Gru hmô rông c\^m ktrâo [rư\ hruê [rư\ mâo lu ti du\m c\ar kr^ng Dap Kngư. Mb^t ho\ng brua\ êlưi kriê dla\ng sna\n klei tu\ brua\ duh mkra mơ\ng brua\ rông mta c\^m anei jing đ^ [ia\ mơh. Gru hmô rông c\^m ktrâo mơ\ng Ayo\ng Nguyễn Hải Nam, ti sa\ C|ư\ Bao, wa\l krah {uôn Hô, c\ar Dak Lak jing sa klei bi tô hmô:
Mơ\ng du\m hdra\ kdra\p hâo hưn mnuih [uôn sang leh ana\n mâo phung knua\ druh mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma, rông mnơ\ng mko\ mjing klei nao duah dla\ng gru hmô, ayo\ng Nguyễn Hải Nam w^t bi kla\ nga\ war rông ktrâo. Phu\n tal êlâo `u nao blei 10 kruôp ktrâo mjeh, leh mâo sa wưng rông kriê dla\ng leh ana\n bi mdjuê, truh ara\ anei, hla\m war rông `u mâo leh 300 kruôp ktrâo ana mđai. Hluê si `u, c\^m ktrâo êlưih rông, amâo liê lu mmông kriê dla\ng ôh, pra\k bi liê rông [ia\, bi pra\k hrui w^t le\ đ^ h’^t. Go\ sang `u mka\p c\h^ c\^m ktrâo pioh [ơ\ng kơ du\m sang c\h^ mnia mnơ\ng [ơ\ng hua\ ti [uôn pro\ng {uônmathuột ho\ng ênoh 70 êbâo pra\k hla\m sa kruôp, bi ktrâo mjeh le\ truh 300 êbâo pra\k /sa kruôp. T^ng mdu\m gra\p mlan t^ng he\ pra\k bi liê, `u mâo hrui w^t mnga 9 êkla\k pra\k. ~u lac\: “ Dla\ng mb^t jing amâo mao klei dleh dlan ôh, amâo mâo klei tưp lar klei rua\ ôh, kyua pô rông sir kra\p, krư\ hla\m war, amâo phiêr hiu ba bi tưp klei rua\ ôh. Ai bi kdơ\ng ho\ng klei rua\ mơ\ng c\^m ktrâo ktang mka\ ho\ng du\m mta c\^m mka\n. Hla\m wang 6 mlan bi brei mna\m êa drao kbia\ kmuôt, gơ\ mse\ ho\ng mnu\ mơh. Bi klei rua\ ka tuôm [uh mâo ôh ana\n ka tuôm yua ya êa drao mdrao ôh, kno\ng bi mđ^ brei mna\m B-Complex đuic,\ c\ia\ng mđ^ ai mboh kc\eh êđai ja\k.”
Ho\ng boh pro\ng 30m2, ayo\ng Nam nga\ mkra 3 tal war, ti gu\ tur gra\p boh war `u sun ho\ng po\k Simili pioh mđu\ eh, ga\l êlưih kơ brua\ kih mdoh hla\m gra\p hruê hruê. Tui hluê ho\ng gra\p gưl đ^ pro\ng mơ\ng c\^m drei dưi ba yua lu mta mnơ\ng [ơ\ng mdê mdê mse\ si: êtak, mdiê, braih…. Mb^t ana\n, `u lo\ brei c\^m gơ\ [ơ\ng mnơ\ng [ơ\ng leh mkra mjing, c\ia\ng bi mbo\ khoáng chất leh ana\n Vtm, êa mna\m kơ c\^m bi doh leh ana\n bi hrô nnao hla\m gra\p hruê. Hla\m mlam adiê ê’a\t, sna\n `u mko\ dưm pui kmla\ c\ia\ng bi mđao kơ c\^m ktrâo. ~u lac\ kơ klei thâo mơ\ng pô snei: “ Drei bi mđ^ boh pro\ng c\ia\ng ba yua wa\l anôk gra\p tal mâo 3 tal war. Pô bi mđ^ boh pro\ng war c\ia\ng kơ mâo lu kyua tơ drei rông ma\ sa tal war gơ\ amâo dưi rông lu ôh. {ia\ c\ia\ng mngac\ tac\ êđa\p mse\ ho\ng ti sang nga\ mkra jing bi mđ^ tal, [ia\ bi bư\ ho\ng kwa\t B 40, s^t adiê ê’a\t bi pa\ng ho\ng bas guôm he\ bi sir kra\p, bi adiê hlơr le\ ma\ lui he\ bas guôm bi gơ\ mngac\ êđa\p mse\ ho\ng ti êngao adiê ana\n. Hdra\ rông he\, ana\p anei kâo sra\ng lo\ rông mâo mơ\ng 400-500 kruôp c\^m ktrâo dơ\ng, ara\ng dê đa rông truh êbeh 1.000 kruôp leh.”
{uh gru hmô rông ktrâo mơ\ng ayo\ng Nam gơ\ mâo klei tu\ [ia\ amâo mâo liê lu ôh wa\l anôk, lu mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hla\m sa\, đa wa\t du\m kdriêk mka\n a\t hriê blei mjeh êđai ktrâo leh ana\n êmuh hria\m klei thâo rông. Ho\ng gưl 40 hruê mđai sa bliư\, gra\p kruôp c\^m ktrâo sa thu\n dưi mboh kc\eh êđai mơ\ng 8-9 bliư\. T^ng mdu\m gra\p thu\n ktrâo mboh kc\eh mâo êbeh 2.400 kruôp êđai c\^m ktrâo. Êngao kơ ba c\h^ c\^m pioh [ơ\ng hla\m du\m Sang c\h^ mnơ\ng [ơ\ng hua\, ayo\ng Nam lo\ c\h^ c\^m ktrâo mjeh kơ mnuih [uôn sang c\ia\ng rông.
