Ara\ anei, đa anôk ti c\ar Daklak mphu\n truh yan hrui pe\ boh kphê. Sna\n [ia\dah, kyua yan adiê amâo mâo ga\l djo\ ana\n lu đang kphê amâo mâo ja\k siam ôh nga\ kơ boh mnga [ia\ mơh leh ana\n asa\r boh ka\n siam lei. Pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei mâo klei c\ih lac\ kơ boh s^t klei anei ti kdriêk C|ư\ M’Gar, c\ar Daklak.

Go\ êsei Trần Văn Phong, ti alu\ Thạch Sơn, să Êa Mdroh, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak pla 2 ha kphê. Trần Văn Phong brei thâo; du\m thu\n êlâo dih, yap mdu\m grăp ha kphê hnơ\ng mâo boh mnga mơ\ng 4 ton truh kơ 4 ton mkrah. {ia\dah thu\n anei, kyua yan adiê amâo mâo jăk, adiê mđiă ktang hlăm ako\ yan, kphê đ^ jing awa\t, boh leh ana\n asa\r điêt. Truh kơ wưng anei, prăp êmiêt hrui pe\ boh, snăn tuôm ho\ng adiê hjan, ngă kơ boh kphê êluh lu. Hluê si klei t^ng knăl mơ\ng Trần Văn Phong, yan hrui pe\ anei hnơ\ng mâo boh mnga kphê mơ\ng go\ êsei `u srăng hro\ tru\n mơ\ng 30 – 50%. Trần Văn Phong brei thâo: “ Tal 1, kphê ]uh blang mnga amâo mâo sa hnơ\ng, anăn ara\ anei kphê ksă ăt kăn bi knar lei, mâo phu\n ksă kno\ng du\m adhan đui], du\m adhan adôk ana\n boh dôk mda, nao pe\ dleh hro\ng ruah. Snăn hnơ\ng mâo boh mnga thu\n anei amâo thâo t^ng knăl êlâo ôh, kyua adiê mđ^ ktang ana\n boh amâo mâo pro\ng ôh, asa\r `u điêt mơh. Ara\ anei lo\ hjan, boh mphu\n dơ\ng ksă tuôm ho\ng adiê hjan lu, [ia\dah hjan lu boh sra\ng êluh lu, kyua ana\n bi lui] 2 êlan kơh dưi mâo ba w^t”.

Thu\n anei, go\ êsei Nguyễn Văn Sang ti alu\ Hiệp Hưng, să Quảng Hiệp, kdriêk }ư\\ Mgar mphu\n yan hrui pe\ boh kphê ho\ng ai êwa kriêp h^n mkă ho\ng đar thu\n. Nguyễn Văn Sang brei thâo: du\m thu\n êlâo dih hlăm wưng anei kphê ksă lu leh, lo\ bi mưn mnuih nao pe\. {ia\dah thu\n anei, yan adiê amâo mâo jăk, kphê ksă sui h^n, kno\ng mrâo ksă [ia\ đui], anăn go\ êsei ]o\ng hrui pe\ [rư\ [rư\ ]ia\ng boh tlaih êluh ôh tơdah adiê hjan lu. Nguyễn Văn Sang yăl dliê: “ Kphê thu\n anei kno\ng [ia\ đui] amâo lu ôh, kyua thu\n mrâo êgao tuôm ho\ng adiê không ,k[ah êa mse\ sơnei, sơnăn tal 1 kphê boh `u đđiêt, tal 2 boh `u êluh lu. Thu\n anei hmei t^ng yap mâo hlăm brô 2 ton truh kơ 2 ton mkrah hlăm 1 ha”.

Kdriêk }ư\ Mgar ara\ anei mâo giăm 36 êbâo ha kphê, hlăm ana\n mâo êbeh 34 êbâo ha kphê mâo pe\ boh leh, lu êdi ti să Êa Tul, Dliê Mnông, Êa Tar leh ana\n wa\l krah Êa Pô]. Wưng anei, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma leh ana\n du\m êpul bruă mnia mblei, hợp tác xã hlăm alu\ wa\l kdriêk mphu\n hrui pe\ kphê yan thu\n 2016 – 2017. Hluê si klei t^ng dlăng mơ\ng knơ\ng bruă lo\ hma kdriêk, thu\n anei, hnơ\ng mâo boh kphê lo\  dơ\ng hro\ tru\n, ktu\ng ba hluê hnơ\ng mâo boh kphê hlăm kluôm kdriêk tru\n hro\ hlăm brô 30%. Phạm Quang Mười, Khua adu\ bruă Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk }ư\ Mgar brei thâo: mơ\ng bruă ksiêm dlăng boh s^t êdi ti alu\ wa\l brei [uh thu\n anei hnơ\ng mâo boh kphê yap mdu\m kno\ng mâo giăm 2 ton hlăm 1 ha, tru\n 1 ton mkă ho\ng thu\n êgao. Anei jing yan tal tlâo đrông kdriêk }ư\ Mgar lui] boh mnga, phu\n agha klei anei, ana\n jing knhal jih thu\n 2015, ako\ thu\n 2016, adiê không k[ah êa kjham ngă êbeh 16 êbâo ha kphê k[ah êa thu krô, ngă hma^ djo\ pro\ng kơ hnơ\ng mâo leh ana\n hnơ\ng jăk kphê ti alu\ wa\l. Phạm Quang Mười brei thâo:

