VOV4.Êđê - Kha\dah jing mnuih pla mjing sui thu\n amâodah mrâo pla mjing tiêu, mnuih pla tiêu ti Daklak ăt adôk bi m^n nanao kơ brua\ dlăng kriê wiê ênăk ana tiêu pô.

       Hla\m du\m thu\n gia\m anei [uh du\m go\ êsei riêng gah mâo pra\k hrui w^t đ^ mơ\ng brua\ ba pla tiêu, ana\n go\ êsei Lý Văn Giang, ti alu\ Giang Tiến, sa\ Êa Puk, kdriêk Krông Năng a\t nao hiu dla\ng mơh du\m đang tiêu ara\ng pioh êmuh tui hria\m. Thu\n 2013, `u bi mkla\ koh druôm he\ 6 sao kphê mlih ba pla tiêu. Pla êjai duah êmuh hria\m tui nga\ êjai, truh kơ ara\ anei, kha\gơ\ đang tiêu đ^ jing ja\k h’^t leh ana\n mphu\n mboh leh thu\n tal êlâo, [ia\ `u a\t dôk hyưt kyua klei mnơ\ng nga\ mâo leh ti du\m đang tiêu mơ\ng du\m go\ êsei mka\n. Lý Văn Giang brei thâo: “  Wưng kâo pla sna\n bi mđing kơ hdra\ mnêc\, kơ klei thâo pla tiêu sna\n pô c\ia\ng  bi duah êmuh hria\m bi lu, bi klei thâo nga\ brua\ ma\ klei hria\m mơ\ng asei mlei pô yơh, ana\n c\ia\ng êdi yơh klei đru mơ\ng du\m phung thơ\ng brua\ anei. Bohnik tơ mâo klei mđing dla\ng leh ana\n klei đru mơ\ng phung thơ\ng kơ brua\ pla tiêu sna\n mnuih [uôn sang gơ\ m’ak êdi yơh.”

      Bi go\ sang Lê Hữu Nghị ti sa\ Êa Tiêo, kdriêk C|ư\ Kui`, c\ar daklak ba pla leh tiêu mao 20 thu\n ho\ng anei. Sna\n [ia\dah, hla\m klei dla\ng kriê êbeh 1 ha 6 tiêu mơ\ng go\ sang, `u a\t mâo klei dôk bi m^n mơh, bohnik hla\m brua ruah hbâo pruê leh ana\n êa drao yua răng mgang bi mdjiê klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu. ~u brei thâo: Klei `u dôk hyưt êdi jing ba yua djo\ hbâo leh ana\n êa drao mgưt amâo mâo ja\k, kyua kno\ng ba yua amâo mâo djo\ êa drao amâo dah blei djo\ hbâo pruê mgưt sna\n đang tiêu pô hla\k mboh ja\k j^n sra\ng êlưih tuôm ho\ng klei luc\ ti mang mtam leh ana\n bi luc\ liê lu thu\n mlan kơh dưi lo\ bi kru\ hlua\. Lê Hữu Nghị lac\:  “ Kâo dôk hyưt êdi jing klei kơ mmao nga\ leh ana\n hu\i êdi kơ blei djo\ hbâo pruê mgưt leh ana\n êa drao amâo mâo ja\k. Boh s^t, du\m anôk ba c\h^ a\t mse\ mơh, du\m mta  ba c\h^ si pô gah thâo amâo mâo blei ôh. Kâo dưm hbâo kâo amâo mâo tuôm dưm hbâo êlưih ôh, lu kâo blei du\m mta hbâo mâo ênoh yuôm, [ia\ êdi a\t 1 êkla\k 6, ruah du\m mta hbâo djo\ hnơ\ng tu\ ja\k, mơ\ng du\m Knơ\ng brua\ mâo k’hưm blei, wa\t êa drao bi mdjiê gang mkhư\ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ a\t ruah du\m knơ\ng brua\ mkra mjing hing ang leh mơh blei yua.”

