VOV4.Êđê - Tiêu jing mta ana dleh pla, amâo djo\ guôp ho\ng klei bi mlih amâo mâo ga\l djo\ mơ\ng yan adiê. Mta mkăn, agha tiêu êlưih êka kyua du\m klei hma^ djo\ mơ\ng nah êngao. Sa hlăm du\m mta klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă khăng mâo hlăm ana tiêu, bohnik gơ\ hlăm yan hjan, ana\n jing mnơ\ng ngă djiê pral djiê êmưt. Hluê si tiến sĩ bruă lo\ hma Tôn Nữ Tuấn Nam, hlăm hdră kriê dlăng tiêu, bruă dưm hbâo amâo djo\ kno\ng bi kmlă hnơ\ng mâo boh mnga đang tiêu đui] ôh, [ia\dah lo\ mâo klei yuôm bhăn hlăm bruă kriê dlăng klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă:

“ Bruă dưm hbâo bi knar djo\ guôp ăt jing hdră bruă yuôm bhăn ]ia\ng đru mnuih [uôn sang dưi kriê dlăng mnơ\ng ngă anei, kyua du\m đang war dưm hbâo đạm, klei anei ăt ksiêm dlăng leh mơh, dưm hbâo đạm lu đei, jing hbâo lui] klei bi knar plah wah đạm- lân- kali. Đạm ăt jing mnơ\ng [ơ\ng khăp êdi mơ\ng m’mao Phytoxthora, kyua ana\n `u đ^ lar lu h^n. Kâo lo\ m`ă w^t snăn, kyua giăm anei lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma khăp ba yua lu hbâo kan, hlăm hbâo kan mâo lu đạm. Lu mnuih la] ho\ng kâo snei dưm hbâo kan amâo lo\ guôn dưm ya hbâo mkăn ôh. ~u srăng ba 2 klei amâo jăk: tal 1 `u srăng ngă mâo mmao Phytoxthora leh ana\n mmông ana\n drei amâo dưi lo\ bi mkhư\ ôh kyua lu đei đạm, ana đ^ jing mtah mda, awa\t kđeh, s^t truh wưng mnơ\ng ngă đ^ lar snăn drei amâo dưi lo\ mkhư\ ôh. Tal 2 dơ\ng, khă gơ\ đang war amâo mâo mnơ\ng ngă tu\ mơh, [ia\ `u ăt djo\ tuôm kơ klei ]uh blang mnga bi adiê mơ\ng ana tiêu. Kyua dah dưm lu đạm mse\ snăn mb^t ho\ng ana\n thu\n anei wưng adiê không bhang bhiâo đuic\, anăn nga\ kơ ana tiêu ]uh blang mnga [ia\, ana mtah mda, kâo [uh leh du\m đang tiêu mtah mda [ia\dah mnga le\ [ia\ đui]”.

}ia\ng đang tiêu đ^ jing h’^t kjăp, snăn bruă kriê dlăng đang tiêu bi djo\ hdră, thâo klă hlăm hdră pla leh ana\n kriê dlăng ana tiêu jing bruă yuôm bhăn. Mb^t ana\n, bruă ba yua hdră mnê] nga\ brua\ răng mgang mnơ\ng ngă kơ ana tiêu ho\ng du\m mta êa drao krih kơ mnơ\ng pla mjing mâo phu\n agha mơ\ng sinh học ( chế phẩm sinh học) jing hdră mđ^ kyar mnơ\ng pla mjing h’^t kjăp mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi ba yua:

“ Drei ba yua leh jih du\m hdră pla mjing mse\ si klei mnuôr mđoh mđue# êa, amâo brei êa kdơ\ng hlăm phu\n, ho\ng hdră mbu\ mđ^ phu\n tiêu hlăm yan hjan, khăt adhan đăm lui h’ăp phu\n, dưm hbâo bi knar djo\ guôp, dưm hbâo eh mnơ\ng rông leh ana\n dưm du\m hbâo chế  phẩm vi sinh. Ho\ng du\m hbâo chế phẩm sinh học, kâo ăt ]ia\ng m`ă klă 1 bliư\ dơ\ng, kyua  lu mnuih [uôn sang ăt la] kâo ba yua leh mơh chế phẩm sinh học, [ia\dah ăt mâo mnơ\ng ngă mơh, djo\ ôh leh êmuh ana\n thâo  jing kyua tăp năng mnuih [uôn sang ba yua kno\ng 1 bliư\ hlăm 1 thu\n amâodah truh kơ 2 thu\n kơh ba yua sa bliư\, snăn gơ\ jing [ia\ đei, kyuadah mnơ\ng hd^p đđiêt tơdah drei ba hlăm lăn tuôm ho\ng yan adiê jăk `u srăng đ^ lêc\ lar pral, dưi bi mdjiê mmao Phytoxthora, [ia\dah tuôm ho\ng yan adiê amâo mâo jăk `u srăng djiê jih, kyua ana\n drei c\ia\ng ba yua du\m chế phẩm sinh học mâo boh tu\ dưn, hlăm brô mơ\ng 2 – 3 bliư\ hlăm 1 thu\n, klei ana\n srăng đru kơ mnuih [uôn sang drei bi mhro\ bruă ba yua hbâo hoá học, hla\k êjai  ana\n klei mnơ\ng ngă ăt lu mơh”.

Ho\ng ana tiêu, s^t êka agha, snăn amâo mâo dưi hrip mă êa, amâo mâo dưi hrip mă mnơ\ng tu\ jăk, du\m klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo klei găl djo\  `u\ kma bi rai. Kyua ana\n bruă khăng nao ]ua\ dlăng đang war k`ăm hmao [uh jing yuôm bhăn êdi k`ăm dja\l thâo [uh phu\n agha mnơ\ng nga\ leh ana\n hmao mâo hdră msir mghaih:

“ S^t `u mâo mnơ\ng ngă, tơdah drei nao ]ua\ dla\ng nao jê` jê` đang war drei ăt ba yua êa drao hoá học. Bi tơdah bru\ riêng gah phu\n agha drei amâo msir mghaih ôh, du\m phu\n tiêu mâo klei bi êdah k`^, snăn drei ksiêm dlăng agha `u leh ana\n ba yua êa drao hoá học ]ia\ng mkhư\ gang klei tưp lar amâodah ]ua\l wa\l anôk  mnơ\ng ngă ]ia\ng mkhư\ gang he\”.

Ho\ng đang tiêu hlăk mboh, tơdah mâo du\m phu\n tiêu mâo mnơ\ng ngă, snăn mnuih [uôn sang drei c\ia\ng khăt lui he\ mtam ana mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă leh ana\n msir mghaih [a\ng êlâo kơ lo\ w^t pla mâo:

“ Hlăm đang tiêu hlăk mboh, khăng mâo du\m phu\n `u djiê, drei thâo klă jing djiê pral, snăn êlâo h^n bi ba nao mđue# jih wa\t phu\n agha, ana hrue# `u kơ ta] leh ana\n klei [hu [a\ng. Jing drei klei [a\ng [hu ho\ng mđiă [ia\ êdi 1 yan mđiă thu\n ana\n, amâodah msir mghaih ho\ng boh hlơr, jing hrui m[^n djah djâo ba ]uh he\, leh msir mkra drei hdơr ksul lăn hlăm [a\ng ana\n, bi tơdah amâo mâo ksul, s^t drei pla ana tiêu dleh `u mtru\n agha. Leh ana\n ba pruê ]u\rána\n kơh lo\ pla w^t mrâo ba dưm hbâo eh mnơ\ng rông bi lu. Ana\n jing mta ]ua\n yuôm bhăn ]ia\ng mâo klei tu\ jing ho\ng mnơ\ng lo\ w^t pla. Tăp năng drei ba yua êa drao hoá học ]ia\ng msir mkra  kơ du\m ana tiêu lo\ w^t pla anei hlăm ako\ yan hjan amâodah êlâo du\m gưl adiê hl^m hjan”.

Hluê si klei t^ng dlăng, thu\n anei jing thu\n mâo lu hjan lu, hjan mơng ưm, anăn đang tiêu êlưih mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă, bohnik gơ\ mnơ\ng ngă djiê pral, djiê êmưt, ngă hma^ djo\ pro\ng kơ klei đ^ jing leh ana\n boh tu\ dưn mơ\ng mnuih pla mjing. Kyua ana\n, bruă yuôm bhăn ana\n jing mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi pral hluê ngă du\m hdră kriê dlăng đang war ]ia\ng răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă bi mâo boh tu\ dưn, mhro\ klei lui] liê.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k