“ Anei jing yan tal 3 đrông kdriêk }ư\ Mgar lui] boh mnga, yan thu\n 2013 – 2014, mâo êbeh 6 êbâo 600 ha đang kphê k[ah êa, hnơ\ng mâo boh mnga hro\ tru\n mơ\ng 2 ton 800 kg adôk 2 ton hlăm 1 ha. Yan thu\n 2014 – 2015 mâo giăm 10 êbâo ha kphê k[ah êa, hnơ\ng mâo hro\ tru\n mơ\ng 2 ton 400 kg adôk 2 ton 100 kg. Yan thu\n 2015 – 2016 lo\ dơ\ng hro\ tru\n mse\ si nei, hmei t^ng mâo hlăm brô 2 ton hlăm 1 ha amâo mâo lu ôh. Anăn hnơ\ng mâo boh mnga kphê kluôm kdriêk hlăm brô 60 êbâo ton”.

Kyua yan adiê amâo mâo ga\l jăk, anăn thu\n anei, hnơ\ng mâo leh ana\n hnơ\ng jăk boh kphê mâo klei hma^ djo\ kjham. Phu\n agha klei anei, kyua adiê mđiă, hjan amâo mâo sa hnơ\ng, ngă hma^ djo\ kơ klei đ^ jing mơ\ng ana kphê, boh nik gơ\ klei đ^ pro\ng mơ\ng boh kphê. }ia\ng đru mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng găp drei mâo klei thâo kriê dlăng kphê hlăm wưng kphê bi asa\r leh ana\n ksă, prăp êmiêt hrui pe\, mhro\ du\m klei lui] liê kyua yan adiê leh ana\n klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, pô ]ih klei mrâo kơ kdrê] anei mâo klei blu\ hrăm ho\ng tiến sĩ Trương Hồng, Amôk bruă Kreh knhâo hdră mnê] nga\ bruă lo\ hma, dliê kyâo Tây Nguyên la] kơ klei anei.  

PTV: Ơ tiến sĩ  Trương Hồng, du\m klei amâo mâo ga\l djo\ kơ yan adiê si `u nga\ hma\i djo\ truh kơ hnơ\ng boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k kơ boh kphê?

TS.  Trương Hồng: Sna\n gơ\ s^t yan adiê `u amao mao ga\l djo\ ôh sna\n `u sra\ng nga\ hma\i djo\ kơ klei hd^p đ^ jing mơ\ng ana kphê. Kâo bi tôhmô mse\ si hla\m wưng anei jing wưng kơ ana kphê c\ia\ng kơ lu mnơ\ng tu\ ja\k, bohnik kơ kali pioh đru kơ boh kphê mâo boh pro\ng h^n, asa\r hluôm h^n [ia\ lu đei êa hjan sna\n ana kphê amâo dưi hrip [ơ\ng ôh mnơ\ng tu\ ja\k kali mơ\ng la\n c\ia\ng mka\p kơ ana, sna\n hu\i nga\ êluh boh kphê.  S^t gơ\ yan adiê ti drei mâo klei bi mlih leh ana\n mdê bi kr^ng `u bi mdê mơh, ti kr^ng mâo diê hjan mđia\ amâo mâo ga\l djo\ s^t nik sra\ng nga\ hma\i djo\ kơ klei đ^ pro\ng mơ\ng boh, bohnik wưng mjing asa\r, tơ yan adiê amâo ga\l ôh, lu hjan, mđia\ `u sra\ng hma\i djo\ kơ hnơ\ng tu\ ja\k asa\r boh kphê êdei anei, si tôhmô asa\r boh kphê điêt h^n. Asa\r điêt, boh điêt `u hma\i djo\ truh kơ hnơ\ng mâo boh mnga.

PTV: Ơ tiến sĩ  Trương Hồng, sna\n hla\m klei snei si mnuih [uôn sang bi nga\ c\ia\ng msir leh ana\n bi mkhư\ du\m klei luc\ liê kơ đang kphê?

