanao hlăm tur sang ]ia\ng krơ\ng hnơ\ng h’ăp mơ\ng 80% - 90%, lehana\n bi djăp mơh hnơ\ng mnga] ta]. Lu anôk pla mmao linh chi hrah ti Việt Nam kreh ba yua hdră pla hluê ho\ng hdră anei, hdră anei dưi mkiêt mkriêm anôk, pioh dăp yuôl kpu\ng mmao, amâodah dăp dlông pra, mmao ]a\t jing jăk h^n tơdah dăp kpu\ng mmao dlông pra rup boh hra\ A.

Knhal tu], yua dho\ng khăt kdrê] knga mmao sia\ ho\ng phu\n lehana\n bi mdoh kman ho\ng ]u\r leh kơ năn lo\ rông thiăm sa gưl bi dlăng kriê wiê ênăk mse\ mơ\ng ako\, hnơ\ng mmao gưl tal dua srăng mâo [ia\ h^n kơ gưl êlâo. Hlăm 3kg mmao linh chi hrah leh [hu srăng mâo 1 kg mmao krô. Leh rue# wưng lo\ mjut mjing brei bi mdoh, lehana\n bi mdiê jih kman hlăm sang mmao ho\ng Foormol ti hnơ\ng 1%.

                              H’Nê]; Y-Khem pô ]ih mkra, răk dlăng.