VOV4.Êđê - Leh giăm 5 thu\n ba pla mpluă hlăm du\m đang k`ul, truh kơ ara\ anei ênhă ca cao ti kdriêk {uôn Đôn, ]ar Dak Lak đ^ kyar h’^t kjăp leh ana\n mphu\n k]ưm yan pe\ boh. Khă sơnăn, hlăm hdră kriê dlăng, mnuih [uôn sang ăt dôk mtu\k mtu\l tơdah tuôm ho\ng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă leh ana\n klei hma^ djo\ klei yan adiê bi mlih.

 

Go\ sang Cao Xuân Yên, ti [uôn Êa Mar, sa\ Krông Ana, kdriêk {uôn Đon mâo 1 ha cacao ara\ anei truh hla\m wưng mboh leh. Yên brei thâo: Kyua klei mdê hja\n mơ\ng ana cacao jing dưi hrui pe\ boh hla\m jih thu\n leh ana\n êlưih djo\ mâo du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\, kyua ana\n `u kha\ng nao nanao hla\m đang war ]ia\ng bi mdoh đang war, pral pe\ lui he\ du\m boh jhat, boh bru\, mb^t ana\n pral thâo [uh klei bi kna\l mơ\ng du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ]ia\ng mâo hdra\ gang mkhư\ bi djo\ guôp. Kha\ sna\n, Cao Xuân Yên bi mkla\, jing leh mnuih pla ana cacao sna\n sra\ng “hd^p mb^t” ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ yơh.

“Hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kha\ng mâo lu êdi jing muôr, muôr `u [ơ\ng phu\n agha. Gra\p thu\n hmei krih êa drao mdjiê muôr, s^t klei [a\ng pla ana sna\n kâo mple\ dưm mơh êa drao mdjiê muôr, pruê raih êa drao ]ia\ng gang mkhư\ muôr. Ara\ anei ana đ^ jing dlông leh, [ia\dah a\t mâo mnơ\ng nga\ snei. Bi hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ hla sna\n amâo đei lu ôh, mâo mơh [ia\dah gơ\ [ia\ đui]. Gra\p hruê hruê kâo a\t nao ]ua\ dla\ng nanao đang war, nao dla\ng ti anôk mâo mnơ\ng nga\ ]ia\ng pral thâo [uh mâo hdra\ bi gang mkhư\”.

 

Êpul hgu\m brua\ cacao sa\ Krông Ana, kdriêk {uôn Đon mâo 14 ]ô mnuih, pla êbeh 10 ha ana cacao. }ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang, Adu\ brua\ Lo\ hma kdriêk bi hgu\m leh ho\ng Anôk brua\ mtru\t mjhar brua\ nga\ lo\ hma ]ar, mka\p djuê mjeh rơ\ng tu\ ja\k leh ana\n po\k du\m boh adu\ mtô bi hria\m hdra\ mnê]  nga\ brua\ kơ mnuih [uôn sang, mko\ mjing gưl nao hiu duah dla\ng êdi ti du\m anôk bi hmô pla ana cacao mâo ba w^t  leh boh tu\ dưn. Kha\dah dưi nao hria\m leh hla\m lu adu\ mtô bi hria\m, nao hiu duah dla\ng kơ lu anôk bi hmô, [ia\dah Aduôn Phan Thị Nghi, ti [uôn Êa Mar a\t ka\n tlaih leh klei mtu\k mtu\l hla\m brua\ msir mkra đang war ana cacao pô djo\ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Hla\m thu\n tal êlâo ba pla, đang war mơ\ng go\ sang `u mâo du\m ana djiê kyua muôr [ơ\ng hla\m phu\n leh ana\n `u koh druôm lo\ ba pla mrâo. Aduôn Phan Thị Nghi brei thâo:“ Hla\m hdra\ pla sna\n tal êlâo kâo amâo hmao msir mkra ôh kyua ana\n djo\ muôr [ơ\ng, muôr `u [ơ\ng mơ\ng phu\n leh kơna\n đ^ kơ dlông. Tô hmô tơdah mnơ\ng nga\ kơ hla amâodah du\m mta mnơ\ng nga\ mka\n la] kluôm tơdah drei amâo hmao msir sna\n ana sra\ng djiê”.