      Go\ sang Trần Hữu Quang ti alu\ 3, sa\ Êa Bhôk, kdriêk C|ư\ Kui`, c\ar Daklak ba pla êbeh 1ha 2 tiêu ho\ng êbeh 1.500 phu\n tiêu ho\ng mdê bi thu\n, đa `u mrâo pla hla\k yan hjan elâo, đa mboh leh mâo du\m thu\n. Mơ\ng du\m mmông k[^n trông mko\ mjing ti alu\ wa\l, `u hmư\ lac\ kơ hdra\ dla\ng kriê tiêu hluê hdra\ h’^t kja\p leh ana\n c\ia\ng mđ^ kyar kluôm đang tiêu go\ sang pô hluê ho\ng hdra\ anei. Sna\n [ia\dah, `u pô ka thâo kla\ ôh kơ hdra\ dla\ng kriê hluê hnơ\ng c\ua\n si `u nga\, `u a\t dôk bi m^n mơh, amâo mâo thâo ôh ti anôk c\ia\ng duah mđing kơ du\m klei hâo hưn pô c\ia\ng ana\n. Trần Hữu Quang lac\: “ Kâo c\ia\ng pla tieu kriê dla\ng hluê hdra\ mse\ si VietGAP, a\t c\ia\ng dla\ng kriê sna\n mơh pioh ana tiêu pô h’^t kja\p, [ia\ kâo amâo mâo thâo ôh ti anôk duah mđing, ya hbâo  c\ia\ng ba yua. Jing c\ia\ng bi mâo mnuih kc\e\ ktrâo brei kơ pô c\ia\ng pô thao hdra\ dla\ng kriê kơ tiêu. Boh s^t kao hmư\ leh hla\m du\m klei bi k[^n trông ara\ng lac\ kơ mta hbâo anei, [ia\ kâo amâo jho\ng ba yua ôh, kyua ka mâo pô bi kla\ mta hbâo ana\n jing ja\k.”

       C|ar Daklak ara\ anei  mâo êbeh 20 êbâo ha đang tiêu leh ana\n ênha\ đang tiêu a\t lo\ dơ\ng đ^ nnao pral hla\m du\m thu\n gia\m anei. Hluê si klei t^ng dla\ng mơ\ng Knơ\ng brua\ sang c\ư\ êa c\ar Daklak, brua\ po\k mlar đang tiêu mrâo êgao, lu jing klei bi mtio\ êran c\o\ng ba pla ma\ hjan pô, amâo mâo hluê djo\ ho\ng hdra\ c\ua\l mka\ ôh. Lu mnuih [uôn sang ka thâo kla\ ôh kơ hdra\ nga\ brua\, [ia\ a\t ba pla tiêu hluê si hdra\ pla êjai, duah êmuh tui hria\m nga\ mơ\ng du\m go\ êsei pla êlâo êjai. Kyua ana\n, ho\ng lu mta hbâo pruê leh ana\n êa drao ra\ng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ba c\h^ hla\m sang c\ơ mnia mse\ si ara\ anei, mnuih [uôn sang a\t sra\ng tuôm ho\ng klei dleh dlan pioh ruah kơ pô mta hbâo pruê leh ana\n êa drao ra\ng mgang klei mnơ\ng nga\ djo\ guôp, djo\ hnơ\ng tu\ ja\k pioh ba yua tơ amâo mâo dưi ksiêm dla\ng ôh tliêr kja\p kơ hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng du\m knơ\ng brua\ djo\ tuôm.

Hdra\ mgang mdjiê klei mnơ\ng nga\ djiê pral, djiê êmưt kơ ana tiêu.

