VOV4.Êđê - Hlăk hlăm klei pla mjing êgao hnơ\ng ho\ng ana tiêu d^ lar hlăm lu anôk, snăn ti ]ar Gialai, hdră bi hmô brua\ pla tiêu doh mâo klei mđing h^n. Boh s^t brei [uh, pla mjing hluê hdră doh, mâo boh mnga amâo mâo lu ôh, [ia\dah ana tiêu kjăp, amâo jăk mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh, ba ]h^ mâo lu mnuih khăp. Pô ]ih klei mrâo dôk ti Lăn Dap Kngư la] kơ hdră pla mjing tiêu doh, ti Êpul brua\ hgu\m Nam Yang, sa\ Nam Yang, kdriêk Đăk Đoa snei:

3 thu\n ho\ng anei leh, ayo\ng Trần Quang Sơn ti alu\ 1, să Nam Yang, kdriêk Đăk Đoa bi mlih 5 ha tiêu mơ\ng go\ êsei pô hluê hdră tiêu doh jăk bi hrô kơ hdră pla mjing hđăp. ~u mhro\ hnơ\ng êa drao lehana\n hbâo vô cơ hluê mdê bi thu\n. Bi hrô kơnăn jing du\m chế phẩm sinh học đru mđ^ ai ktang kơ mnơ\ng pla mjing, hbâo hữu cơ ]ia\ng mđ^ hnơ\ng jăk lehana\n bi knar lăn ala. Ayo\ng Trần Quang Sơn ăt pla djuê êtak lăn dliê plah wah du\m prue#, du\m gơ\ng ]ia\ng mkhư\ gang hnơ\ng hlơr, krơ\ng hnơ\ng h’ăp kơ lăn. Ho\ng hdră ngă mrâo, êdei 2 thu\n, lăn hlăm đang war tiêu go\ êsei `u êbhu] h^n, yan hjan êa đoh đue# pral, yan hbang dưi krơ\ng hnơ\ng h’ăp jăk. Đang tiêu ara\ anei amâo mâo mtah mda mse\ si êlâo dih ôh, [ia\dah kjăp lehana\n [ia\ hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă:

“Đang tiêu pla hluê hdră doh mse\ si anei `u đ^ jing h’^t kjăp. Duh bi liê hluê hdră anei prăk bi liê [ia\ h^n mkă ho\ng hdră pla mjing hluê knhuah gru đă đưm. Hbâo eh mnơ\ng rông drei mđam mơ\ng 1- 2 mlan, drei bi lu\k thiăm m’mao tricoderma lehana\n kpei sinh học mb^t ana\n. Hnơ\ng mâo tiêu doh amâo mâo đ^ mse\ si ba yua êa drao hoá học ôh. Yap mdu\m hlăm 1 gơ\ng mâo mơ\ng 4 – 5 kg. {ia\ dah bi hrô kơnăn hnơ\ng duh bi liê [ia\, ênoh ]h^ tiêu hlăm sang ]ơ mnia đ^ 2 blư\”.

Ti alu\ 1, să Nam Yang, êngao kơ go\ êsei ayo\ng Trần Quang Sơn, ara\ anei mâo du\m pluh go\ êsei mnuih [uôn sang mkăn ăt hlăk pla mjing tiêu hluê hdră h’^t kjăp, doh jăk. Digơ\ mguôp mb^t jing Êpul hgu\m bruă pla mjing lehana\n mnia mblei Nam Yang. Ayo\ng Ngô Văn Tiên, mnuih hlăm êpul bruă hgu\m brei thâo; ]ia\ng bi mlih mơ\ng hdră pla mjing tiêu hluê knhuah hđăp nao kơ hdră pla mjing tiêu doh, h’^t kjăp, êpul bruă hgu\m k[^n bi trông hdăng găp kah mbha 2 êpul. 1 êpul mâo leh đang tiêu sơnăn hluê ngă bruă bi mhro\ du\m mta êa drao hoá học [rư\ [rư\ hlăm 2 – 3 thu\n, êdei kơnăn, hluê ngă bruă duh mkra doh kluôm dhuôm.

