Gru bi hmô brua\ rông kan bống tượng, djuê mjeh ma\ mơ\ng du\m hnoh krông êa juôr du\m ]ar Lăn Dap Kngư mâo ba w^t leh boh tu\ dưn pro\ng, truh kơ du\m êtuh êklăk prăk/thu\n. Alum kơ diih nao ]ua\ anôk bi hmô rông kan anei ti sang Trần Thế Tiến, dôk ti êpul mrô 9, wa\l krah Đăk Hà, kdriêk Đăk Hà, ]ar Kon Tum:
Trần Thế Tiến brei thâo: akan [ống tượng `u ma\ ba w^t rông he\ mse\\ ho\ng klei lông hla\p ana\n mơh. Ana\n jing thu\n 2010, nao trah ma\ akan ti kr^ng ênao êa phu\n pui kmla\ Plei Krông, `u mâo ma\ du\m drei akan bống tượng. Kyua mâo ma\ [ia\ đuic\, amâo dja\p [ơ\ng ôh, ana\n `u nao ba phưi hla\m ênao êa. Êbeh sa thu\n êdei akan [oongs mâo boh ktro\ truh kơ 1kg hla\m gra\p drei. [uh mdê ana\n `u duah mđing thâo jing hla\m kr^ng wa\l t^ng Dhu\ng adih mnuih [uôn sang a\t rông mơh mta akan anei:“ Ba w^t lông phưi rông hla\m ênao êa leh ana\n lông êmuh mơh hla\m kr^ng Yu\ dla\ng si nga\ hdra\ rông akan [ống tượng, ana\n ara\ng gơ\ hla\m adih lac\ khăng rông mơh akan anei [ia\ akan êa [l’[lơ\, êa ms^n. Ana\n w^t `u lông rông lăng, mc\iêm [ơ\ng hla\m brô 3 mlan ma\ ana\n [uh `u đ^ pro\ng ja\k”.
Mphu\n tal êlâo [uh ga\l djo\, ho\ng mnơ\ng yua trah wah ma\ akan `u nao ma\ akan mâo êbeh 1 tôn akan [ồng anei c\ia\ng ba w^t rông. C|ia\ng rơ\ng mâo anôk ba c\h^, Tiến nao truh hla\m Bình Dương, bi si`ê hra\ m’ar ho\ng sa Knơ\ng brua\ mkra mjing mnơ\ng hla\m êa blei jih akan mâo. Tơ akan mâo mơ\ng 300 kg kơ dlông, Knơ\ng brua\ sra\ng brei êdeh hriê blei akan ti sang mtam mdia\ng ba w^t kơ sang ma\i pioh mkra mjing. Mb^t ho\ng brua\ blei ho\ng ênoh 300 êbâo pra\k/1kg ho\ng mta 1, Knơ\ng brua\ lo\ dơ\ng pah mni brei 10 êkla\k pra\k. Mka\ ho\ng du\m mta mnơ\ng rông, mnơ\ng pla mjing mka\n, Trần Thế Tiến lac\:“ Rông akan [ống tượng mka\ ho\ng anôk pô ba rông hla\m brô 1.000m2. A|t jing hdra\ phưi rông akan amâo dah pla ya mta ana, ana boh kroh, ana tu\ yuôm mka\n mka\ ho\ng rông akan [ống tượng klei tu\ mâo ba w^t `u đ^ 2 bliư\, [ia\ wưng rông `u ka\n sua\i leh leh ana\n phu\n mnơ\ng [ơ\ng ti anei gơ\ mâo leh leh ana\n blei êlưih mơh”.
Ara\ anei, mb^t ho\ng brua\ bi ja\k ênu\m hdra\ rông akan [ống tượng hluê hdra\ mdê hja\n mơ\ng pô, êkei nga\ lo\ hma rông mnơ\ng hla\k ai Trần Thế Tiến hla\m mao hdra\ rông akan mboh kc\eh mđai c\ia\ng dưi mâo mjeh h’^t, tlaih lo\ nao duah mjeh mơ\ng êa hnoh, êa ênao mse\ si ara\ anei.
}ia\ng rông kan bống, êlâo h^n drei c\ia\ng mpra\p bi mdoh ênao rông kan. Êa hlăm ênao, lehana\n rông brei jing êa doh, amâo mâo klei msăm, amâo mâo bring, hnơ\ng êa man dưn mơ\ng 1 – 2m kơ dlông. Êa hlăm ênao êđal đei kan djăl djiê. Tur ênao bi mâo lăn kđeh, dăp phia\r, lehana\n kl^ng pha sa nah anôk mđue# êa, mâo lu\ kpal mơ\ng 15 – 20cm. Du\m knhuang mkra kơ ênao êa êlâo kơ rông kan, diih mkra mse\ ho\ng rông kan mkăn mơh.