       Yan hjan jing wưng ga\l êlưih kơ du\m mta mmao, mnơ\ng nga\ kơ ana tiêu bluh đ^. Hla\m ana\n lu êdi jing mnơ\ng nga\ djiê pral, djiê êmưt kyua mơ\ng du\m mta mmao dôk gam hd^p hla\m la\n nga\. C|ia\ng kơ mnuih [uôn sang drei thâo săng kla\ h^n kơ mta mnơ\ng nga\ anei a\t mse\ mơh hdra\ mgang mkhư\ bi mdjiê, hruê anei Thạc sĩ Phạm Công Trí, ti Knơ\ng Kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng hao hưn kơ mnuih [uôn sang drei klei mnơ\ng nga\ djiê êmưt, djiê pral a\t mse\ mơh hdra\ bi mdjiê gang mkhư\ `u.

      -Ơ Thạc sĩ, akâo kơ ih brei thâo mta phu\n ba hriê klei djiê pral djiê êmưt kơ ana tiêu?

        . Thạc sĩ Phạm Công Trí: Akâo kơ phung pla tiêu mâo klei mđing kơ klei djiê pral, lehana\n djiê êmưt kơ ana tiêu. Klei bi knăl ênưih thâo kral. Tơdah diih hiu hlăm war tiêu [uh ana tiêu kno\ng hlăm brô 2;3 hruê đu] ana dơ\ng k`^ lehana\n djiê, snăn pia jing mnơ\ng ngă djiê pral, bi ana k`^ [rư\ [rư\ lehana\n sui h^n mơh truh kơ djiê, snăn pia jing mnơ\ng ngă djiê êmưt. Ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê pral kbia\ hriê mơ\ng mmao jhat Phytoxthora, bi ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê êmưt lu jing mơ\ng Fusarium, [ia\dah êlan mnơ\ng ngă kman mu\t bi rai jing mơ\ng agha sơăi, kbia\ hriê mơ\ng klei mmao jhat đ^ lê] lu snăn ngă truh kơ klei jhat agha. Ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê pral, lehana\n hlăm yan hjan snăn mnuih pla mjing bi mđing, kyuadah mmao jhat anei đ^ lê] lu hlăm yan hjan. Hlăm wưng mse\ si ara\ anei, snăn hlăm war tiêu brei mjing klei đue# êa bi jăk, ăt jing sa kdrê] hơ^t leh mơh, tal dua bi mâo hdră răng mgang, kyuadah ho\ng klei mnơ\ng ngă djiê pral kno\ng ho\ng klei răng mgang đu] jing tu\ dưn, dưi mkhư\ bi jăk dua mta mnơ\ng ngă anei.

     - Mse\ si klei thạc sĩ mrâo yăl dliê ana\n, snăn si hdră ]ia\ng kơ mnuih pla mjing srăng ngă he\?

        . Thạc sĩ Phạm Công Trí: Ho\ng brua\ ]ia\ng kia\ kriê, dưi mkhư\ he\ klei mnơ\ng ngă kơ mnơ\ng pla, snăn brua\ dla\ng kriê wiê ênăk, lehana\n brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă yơh. Ti anei, ho\ng ana tiêu, klei mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n djiê êmưt, brei diih hdơr, tal êlâo bi mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk bi jăk, djo\ guôp ]ia\ng kơ mnơ\ng pla đ^ jing. Hlăm war tiêu mđing tal êlâo kơ klei mđue# êa bi jăk, mkra mnuôr êa đue#. Ho\ng du\m war tiêu mrâo pla brei mđing êdi kơ brua\ anei. Mâo êlan mđue# êa jăk kơh tiêu srăng đ^ jing siam, lehana\n đru mkhư\ mơh klei mnơ\ng ngă hlăm yan hjan. Tal dua le\, jing mđing klei ]ia\ng mkhư\ mmao jhat mơ\ng phu\n tal êlâo mtam, sitôhmô kơ klei kman [ơ\ng hlăm agha, lehana\n du\m mta mmao jhat ngă kơ agha. Tal 3, diih pruê hbâo bru\ bi lu ]ia\ng kơ agha tiêu d^ jing jăk, ana\n yơh jing hlăm hdră dlăng kriê wiê ênăk. {ia\dah mb^t ho\ng ana\n ăt diih mđing mơh kơ brua\ ba yua êa drao răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă. Ho\ng mnơ\ng ngă djiê pral kbia\ hriê mơ\ng mmao jhat phytopthora, bi yua êa drao ktang krih he\. Tal 2, le\ mơ\ng mmao Fusarium ba klei djiê êmưt, lehana\n kman [ơ\ng agha hla\m lăn snăn ba yua êa drao mmao sinh học. Ho\ng brua\ krih amâo mâo dleh ôh, dii kno\ng yua djo\ hnơ\ng ktrâo ata\t leh hlăm hruh êa drao. Bi ho\ng mta êa drao mrâo, ba yua răng mgang, hlăm ako\ yan jing krih hlăm phu\n tiêu, krah yan hjan lehana\n knhal jih yan hjan, ana\n yơh jing brua\ răng mgang mbha ngă hlăm 3 blư\ mse\ snăn.