TS.  Trương Hồng: Tơ tuôm ho\ng klei mse\ si anei, sna\n leh jih êa hjan hdra\ ja\k êdi jing drei bi krih hbâo kơ hla, hbâo thơ\ng yua kơ ana kphê mâo hnơ\ng kali lu, s^t mnuih [uôn sang drei krih, snan `u đru  kơ ana kphê hrip ma\ mta  mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n ana dưi rông boh, bi mhro\ ênoh êluh boh hla\m wưng anei. Mâo sa brua\ c\ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei lo\ bi mđing jing hla\m wưng anei ana kphê c\ia\ng lu h^n kali, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi t^ng dưm hbâo kali lu h^n kơ đạm, đạm leh ana\n kali c\ia\ng bi knar. Si tôhmô đạm mâo 3, lân 1 leh ana\n kali mâo 3 kdrêc\ sra\ng ja\k h^n. Bi tơ drei dưm hbâo kali [ia\ h^n, sra\ng nga\ hma\i djo\ kơ klei bi asa\r mơ\ng boh leh ana\n boh ktro\ asa\r sra\ng hma\i djo\ truh kơ hnơ\ng boh mnga mâo. Jing tal 1 bi pruê djo\ hbâo.

Tal 2 jing bi dja\p hnơ\ng, jing hla\m gưl anei bi mta\ kơ mnuih [uôn sang dưm hbâo mâo 30% ênoh hbâo c\ia\ng dưm kơ sa thu\n sna\n kơh dưi dja\p ho\ng klei c\ia\ng. Klei yuôm bha\n jing hdra\ mnêc\ pruê hbâo c\ia\ng bi djo\, dưm hluê pum hla kphê leh dưm hbâo c\iang dơr he\. Bi tơ drei pruê hbâo [ia\  amâo mâo dơr he\ ôh tuôm ho\ng adiê hjan hbâo sra\ng luc\ êa puh đung he\ jih tơ adiê hjan pro\ng sra\ng luc\ mơ\ng 30 – 50% ênoh hbâo pô pruê.

Tơ drei pruê hbâo amâo mâo dơr ôh, sna\n tuôm ho\ng adiê mđia\ hbâo sra\ng  khu\l đung đue# hla\m brô mơ\ng 10 – 20%. Sna\n c\ia\ng rơ\ng kơ mnơ\ng pla hrip ma\ dja\p ênu\m mnơ\ng tu\ ja\k drei c\ia\ng bi dưm hbâo hluê pum adhan leh ana\n dơr he\ c\ia\ng mâo klei tu\ pro\ng, đru kơ boh kphê dja\l pro\ng, asa\r hluôm h^n đru mđ^ boh mnga mâo hrui pe\ ja\k.

PTV: Bi ho\ng du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng si drei mjing? Mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing kơ ya mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ kphê, ơ tiến sĩ?

TS.  Trương Hồng: Hla\m wưng anei, sna\n mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing kơ du\m mta mnơ\ng nga\ snei: sa jing klei mnơ\ng nga\ jing mmao bring msei. Mơ\ng wưng anei truh kơ mlan 12, mlan 1 sna\n klei mmao bring nga\ tưp lar ktang nga\ bi êluh hla, bi êluh boh leh ana\n bi awa\t kơ ana. Ho\ng hlua\t [ơ\ng, sna\n mnuih [uôn sang drei bi mđing kơ k[oh [oh [ơ\ng boh, anei jing pô `u nga\ bi êluh boh kphê, khagơ\ `u nga\ amâo mâo đei kjham ôh, [ia\ a\t nga\ hma\i djo\ jhat mơh kơ hnơ\ng boh mnga, hnơ\ng tu\ ja\k asa\r boh kphê. Kyua ana\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi nao c\ua\ dla\ng nnao đang kphê pô, hmao thâo [uh mâo hdra\ msir mkra mdrao bi mâo klei tu\. Bohnik klei kơ k[oh [ơ\ng boh jing brua\ c\ia\ng bi mđing kyua hla\m wưng anei boh dơ\ng bo\ asa\r leh, tơ amâo mâo kia\ kriê ja\k mta k[oh anei sra\ng nga\ luc\ liê pro\ng s^t leh hrui pe\ leh ana\n phu\n ba mtưp lar kơ yan êdei. Kyua ana\n mnuih [uôn sang c\ia\ng mđing nao ksiêm dla\ng nnao đang kphê, s^t [uh mâo sna\n ba yua du\m hdra\ mnêc\ hluê si klei mta\ răng si tôhmô pe\ he\ boh k[oh [ơ\ng ana\n ba c\uh bi rai he\ amâo dah krih êa drao bi mdjiê k[oh hluê si klei ktrâo lac\ mơ\ng phung mkra mjing.

Mni lac\ ja\k kơ tiến sĩ hnêc\ mmông hriê blu\ hra\m ho\ng hmei

                                                                                                                           H’Nga pô ]ih hlo\ng răk