VOV4.Êđê - Ara\ anei mnuih [uôn sang ]ar Daklak hlăk ]huang hlăm yan phu\n dui` boh sầu riêng luh. Mb^t ho\ng boh sầu riêng mboh, snăn mnuih [uôn sang mơak jing mơ\ng ako\ yan truh kơ ara\ anei ênoh ăt yuôm.

Mrâo k]ưm yan hrui pe\, [ia\dah phung hrui blei boh sầu riêng ti wa\l krah Phước An, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak hlăk bi mtluk mtlak, mnuih blei mnuih ]h^ m]h^t m’uăt. Tuê êlan dơ\ng pro\ng mrô 26, kdrê] găn nao kơ alu\ wa\l kdriêk mâo lu anôk ]h^ boh kroh, lu êdi jing boh sầu riêng. Hlăm du\m kdrê] êlan, du\m boh êdeh du\ mdiăng, êdeh máy đoh mdiăng bo\ boh sầu riêng ba nao kơ du\m anôk hrui blei. Aduôn Nguyễn Thị Mỹ Linh, pô ngă bruă ghan mnia mơ\ng Tiền Giang hriê blei hlăm alu\ wa\l brei thâo; mrâo k]ưm hlăm yan, [ia\dah grăp hruê anôk hrui blei mơ\ng `u mâo du\m pluh ton sầu riêng. Hluê si t^ng thu\n anei kâo srăng hrui blei mâo hlăm brô 10 êbâo ton ]ia\ng ba ]h^ kơ sang ]ơ mnia Trung Quốc.

Aduôn Nguyễn Thị Mỹ Linh la]:   “ Thu\n anei hnơ\ng mâo sầu riêng ăt ho\ng thu\n dih, năng ai lu h^n, hnơ\ng jăk sầu riêng thu\n anei boh siam h^n, ênoh ăt đ^ h^n mơh. Ara\ anei mphu\n k]ưm yan hrui pe\ boh, sơnăn hnơ\ng mâo hrui blei ăt ka lu mơh, 1 hruê kâo ]h^ hlăm brô 20 -30 ton. Ako\ yan ênoh ]h^ 41 – 42 êbâo prăk hlăm 1 kg, bi ara\ anei ăt đ^ 45 – 46 êbâo prăk hlăm 1kg”.

Hluê si aduôn Lê Thị Vọng, ti thôn Tân Lập, să Êa Yông, kdriêk Krông Pa], mb^t ho\ng ênoh ]h^ đ^, sầu riêng thu\n anei hnơ\ng mâo leh hnơ\ng jăk đ^ h^n mkă du\m thu\n êlâo dih. Mse\ si hlăm đang war aduôn Lê Thị Vọng, du\m [e\ ana boh pro\ng leh ana\n siam sơnei. Aduôn Lê Thị Vọng la] sơnei; ho\ng hnơ\ng jăk mse\ si ara\ anei, sơnăn ênoh ]h^ đ^ h^n mkă ho\ng thu\n dih mơ\ng 3 êbâo truh kơ 5 êbâo prăk, ăt jing djo\ guôp mơh:“ Hnơ\ng mâo boh sầu riêng mơ\ng go\ êsei kâo thu\n anei lu h^n mkă ho\ng thu\n dih, thu\n dih mâo 10 ton, bi thu\n anei năng ai mâo 14 ton. Êngao kơnăn boh pro\ng, dlăng siam h^n, sơnăn ênoh ênil ăt đ^ h^n mkă ho\ng thu\n dih”.

Hluê si klei t^ng yap mơ\ng Adu\ bruă Lo\ hma leh ana\n mđ^ kyar [uôn sang kdriêk Krông Pa], kluôm kdriêk ara\ anei mâo giăm 1 êbâo ha sầu riêng, lu êdi jing hlăk mboh. Thu\n anei yan adiê djo\ guôp, sầu riêng đ^ jing jăk, hnơ\ng mâo leh ana\n hnơ\ng jăk boh đ^ h^n. Anôk anơ\ng mơ\ng sầu riêng hlăm bruă mko\ dăp mnơ\ng pla mjing mơ\ng kdriêk dưi bi mklă.

Ơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng dôk hmư\! Kdrê] adôk , thạc sĩ Đoàn Ngọc Hải, Khua adu\ bruă Kriê dlăng hnơ\ng jăk, Anôk bruă kriê dlăng hnơ\ng jăk bruă Lo\ hma, Dliê kyâo – Mnơ\ng hlăm êa ]ar Dak Lak srăng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang du\m hdră kriê dlăng leh ana\n hrui pe\ boh sầu riêng.

-Ơ thạc sĩ, ara\ anei si brua\ dlăng kriê boh sầu riêng ti Daklak? Ti anôk kr^ng jing guôp ho\ng brua\ pla mjing ana boh sầu riêng?

Thạc sĩ Đoàn Ngọc Hải: Ana boh sầu riêng jing ana boh mâo ênoh, mâo hnơ\ng tu\ jăk pro\ng, [ia\dah le\ klei dưi tu\ ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă jing awa\t, kyuana\n mnuih pla mjing brei mâo klei thâo hlăm brua\ dla\ng kriê wiê ênăk. }ia\ng kơ war boh sầu riêng đ^ jing, mnuih pla mjing bi dlăng kriê djo\ ho\ng ênoh ]ua\n VietGap. Brua\ pla mjing hluê ho\ng ênoh ]ua\n VietGap hro\ ênoh bi liê, h’^t lehana\n mâo boh mnga jăk, mơ\ng ana\n klei tu\ dưn mâo ba w^t mơ\ng sa ênha\ lăn đ^ mơh.

Ho\ng ana boh sầu riêng guôp ho\ng lu mta lăn, snăn ti ]ar Daklak mđing pla mjing hla\m du\m kr^ng ]ua\l mka\, lehana\n mâo leh mơh lu alu\ wa\l bi pla mjing boh sầu riêng ho\ng lu hdră lehana\n lu ênha\ mdê mdê. Tôhmô, ti krông Pa] mâo ênha\ pla mjing boh sầu riêng pro\ng h^n, leh kơ ana\n jing Krông {u\k, {uôn Hô, Êa Hleo, lehana\n ara\ anei hlăk pla leh mơh hlăm đa đa anôk kha\dah ka pro\ng ôh mse\ si ti }ư\ Kui`, krông Ana… Ênha\ pla boh sầu riêng ara\ anei hlăk hlê đ^ lar, lehana\n ênoh ]h^ ăt adôk yuôm mơh mâo ba w^t leh klei tu\ dưn pro\ng kơ mnuih pla mjing. Mơ\ng ana\n mơh mnuih pla mjing jih jang bi pla sơăi. Lehana\n hdră bi hmô pla boh sầu riêng mâo leh klei tu\ dưn, snăn mnuih pla mjing amâo mâo pla mjing hjăn đang boh sầu riêng ôh, [ia\dah pla plua\ mb^t ho\ng war kphê, jing leh hdră pla mjing jăk snăk ba w^t klei tu\ dưn kơ mnuih pla mjing.

-Mrâo anei, ih mrâo bơ\k bâo kơ hdră bi hmô pla mjing boh sầu riêng hluê ênoh ]ua\n VietGap, lehana\n ara\ anei ih jing pô kia\ kriê hdră bi hmô anei mơ\ng knơ\ng brua\ kphê Phước An, sa\ Êa Yông, kdriêk Krông Pa]. Snăn brua\ pla mjing hluê ênoh ]ua\n VietGap si klei tu\ dưn mâo ba w^t , Ơ Thạc sĩ?

Thạc sĩ  Đoàn Ngọc Hải: Pla mjing ana boh sầu riêng hluê ênoh ]ua\n vietGap mrâo lông pla leh hlăm 8ha ti Krông Pa]. Ho\ng hdră pla mjing hđăp drei bi răng mơh ho\ng boh mnga lehana\n hnơ\ng jăk. Tăp năng thu\n anei mboh, [ia\dah truh kơ thu\n êdei amâo mâo jăk mboh ôh, boh nik hnơ\ng jăk [rư\ hruê [rư\ tru\n hro\. Ho\ng klei bi hmô pla mjing hluê ênoh ]ua\n VietGap snăn mâo klei k]e\, klei đru mơ\ng êpul brua\ ba yua hdră dlăng kriê wiê ênăk kluôm, ba yua hbâo pruê djo\ guôp snăn boh mnga srăng h’^t, kyuadah êjai pla mjing hluê ênoh ]ua\n VietGap snăn mnuih pla mjing ]ih pioh jih brua\ knua\ ma\ hlăm klei dlăng kriê, kơ brua\ pruê hbâo, krih êa drao, lehana\n ]ih pioh hruê kăm êlâo kơ pe\ boh, ]ia\ng rơ\ng dưi mâo klei êđăp ênang.