Kan bống leh duah ma\ mơ\ng krông, mơ\ng êa hnoh, amâodah blei mơ\ng anôk ara\ng ]h^, mkhư\ ho\ng êa drao mdjiê kman êlâo kơ mple\ hlăm ênao. Trần Thế Tiến brei thâo:“ Leh drei ma\ w^t kan mơ\ng hnoh krông, drei dưm kan hlăm thu\ng soop amâodah hla\m hmăm pro\ng. Hla\m sa hnăm kan tuh mơ\ng 7 – 8kg kan drei mple\ sa kpăt hra asa\r, ju\m drei kan ]ia\ng mjing kơ kan bi kbia\ êa [âo nghir. Tơdah kan bi kbia\ êa [âo nghir ana\n srăng mjing kơ kan mâo ai ktang kdơ\ng ho\ng klei rua\. Leh kơ năn drei dưm êa drao hrah, pia jing êa drao mdjiê kman brei kan luê mâo 2 – 3 blư\”.
Ma\ klei hriăm mơ\ng Trần Thế Tiến, ]ia\ng mâo rông kan bống tượng hlăm ênao kan sang pô, brei diih phưi ho\ng ênoh man guôp mơ\ng 5 – 7 drei hla\m 1m2. Ho\ng 1 sao êlah êa rông, diih mkra hla\m brô mơ\ng 3 – 4 b^t anôk kơ kan [ơ\ng hlăm djăp kiêng ênao kan. Ti gu\ tur mnơ\ng pioh ]iêm kan mkra ho\ng `uăl, ]ia\ng kơ ênưih drei mđ^ mtru\n ksiêm dlăng hnơ\ng mnơ\ng [ơ\ng kơ kan ]ia\ng kơ thâo lo\ thiăm amâodah ma\ he\ bi djo\ guôp, lehana\n hla\m dua hruê ]iêm kan sa blư\. Mnơ\ng [ơ\ng kơ kan jing du\m mta djah kan hdang k]oh [h^ bi lu\k ho\ng [ia\ hra asa\r:“ Leh mtru\n mnơ\ng [ơ\ng hlăm êa, [uh dlông êla êa anôk mtru\n mnơ\ng [ơ\ng kơ kan ana\n bi kbhoh, êkăl ana\n jing kan hlăk hlê ktang dôk [ơ\ng mnơ\ng. Bi tơdah kriêp êya\ng leh mtru\n mnơ\ng [ơ\ng amâo mâo [uh kpư\ êlư\ ôh, kno\ng sui sa blư\ kơh [uh kbhoh kbia\, mmông ana\n jing kan k[ah osi, amâodah kan rua\, kan awa\t”.
Tui si Trần Thế Tiến hdră dlăng kriê wiê ênăk kan bống tượng ăt mse\ ho\ng lu kan mkăn hla\m êa kba mơh. Klei brei diih mđing jing rơ\ng brei mâo êa doh nanao, lehana\n ksiêm dlăng nanao hnơ\ng bring hla\m êa mâo. Tơdah hnơ\ng bring hlăm êa mâo 0,5/lit êa jing guôp ho\ng kan bống tượng. Hlăm brô mơ\ng 7 – 10 hruê diih mlih êa kơ ênao kan sa blư\.
Boh s^t hla\m klei rông kan bống hlăm ênao êa drei pô brei [uh, kan bống tượng kreh bi ruih. Lehana\n ]ia\ng mdrao klei bi ruih hlăm kan, Tiến brei thâo:“ Mdrao klei rua\ kơ kan ăt ênưih mơh, drei kno\ng đăk [ia\ hla tang hwiê hlăm ênao pioh mdrao kan bi ruih. Lehana\n hlăm wang 3 mlan drei bi lu\k êa drao hrah mdrao klei bi ruih hlăm hmăm, leh kơ năn sa] hlăm ênao”.
Mmông hrui ma\ kan, Trần Thế Tiến brei thâo: Tu dưn h^n ]ia\ng ma\ kan leh drei rông mâo 6 mlan, kan bống mâo boh ktro\ mơ\ng 350 gram truh 400 gram man yơh ma\. Tơdah lui sui, kan pro\ng đei srăng [ơ\ng lu mnơ\ng [ơ\ng, ngă kơ klei drei rông amâo mâo klei tu\ dưn ôh. Ara\ anei Tiến hlăk ba ]h^ kan bống mta sa, ho\ng ênoh mơ\ng 320 êbâo prăk truh êbeh 400 êbâo prăk/kg. Akan mta dua mơ\ng 280 – 300 êbâo prăk/kg.
Y-Khem, H’Nga mblang, răk dlăng.
Viết bình luận