Ti gu\ anei jing du\m klei hâo hưn kơ hdra\ rông c\^m ktrâo mâo klei tu\ pro\ng:
Tal êlâo jing ruah mjeh:
Hlăm sa hruh anôk ktrâo mboh bi mâo sa drei ktrâo knô, lehana\n sa drei ktrâo ana. }ia\ng kơ ktrâo mboh lu, thâo rông êđai bi ruah ktrâo mâo mlâo tian kpal [l^p, ktang, k[ô] blang, amâo mâo ôh klei amâo mâo jăk, mhê] mhia\r, ku knur… diih blei đơ ktrâo ara\ng mguôp leh mdua knô ana.
Mkra war kơ ktrâo:
Tui si klei mưng [uh, war ktrâo mkra bi mnga] ta], êđăp snăn kơh êđai ktrâo djăl pro\ng. Tơdah rông phưi tha si gơ\ jing, snăn war ktrâo bi mâo ]uôr guôm gang hjan, mđia\, mâo anôk ngă hruh kơ ktrâo ana mboh. Tơdah rông ktrâo pioh mboh, lehana\n ma\ pioh [ơ\ng kđeh, snăn bi mâo war rông mdê mdê.
Mkra war blah ho\ng kram m`am driah lehana\n gut mko\, amâo dah mkra jar ho\ng kyâo, lehana\n pơ\ng `uăl kwa\t [a\ng mta dhar ju\m gah găn. War rông bi mnga] ta], thu doh gang ang^n thut, `e\ kơ klei nga`. Mbha war mâo lu adu\ mdê mdê kơ mdua mdua drei knô ana, ho\ng boh dlông 50cm, boh êlam 50cm, boh pro\ng 50cm, grăp adu\ bi mâo dua anôk ngă hruh mboh, lehana\n anôk mkrăm nah dlông, lehana\n anôk rông êđai nah gu\, ti ana\p grăp boh adu\ [oh sa boh [a\ng pro\ng mđơr ho\ng [o# ]hiên pioh kơ ktrâo mu\t kbia\. Kniêm m]iêm mnơ\ng [ơ\ng lehana\n kniêm m]iêm êa ngă ho\ng kyâo amâo dah ngă ho\ng ksu, đăm ngă ôh ho\ng msei, lehana\n ho\ng thao, lehana\n rơ\ng brei bi mdoh nanao.
Mnơ\ng [ơ\ng ktrâo:
Tui hluê ho\ng wưng đ^ pro\ng mơ\ng ktrâo, lehana\n klei ]ia\ng kơ mnơ\ng [ơ\ng mdê mdê. Mnơ\ng [ơ\ng kơ ktrâo dưi ]iêm ktơr, êtak mtah, mdiê… êngao ana\n ktrâo thâo lo\ hiu duah [ơ\ng hjăn, tơdah drei rông phưi brei đue# hiu. Ruah mmông ]iêm sa hnơ\ng kơ ktrâo ]ia\ng bi mưng, kreh [uh sa hruê ]iêm dua blư\, aguah hlăm 6h, lehana\n tlam sa mmông. Mnơ\ng [ơ\ng kơ ktrâo êđai jing braih bi lu\k, bi ho\ng ktrâo leh pro\ng mnơ\ng [ơ\ng jing mdiê lehana\n ktơr, amâo dah du\m mta asa\r mkăn leh kwa\ m]ah.
Ktrâo rông krư\ bi mâo bi mâo djăp mnơ\ng [ơ\ng jing mta khoáng, lehana\n hra, kyuana\n lo\ thiăm nanao hlăm kniêm mnơ\ng [ơ\ng leh mkra mjing brei ktrâo [ơ\ng. Amâodah bi lu\k mnơ\ng [ơ\ng ana\n hluê ênoh snei: khoáng Premix 85%, hra 5%, êga điêt 5%.
Răng mgang lehana\n mdrao mgu\n klei rua\ kơ ktrâo:
Ktrâo mâo ai kdơ\ng ho\ng klei rua\ ktang, [ia\dah tơ rông lu hlăm sa anôk knia\, ăt ênưih snăk mơh mâo klei rua\ tưp. Sa thu\n bi tlo\ vaccin răng mgang 3 mta klei rua\ kơ ktrâo. War rông brei bi mdoh nanao. 2 – 3 mlan bi mdoh war sa blư\, mkra w^t lehana\n ngă mrâo kơ anôk ktrâo dôk tơdah mâo klei jhat rai, kueh he\ bi doh eh đuôm, mlih hruh, krih êa drao mdjiê kman.
-Kăp gha\ ktrâo mơ\ng anôk mkăn hriê mu\t hlăm war ktrâo pô. Đăm lui ôh eh ktrâo rah hlăm djăp anôk. Răng kơ kkuih, miêu, asâo… ngă kơ ktrâo.
-Du\m mta klei rua\ kreh mâo ho\ng ktrâo, mse\ si: Klei rua\ đuôm boh, boh tôk êun, klei rua\ kman hla\m êrah, klei rua\ ]ut, klei rua\ herpes mơ\ng virus êlan bi êwa… diih ktuê ksiêm tơdah ktrâo mâo du\m klei rua\ ana\n, snăn nao kơ anôk mdrao mgu\n mnơ\ng rông k]e\ brei blei duah êa drao mdrao bi djo\ guôp.
Viết bình luận