VOV4.Êđê - Ara\ anei mnuih pla kphê ti du\m ]ar Lăn Dap Kngư hlăk hlê hrui pe\ boh kphê yan thu\n 2016 – 2017. Leh wưng anei, mnuih pla kphê srăng khăt mkra, bi kru\ war kphê pô pioh kơ yan êdei. {ia\dah, thu\n anei yan adiê amâo mâo jăk găl, mđia\ không sui, knhal jih yan hjan pro\ng amâo mâo mdei ba leh klei dleh dlan kơ mnuih pla mjing hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kphê. Kyuana\n, hlăm wưng anei mnuih pla kphê brei mâo hdră dlăng kriê bi jăk h^n. Hruê anei, pô thơ\ng kơ brua\ lo\ hma srăng k]e\ du\m mta brua\ hlăm klei dlăng kriê wiê ênăk leh hrui pe\ boh kphê bi mâo klei tu\ dưn.

Go\ sang Bùi Văn Tuấn, ti thôn 5, sa\ Êa Hu, kdriêk }ư\ Kui`, ]ar Daklak mâo êbeh 2 ha kphê hla\k hlăm thu\n mboh. Kha\ dah mâo leh klei thâo hla\m hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k ana kphê, [ia\dah Tuấn brei thâo: 2 thu\n ho\ng anei, yan adiê dleh ksiêm dla\ng, ta\p na\ng hjan, ta\p na\ng mđia\. Klei anei bi mlih leh klei mưng dla\ng kriê wiê êna\k kphê go\ sang `u. Kha\ g^r ktưn leh, [ia\dah klei lo\ kru\ w^t ana kphê mơ\ng yan êlâo adôk êmưt kyua adiê hjan mkla\k ho\ng yan hma\i truh kơ hnơ\ng tu\, hnơ\ng mâo boh kphê yan thu\n anei. Bùi Văn Tuấn la] snei: “Mka\ ho\ng thu\n êlâo sna\n amâo dưi hmao ôh. Tơ thu\n êlâo 1 ha mâo 3 tôn sna\n thu\n anei kno\ng mâo êbeh 2 tôn đui]. Kyua hma\i mơ\ng yan adiê nga\, gưl bi mnga thu\n mrâo êgao tuôm ho\ng adiê hjan sna\n dla\ng ana kphê siam [ia\dah kno\ng siam ma\ ti hla đui], bi mboh ma\ [ia\”.

Amâo djo\ kno\ng go\ sang Tuấn ôh [ia\dah lu go\ sang pla kphê mka\n ti Daklak a\t dôk mđing m^n kơ hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k ana kphê tơ tuôm ho\ng yan adiê amâo ja\k ga\l mse\ si ara\ anei. Blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Trương Hồng, Anôk brua\ ksiêm hria\m kơ hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Dap kngư, `u\ mta\ kơ mnuih [uôn sang tơdah tuôm ho\ng yan adiê mse\ sna\n brei mđing dla\ng kơ đang war pô ]ia\ng bi thia\m mbo\ mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê bi djo\ guôp: “Wưng anei drei kha\t adhan sa bliư\ hla\m mlan 7, mmông ana\n adhan mka\p kơ yan êdei mâo leh mơh. Drei pruê thia\m hbâo kơ ana kphê. Tơ đang war drei mâo boh mnga, đ^ jing ja\k sna\n drei pruê mđ^ 2 bliư\ ]ia\ng mka\p mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n rơ\ng klei đ^ jing hla\m yan ti ana\p. Tal 2 kâo mta\ kơ mnuih pla mjing leh hrui pe\ drei kha\t mtam ]ia\ng kơ mnơ\ng tu\ ja\k ksu\n nao rông adhan sna\n ana sra\ng mboh lu h^n. Tơ drei kha\t adhan hnui leh hrui pe\ mơ\ng 2,3 mlan sna\n ana sra\ng awa\t kyua mnơ\ng tu\ ja\k sra\ng dôk rông hla\m adhan leh hrui pe\ boh.