 

Bi ho\ng go\ sang aduôn Trần Thi Ngư, ti [uôn Êa Mar ba pla plua\ leh ana cacao hla\m đang k`u\l gia\m 4 thu\n ho\ng anei. Aduôn Ngư brei thâo, thu\n anei đang cacao `u mphu\n mâo hrui pe\ boh. Mrâo êgao, ana cacao mphu\n kbia\ mnga, mboh, kha\ sna\n, kyua hma\i mơ\ng yan adiê, thu\n anei adiê hjan lu ana\n mâo du\m ana [uh klei bi êdah djo\ mnơ\ng nga\, tơ adiê hjan lu đei nga\ kơ ana cacao amâo đuôm mnga ôh, hu^ sra\ng hma\i truh pro\ng kơ hnơ\ng mâo boh mnga. Aduôn Trần Thị Ngư la]: “ Mnơ\ng nga\ jing eh kan bi suôp yơh, nga\ bi bru\ agha. Leh ana\n hla\m gưl anei adiê hjan lu ana\n nga bi bru\ jih boh, amâo mâo đuôm mnga, đa đa mâo kbia\ mnga [ia\dah boh amâo đuôm ôh. Luh mnga, bru\ boh, mâo boh ppro\ng leh a\t bru\ mơh, bru\ boh jing gơ\ jhat jih yơh, hla\m lam amâo mâo asa\r ôh”.

 

Ti ana\p du\m klei gun kpa\k mơ\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma hla\k tuôm. Tiến sĩ Trương Hồng, Knơ\ng brua\ kreh knhâo hdra\ kdra\p brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Dap kngư sra\ng  đru kc\e\ ktrâo brei kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei du\m hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k leh ana\n gang mkhư\ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ana cacao hla\m yan hjan.

 

- PV: Ơ Tiến Trương Hồng, ho\ng bruă kriê dlăng ana ca cao hlăm yan hjan, sơnăn ya mta mnuih [uôn sang năng mđing?  

. Tiến sĩ Trương Hồng: Hlăm yan hjan drei bi mđing mâo du\m mta sơnei: tal 1 jing khăt mkra adhan. Drei g^r khăt mkra adhan ana cacao bi mnga] ta],  krơ\ng [ia\ êdi mâo mơ\ng 40 – 50% hnơ\ng boh mnga] mtrang. Khăt mkra adhan mnga] ta], dưi bi hro\ klei m’mao phytoxthoro ngă. Tluôn ana\n, drei mđing nao ]ua\ dlăng nanao đang war ]ia\ng hmao [uh mnơ\ng ngă bi bru\ boh lehana\n m’mao phytoxthora ngă. Ara\ anei cacao hlăk ]uh blang mnga, bi adiê, sơnăn drei bi mđing jing hlăm hruê mlan kơ ana\p ksiêm dlăng nanao đang war ]ia\ng pral hmao [uh klei mnơ\ng ngă anei.

 

- PV: Dah sơnăn ana ca cao ya mta mnơ\ng khăng ngă ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Trương Hồng: Ho\ng ana cacao mâo 2 mta mnơ\ng khăng ngă bi mâo klei mđing ana\n jing êyui lehana\n m’mao phytoxthora ngă. Êyui bi rai ho\ng hdră djip [ơ\ng knăt ana cacao ngă hma^ amâo mâo jăk kơ klei đ^ jing, mb^t ana\n lo\ djip [ơ\ng boh cacao, ngă kơ boh amâo mâo siam lehana\n amâo thâo pro\ng. Mnơ\ng ngă lu h^n ana\n jing m’mao phytoxthora ngă bru\ boh. Sơnăn 2 mta anei mnuih [uôn sang drei bi mđing lehana\n ksiêm dlăng ]ia\ng răng mgang mâo klei tu\ dưn.

 

- PV: Bi tơdah tuôm ho\ng du\m mta klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă si la] ti dlông, sơnăn mnuih [uôn sang drei si hdră msir mghaih?

. Tiến sĩ Trương Hồng: Ho\ng êyui tơdah [uh `u bi rai, sơnăn drei dưi ba yua êa drao, du\m mta êa drao krih mdjiê hluăt mse\ si actara. Drei krih hlăm adiê tlam êyui, g^r krih 2 – 3 blư\, boh kbưi mơ\ng 7 – 10 hruê. }ia\ng gang mkhư\ êyui ngă ho\ng klei tu\ dưn, sơnăn mnuih [uôn sang drei bi krih êa drao mđrăm jih jang, tơdah amâo mâo krih snăn, tơdah kno\ng krih hlăm đang war anei, êyui phiơr nao hlăm đang war mkăn lo\ dơ\ng bi rai, s^t jih êa drao `u lo\ w^t kơ anôk hđăp.