Êpul pla mrâo srăng po\k ngă bruă klei tlăng lăn ala, pla hluê hdră doh kluôm dhuôm mơ\ng ako\. Hluê ho\ng ana\n, mnuih [uôn sang păt dah amâo mâo ba yua du\m mta êa drao hoá học, hbâo jing hbâo hữu cơ sơa^. Hluê si ayo\ng Ngô Văn Tiên, đang tiêu pla hluê hdră doh ênoh duh bi liê kno\ng mơ\ng 25 truh gu 30 êklăk prăk hlăm 1 ha, [ia\dah hnư hrui w^t mơ\ng 2 – 3 ton tiêu asa\r. Ho\ng ênoh yuôm êbeh 100 êbâo prăk hlăm 1 kg tiêu ju\, êbeh 300 êbâo prăk hlăm 1 kg tiêu hrah, mnuih [uôn sang ăt mâo hnư hrui w^t lehana\n đ^ hriê kơ sah mdro\ng mơ\ng ana tiêu:

“Bi mlih bruă pla tiêu hluê hdră doh mâo lu klei tu\ dưn. Tal 1 dưi krơ\ng klei suaih pral pô, amâo mâo hma^ djo\ êa drao hoá học. Tal 2 tiêu ba ]h^ hlăm sang ]ơ mnia mâo  klei tu\ ư, amâo mâo hyưt kơ anôk ba ]h^. Ara\ anei, tiêu kâo amâo mâo ba ]h^ kơ sang ]ơ mnia. Si tô hmô tiêu hrah ba ]h^ ăt êbeh 300 êbâo prăk hlăm 1 kg tiêu mtah ba [ơ\ng hlăm du\m sang huă [ơ\ng ti [uôn pro\ng Hồ Chí Minh ăt kăn djăp lei”.

}ia\ng mđ^ ênoh yuôm lehana\n k’hưm kơ tiêu pô, êpul bruă hgu\m pral ngă hră m’ar dưn yua klei thâo ana\n knăl tiêu Nam Yang. Mb^t ho\ng ana\n, đađa xã viên pral mkra mjing tu\ jing máy bi mthu tiêu ho\ng tia hồng ngoại đru tiêu Nam Yang dưi krơ\ng kjăp hnơ\ng jăk mơ\ng du\m mta tiêu mtah, tiêu hrah s^t hrui pe\. Truh kơ ara\ anei, du\m boh tu\ dưn tal êlâo mơ\ng gru hmô pla tiêu h’^t kjăp, doh mơ\ng êpul hgu\m Nam Yang jak iêu mâo 68 ]ô hội viên ho\ng giăm 100 ha tiêu. Hlăm ana\n, mâo 30 ha tiêu dưi bi mklă leh djăp hnơ\ng ]ua\n VietGAP, grăp thu\n ba ]h^ hlăm sang ]ơ ala ]ar truh du\m pluh ton tiêu doh. {ua\n rơ\ng ênoh anei srăng đ^ h^n ti du\m thu\n kơ ana\p tơdah du\m đang tiêu pla mjing hluê hdră doh bi mlih kluôm dhuôm ba pla tiêu doh mâo klei tu\ jing. Trịnh Quốc Việt, khua Anôk bruă Mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma Gia Lai t^ng knăl: Băng

“ Ara\ anei, tiêu mơ\ng êpul hgu\m Nam Yang brei hră tu\ yap doh VietGAP. Digơ\ pla mjing tiêu hluê hdră doh, ara\ anei tiêu digơ\ dưi ba ]h^ ho\ng ênoh đ^ h^n mkă ho\ng sang ]ơ mnia. Ana\n jing boh tu\ dưn jăk j^n. Thu\n dih, hmei mko\ mjing 1 gru hmô mtru\t mjhar mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti ana\n. Hmei hriăm mjuăt, ktrâo la] hdră duh mkra ]ia\ng mnuih [uôn sang pla mjing hluê hdră h’^t kjăp. Hmei [uh sơnei, anei jing êpul bi hgu\m jăk j^n, pral kdal ho\ng sang ]ơ mnia”.