Mb^t ho\ng brua\ kha\t adhan mjing pum, brei drei mđing ksiêm dla\ng đang war, wưng anei du\m mnơ\ng nga\ adôk mâo hla\m yan hjan mse\ si: Mmao bring, mmao jhat nga\ a\t bluh đ^ mơh. Du\m mta mnơ\ng nga\ mrâo a\t dưi hmao [uh. Du\m mnơ\ng nga\ kha\ng mâo hla\m wưng anei jing mmao bring leh ana\n eh kan, mnơ\ng nga\ hla\m phu\n. Tơ hmao [uh, brei drei msir mtam êlâo kơ bi mnga. Thạc sĩ Nguyễn Văn Nam, knua\ druh Anôk brua\ ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing, Sang hra\ Đại học Tây Nguyên hưn ra\ng:“Ho\ng hdra\ pla mjing mse\ ara\ anei, mb^t ho\ng yan adiê dleh ksiêm dla\ng leh ana\n mnơ\ng nga\ dôk đ^ lar. }ia\ng mkhư\ klei mnơ\ng nga\, brei mnuih pla mjing mdjiê jih du\m mta kman adôk hla\m ana\n mâo eh kan, drei thâo eh kan kha\ng mâo hla\m yan hjan, bi truh wưng anei mâo du\m mta mnơ\ng nga\ kơ hla tơdah drei dưi mkhư\ leh ana\n mdjiê hla\m wưng anei mtam sna\n truh kơ yan êdei amâo lo\ mâo ôh mnơ\ng anei ngă. Kyua ana\n, hla\m wưng anei êngao kơ hdra\ kha\t mkra adhan, mjing pum sna\n ba yua hdra\ hoá hoc jing yuôm bha\n êdi, ara\ anei mâo lu êa drao hoá học mkhư\ leh ana\n mdjiê mnơ\ng nga\ ti hla. Tơdah drei krih, kâo mta\ kơ mnuih pla mjing krih aguah ưm amâo dah tlam adiê leh êyui ]ia\ng du\m mta êa drao anei dưi mđ^ h^n boh tu\”.

Sa brua\ mka\n yuôm h^n hla\m wưng anei jing thia\m mbo\ mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê. Kyua leh sa yan, mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana kphê rông boh leh, drei hrui pe\ boh mđr^ng ho\ng ana\n jing drei ma\ leh mnơ\ng tu\ ja\k ana\n mơ\ng ana, nga\ kơ ana kphê awa\t. Kyua ana\n, brei drei lo\ mka\p mnơ\ng tu\ ja\k ]ia\ng kơ ana lo\ kru\ w^t, đ^ jing ja\k, mpra\p kơ yan êdei. Dưi pruê NPK mguôp ho\ng du\m mta hbâo hữu cơ vi sinh leh ana\n krih êa hbâo rông hla. Kỹ sư Trần Văn An, knua\ druh Anôk brua\ ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing ]ar Daklak brei thâo:

 “Leh hrui pe\ boh drei ma\ leh lu mnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana kphê kyua ana\n brei drei lo\ mjut mjing ana kphê leh hrui pe\ ho\ng hdra\ pruê NPK, mđ^ hbâo trung vi lượng. Boh nik drei pruê du\m mta hbâo vi sinh, Lân leh ana\n Kali hla\m la\n ]ia\ng kơ la\n drei mâo du\m mta tricodekma leh ana\n du\m mta mnơ\ng hd^p đ’điêt sra\ng đru kơ ana kphê êlưih tu\ ma\ mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n rơ\ng kơ phu\n kphê dưi tu\ ma\ mnơ\ng tu\ ja\k êlưih h^n mơh. Boh nik `u sra\ng kriê hnơ\ng h’a\p hla\m yan bhang, drei sra\ng dưi mkiêt mkriêm êa leh ana\n đru kơ ana kphê mkhư\ klei k`^ hla”.

Anei jing, hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k ana kphê leh wưng pe\ boh ]ia\ng ba w^t klei tu\ hla\m yan ti ana\p. }ang hma\ng ho\ng du\m klei hâo hưn anei, sra\ng đru kơ diih lo\ mâo sa yan djo\ boh mnga./.

                                                    H’Nê] pô ]ih mkra