Bi ho\ng m’mao phytoxthora, snăn drei ba yua êa drao krih, ana\n jing Ridomil, aliette amâodah Agri – Fos… Tơdah krih, drei ăt bi mđing krih mđrăm mb^t hlăm lu anôk, kyua m’mao hluê êa hjan mơ\ng đang war anei nao kơ đang war mkăn srăng tưp lar pral. Tơdah krih, sơnăn drei krih hlăm brô 2 – 3 blư\, krih hlăm adiê êđăp aguah jing jăk h^n, đăm krih ôh adiê mđiă ktang lehana\n hjan.

 

- PV: Bi ho\ng klei muôr [ơ\ng hlăm phu\n sa ngă, ho\ng ya hdră srăng mghaih msir , Ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ Trương Hồng: kreh [uh ho\ng ana cacao mâo klei muôr [ơ\ng hlăm phu\n thu\n tal êlâo, amâodah mil thu\n tal dua đu], bi thu\n êdei kơ ana\n [ia\ leh yơh. Tơdah muôr [ơ\ng hlăm phu\n drei dưi ba yua êa drao condipho jing êa drao thơ\ng kơ brua\ mkhư\ muôr, krih hlăm phu\n hluê ênoh anôk mkra mjing mta\ mtăn. Anei jing mta êa drao yuôm prăk, snăn bi yua djo\, đăm lu] liê hơăi mung mang, lehana\n ba klei jhat kơ wa\l hd^p mda.

 

- PV: Tui si mnuih [uôn sang ti sa\ krông Ana kdriêk {uôn Đon la], wưng anei tuôm ho\ng klei lu mnga, amâo mâo đuôm adiê kyuadah hjan lu. Snăn si klei ih mta\ kơ mnuih [uôn sang brua\ dlăng kriê wiê ênăk hlăm wưng anei?

. Tiến sĩ  Trương Hồng: Hjan lu truh kơ klei amâo mâo đuôm adiê snăn anei jing klei mơ\ng êngao hmăi djo\ dleh dưi ksiêm dlăng, boh nik ho\ng adiê mse\ si ara\ anei bi mlih amâo lo\ thâo t^ng knăl. Ho\ng klei mse\ snăn drei kăp ktuê dlăng si adiê jing, ]ia\ng mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk bi jăk, adiê boh amâo lo\ luh ôh. Kreh [uh ana cacao leh đuôm adiê mơ\ng 30 – 60% ho\ng klei jing yăng đar. Ara\ anei tơdah đuôm adiê kno\ng [ia\ snăn drei bi răng kriê ênoh adiê đuôm leh bi jăk đăm lo\ luh ôh. Hlăm wưng anei brei drei mđing, bi ksiêm dlăng jê` jê` êyui djim, lehana\n mmao bi bru\ boh. Anei yơh jing dua mta hla\k hlê ngă kơ boh luh adiê hlăm yan hjan, boh nik êjai adiê hl^m sui, hnơ\ng h’ăp msah pro\ng, adiê amâo mâo mđia\.

 

- PV: Ơ tiến sĩ, êngao kơ du\m mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mse\ si mrâo la], ih mâo mơ\ klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang êjai dlăng kriê ana cacao?

. Tiến sĩ Trương Hồng: Pla mjing ana cacao mđing kơ dua mta yuôm bhăn: 1 jing klei kơ mjeh. Jing ruah mjeh bi jăk, mjeh mboh, mâo hnơ\ng asa\r siam, boh nik mjeh dưi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, mse\ si mmao jhat bi bru\ boh phitopthora. Leh kơ ana\n brua\ kia\ kriê klei mnơ\ng ngă. Tơdah drei mâo klei g^r dlăng kriê răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă.

Ana cacao dưi pla hjăn jing đang, amâodah pla plua\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn, [ia\dah tui si hmei m^n ho\ng klei mse\ si ara\ anei drei pla plua\ mb^t ho\ng mnơ\ng mkăn jing jăk h^n. {ia\dah hdơr đăm pla plua mb^t ôh ho\ng ana boh sầu riêng, lehana\n ana tiêu, kyuadah klei đ^ jing mơ\ng mta mmao jhat phitopthora mse\ gam hlăm mnơ\ng pla. Dưi pla plua ana cacao ho\ng mnơ\ng mkăn, [ia\dah răng đăm pla ôh ya mta ana kreh mâo mta mmao phitopthora gam mơh mb^t ana\n amâo mâo jăk ôh.

- Mni la] jăk kơ ih lu ơ tiến sĩ !

 

H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.