-Ơ Thạc sĩ, ana boh sầu riêng djăl tưp ho\ng klei mnơ\ng ngă, snăn ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, lehana\n mnuih pla mjing si brua\ srăng dlăng kriê?

Thạc sĩ Đoàn Ngọc Hải:  Klei mnơ\ng kreh ngă ho\ng ana boh sầu riêng ara\ anei jing mơ\ng mta mmao jhat phytopthora, lehana\n ara\ anei hlăm ana boh sầu riêng amâo mâo djo\ kno\ng mmao jhat phytopthora ôh [ia\dah lo\ mâo lu mta mmao jhat mkăn, mse\ si mmao hdăng ăt ngă hmăi jhat pro\ng ho\ng ana boh sầu riêng mơh. {ia\dah mta mmao jhat ngă kjham h^n ana\n jing mta mmao phytopthora. Mơ\ng ana\n mnuih pla mjing bi mđing tơdah pla mjing ana boh sầu riêng snăn brei mđing kơ brua\ mkhư\ he\ bi jih mmao jhat phytopthora kơ ana boh.

-Ho\ng boh sầu riêng kơ klei hlua\t [ơ\ng ya mta tuôm lu h^n?

Thạc sĩ Đoàn Ngọc Hải: Klei kơ brua\ răng mgang hlua\t [oh [ơ\ng boh, amâodah klei luh boh jing kbia\ hriê mơ\ng klei bhiăn đ^ jing mơ\ng ana boh, lehana\n tal 2, kyua klei mnuih pla mjing ka djo\, lehana\n tal 3 jing klei luh adiê hlăm klei đ^ jing tuôm ho\ng klei mnuih pla mjing amâo mâo djo\ hlăm hdră dlăng kriê ngă kơ adiê luh. Lehana\n mta mmao jhat, snăn mơ\ng jih klei anei mnuih pla mjing mđing ho\ng hdră kluôm IBM jing brua\ kia\ kriê kjăp hla\m war boh, boh nik mâo hdră pla plua\ ho\ng mnơ\ng mkăn ]ia\ng dưi dưn yua jih klei jăk mơ\ng du\m mta mnơ\ng pla hlăm sa ênha\ lăn, amâo mâo djo\ kno\ng pla mjing hjăn boh sầu riêng ôh. }ia\ng mâo hdră dlăng kriê kluôm ho\ng klei kjăp.

-Ara\ anei ]ar Daklak ]ia\ng hlăm yan hlăk hlê pe\ boh sầu riêng. {ia\dah mâo lu mnuih dôk ru\ng răng ya wưng jing jăk kơ brua\ hrui pe\ boh. Snăn akâo kơ Thạc sĩ ktrâo ata\t brei wưng man leh pe\ boh sầu riêng?

Thạc sĩ Đoàn Ngọc Hải: Khăt kuôp boh, êlâo kơ boh sầu riêng luh ksa\. {ia\dah tui si klei bhiăn [uh mn^ anei kơ tluôn dôk guôn boh ksa\ lehana\n luh snăn hiu dui`. {ia\dah ara\ anei hdră ngă brua\ ]ia\ng mâo pral pioh kơ brua\ ]h^ mnia, tơdah kno\ng dôk guôn êla boh khua lehana\n ksa\ luh snăn jing dleh dlan hlăm brua\ ]h^ mnia, boh nik hlăm klei du\ mdiăng kbưi. Kyuana\n bi khăt kuôp boh. {ia\dah brua\ anei brei mnuih pla mjing mđing ksiêm dlăng war boh mâo leh boh khua lehana\n ksa\ luh mơ\ng 3- 5%, snăn mmông ana\n man leh duah mnuih blei, leh kơ ana\n mnuih blei ba hriê mnuih thâo kral hnơ\ng boh khua dơ\ng ksa\ thâo bi mka\ t^ng wưng khăt kuôp pe\ boh ]ia\ng bi djo\ guôp.

-La] jăk kơ ih lu, Ơ Thạc sĩ!