Pla mjing tiêu hluê hdră doh, h’^t kjăp amâo djo\ kno\ng hdră êbat nao mrâo, yuôm bhăn mơ\ng bruă pla mjing tiêu êdei ana\p đui] ôh, [ia\dah lo\ đru bi h’^t kjăp, mđ^ h^n k’hưm tiêu Gia Lai hlăm sang ]ơ mnia./.

Klei bi blu\ hra\m ho\ng Kỹ sư brua\ lo\ hma Lê Bá Nghiêm, hla\m Anôk brua\ mtru\t mđ^ brua\ nga\ lo\ hma ]ar Gailai kơ brua\ pla mjing tiu hluê si hdra\ doh, h’^t kja\p.

-Ơ kỹ sư, êlâo h^n akâo kơ ih brei thâo si boh mnga tiêu pla mjing pruê, lehana\n krih êa drao hoá học, ho\ng boh tiêu pla mjing pruê hbâo bru\?

Lê Bá Nghiêm: Tal êlâo, kơ klei tu\ dưn, tiêu yua hbâo bru\ jing jăk h^n êbeh kơ lu blư\ mka\ ho\ng tiêu yua hoá học mơ\ng 2 – 3 blư\. Kyuadah mnuih blei yua ăt tui duah jing tiêu doh pruê ho\ng hbâo bru\. Tiêu doh amâo mâo mta êa drao jhat đuôm hlăm boh tiêu ôh, amâo mâo ba klei jhat kơ asei mlei mnuih yua ôh. Ênoh ]h^ đ^ yuôm h^n mơ\ng 2 – 3 blư\. Ana tiêu lo\ w^t hlăm klei hd^p ênuk mphu\n dô ]o\ng jing mơ\ng dliê ana\n, snăn dơ\ng mâo ai ktang mơh bi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Tơdah pla mjing tiêu doh mâo ]ua\l mka\ hla\m grăp kr^ng hjăn s^t nik amâo srăng tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ôh, dah mâo kno\ng [ia\ mơh, amâo mâo ba klei jhat ôh, mnơ\ng pla đ^ jing djo\ tui si klei bhiăn pô. Ana tiêu doh hd^p kjăp h^n mka\ ho\ng ana tiêu ba yua lu mta hoá học. Tiêu krih lu êa drao hoá học snăn mơ\ng 3 – 5 thu\n hlo\ng dơ\ng djiê ram yơh, [ia\dah tiêu pla hluê hdră pla mjing doh dưi hd^p sui h^n mơ\ng 15 – 20 thu\n. Ana\n yơh jing klei tu\ dưn mơ\ng war tiêu pla mjing hluê hdră êlan doh.

-}ia\ng bi mlih mơ\ng war tiêu pla mjing hluê hdră hoá học nao kơ hdră dlăng kriê wiê ênăk doh, ba yua hbâo bru\, si srăng ngă Ơ kỹ sư?