      - Si ngă dưi mơ\ drei mkhư\ jih [hut mta mmao jhat hlăm lăn Ơ thạc sĩ?

         . Thạc sĩ Phạm Công Trí: Phung pla mjing ăt thao leh mơh jing hlăm klei bhiăn hd^p mâo klei bi kna plah wah djăp mta mnơ\ng dhơ\ng hd^p, mâo yơh mta jăk lehana\n mâo mơh mta jhat mđr^ng mb^t ana\n. Tơdah drei la] mkhư\ he\ tơl jih [hut, s^t nik klei anei amâo mâo srăng dưi jing ôh, kno\ng kha\ bi dưi mkhư\ ti hnơ\ng djo\ guôp đu]. Tôhmô, tơdah hnơ\ng mta mmao jhat amâo mâo đ^ lê] ôh, [ia\dah mta mmao jăk lu h^n, snăn ba klei jăk kơ mnơ\ng drei pla lu h^n. Mnuih pla mjing kno\ng mđing kơ brua\ răng mgang đu], tôhmô hlăm yan hjan diih ba yua ea drao Insuran, lehana\n ba yua mmao trichoderma ]ia\ng bi hro\ mta mmao jhat Fusarium, lehana\n mmao jhat Phytopthora, amâo lo\ dưi đ^ lar, amâo mâo srăng lê] lu, snăn yap drei dưi mkhư\ ti hnơ\ng man djo\, mjing kơ klei êđăp ênang kjăp. Bi tơdah mse\ ho\ng ara\ anei diih mkhư\ he\ tơl jih [hut mta mmao jhat ana\n, srăng ba hriê klei amâo mâo bi kna mnơ\ng dhơ\ng hd^p, mse\ snăn amâo mâo srăng hơ^t kjăp ôh.

Lo\ m`a\ kơ klei anei, kâo mâo mơh klei ]ia\ng lo\ bi hdơr kơ diih hlăm brua\ dlăng kriê mnơ\ng pla mjing, boh nik ho\ng ana tiêu, brei diih ba yua hdră pla mjing doh, sitôhmô ba yua lu hbâo bru\, mnơ\ng bru\ sinh học pioh dlăng kriê mnơ\ng pla mjing ho\ng klei kjăp. Mb^t ho\ng ana\n mâo klei dlăng kriê bi djo\, mb^t ho\ng brua\ ba yua êa drao răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn hdơr hbâo bru\ jing yuôm bhăn êdi, mb^t ho\ng djăp mta mnơ\ng bi mbru\ sinh học, lehana\n êa drao sinh học ]ia\ng kơ ana tiêu đ^ jing jăk.

      - Sna\n ana\n he\, la] jăk kơ Thạc sĩ ho\!

                                     H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.