Lê Bá Nghiêm: Kơ klei đ^ jing hluê hdră dlăng kriê hđăp, lehana\n hdră dlăng kriê doh, jing mdê snăk. Tiêu pla mjing hluê knhuah hđăp ba yua lu mta hoá học đei, hlăm ana tiêu mâo nanao tăp năng truh êbeh he\ đei hbâo hoá học. {ia\dah tiêu pla hluê hdră dlăng kriê doh, săn klei hd^p ana tiêu lo\ w^t hd^p hluê knhuah bhiăn ]o\ng jing mơ\ng mphu\n dô, ti tôhmô ana tiêu kno\ng hrip ma\ hbâo tui si hnơ\ng pô ]ia\ng đui], kyuadah hlăm hbâo bru\ hnơ\ng tu\ jăk êdu, amâodah ba yua du\m mta chế phẩm sinh học snăn kăn dưi hlo\ng mkhư\ rei klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, [ia\dah mơ\ng ana\n mđ^ ai ktang kơ ana tiêu, đru kơ ana tiêu lo\ w^t hd^p ktang mse\ si hdăp. Bi tơdah hlăk dôk dlăng kriê wiê ênăk hluê knhuah yua hoá học, ]ia\ng mlih yua lu hbâo bru\ mtam, s^t nik srăng ngă kơ ana tiêu mse\ si kdja\t. Snăn tal êlâo drei amâo mâo ngă klei bi mlih pral mtam ôh, êjai ana tiêu hlăk dôk bo\ trei mơ\ng hbâo hoá học, bhiâo riâo rit khăt he\ jih amâo lo\ mkăp ôh hbâo ana\n, s^t nik ana tiêu srăng djiê. Snăn jing drei srăng bi hro\ [rư\ [rư\ ênoh hbâo hoá học. Tal dua le\, jing pla mtam tiêu mrâo mơ\ng ako\, dơ\ng mơ\ng mkra bi mdoh anôk pla mjing. Klei yuôm bhăn h^n jing brei mâo mta sun kjăp jing hbâo bru\ doh, hnơ\ng bi mbru\ pro\ng ]ia\ng kơ mnơ\ng pla kno\ng lo\ w^t hd^p djo\ tui si klei bhiăn jing mphu\n dô ho\ng lăn êbhui]. Leh kơ ana\n pla, lehana\n dlăng kriê djo\ ho\ng klei bhiăn dlăng kriê doh dơ\ng mơ\ng mrâo pla mtam. Snăn năng dưi yap jing tiêu doh.

-Leh bi mlih nao hlăm brua\ pla mjing doh, snăn si pô đang war ya mta brua\ mkra w^t lăn ala, klei ba yua hbâo pruê, lehana\n du\m mta mkăn hlăm war, Ơ kỹ sư?

Lê Bá Nghiêm: Pla mjing tiêu doh snăn brua\ mkra mjing bi mdoh anôk pla mjing jing brua\ yuôm bhăn tal êlâo. Bi tơdah lăn jing leh lăn êbhui], lu mta bru\, snăn tiêu srăng [ơ\ng hbâo bru\ hlăm ana\n yơh. Hlăm lăn êbhui] bi arua\t mâo nanao ênăng, rơ\k rung ]a\t đ^ mse\ si aguah tlam hrăm mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn. Pô war điêt đuôt amâo mâo duah krih êa drao mdjiê rơ\k ôh. }ia\ng ma\ rơ\k kno\ng bu] rơ\k amâo dưi krih êa drao mdjiê rơ\k ôh. Êjai hlăm wưng bi mlih mơ\ng war tiêu pla mjing hluê knhuah hđăp ba yua lu hoá học, nao kơ hdră dlăng kriê ba yua hbâo bru\, snăn dơ\ng bi hro\ klei ba yua hbâo hoá học. Ara\ anei kreh ba yua hdră pla mjing bi djo\ prue# êwang, ba yua vi sinh, yua mnơ\ng anei [ơ\ng mnơ\ng adih, mse\ si hông [ơ\ng hlua\t, hdăm [ơ\ng eh kan, drei rông hdăn sao hlăm war ]ia\ng kơ eh kăn amâo srăng dưi lê] ôh. Ara\ng kreh yua êa drao vi sinh mse\ si trichoderma, amâodah mmao mtah, mmao ko#. Anei jing du\m mta mmao ]o\ng mâo pioh gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, amâodah mkhư\ klei hlua\t lăn đ^ lê], dưi mkhư\ mơ\ng djăp mta klei amâo mâo jăk. Bi hbâo pruê, snăn điêt đuôt amâo mâo dưi lo\ pruê hbâo hoá học ôh, [ia\dah kno\ng ba yua hbâo vi sinh, lehana\n eh êmô leh bi mbru\.

-La] jăk kơ kỹ sư lu!