VOV4.Êđê - Yan hjan jing yan kphê đ^ jing êdi. Anei jing wưng ksu\n mnơ\ng jăk kơ boh, ngă bi msăr asa\r. Tơdah amâo mâo dlăng kriê wiê ênăk jăk ôh, war kphê srăng hro\ boh mnga mâo, lehana\n ana amâo mâo jăk đ^ jing srăng hmăi amâo mâo jăk kơ yan êdei. Ti gu\ anei jing hdră ma\ brua\ mơ\ng phung thâo duh mkra pla mjing kơ klei pruê hbâo ]ia\ng kơ war kphê mâo boh mnga h’^t.
      Đang kphê mơ\ng go\ sang Nguyễn Quang Thắng ti alu\ 15, sa\ Hoà Đông, kdriêk Krông Pac\, c\ar Daklak mao leh 30 thu\n [ia\ a\t đ^ jing bi knar. 1ha2 đang kphê anei a\t mboh h’^t mâo êbeh 4 tôn kphê asa\r hla\m gra\p thu\n. Võ Quang Thắng brei thâo:  klei c\ia\ng kơ kphê `u mboh mâo lu boh jing dla\ng kriê kơ kphê hluê djo\ si hdra\ mnêc\. Kphê c\ia\ng bi mâo ana bi êyui mgang ang^n, yan bhang bi krih dja\p êa, kha\t adhan mjing pum. Yan hjan sna\n bi tlah kt^ nnao kna\t, adhan, k[iêng leh ana\n hmao bi dưm hbâo djo\ ho\ng wưng. Hla\m ako\ yan hjan, hla\m 2 thu\n `u dưm sa bliư\ hbâo bru\. Bi hbâo hoá học sna\n gra\p thu\n ba dưm jing lu bliư\, hluê djo\ ho\ng hnơ\ng, djo\ hdra\ hluê si klei mta\ mtô mơ\ng phung knhâo knha\k. Mb^t ana\n c\ia\ng kơ mâo klei tu\ pro\ng ja\k êdi, `u kha\ng ruah du\m mta hbâo mâo ana\n kna\l hing ang leh, dưi ba c\h^ ti du\m anôk c\h^ mnia pro\ng. Ba yua mta hbâo pruê mrâo hla\m yan hjan anei, Võ Quang Thắng brei thâo:“ Ara\ anei kâo bi mlih ba yua hbâo anei, kyua [uh hla\m klei hâo mdah hla\m tivi jing hbâo ja\k, lông ba yua lăng  sa thu\n [uh ja\k, [uh adhan kphê `u bluh đ^ ja\k ktang , hbâo anei `u mâo hnơ\ng Ph pro\ng ana\n  ja\k kơ la\n. Hla\m 1 ha kâo kha\ng pruê mâo 200kg hbao đạm, 200 kg hbâo kali jing 400kg, [ia\ ba yua hbâo anei kno\ng c\ia\ng ma\ 300 kg đuic\, ênoh pra\k blei bi knar [ia\  `u bi hro\ ai nga\ brua\.”
      Dla\ng kriê kơ ana kphê tliêr kja\p a\t jing hdra\ c\ia\ng kơ đang kphê mơ\ng go\ sang K’Biên, mnuih djuê ana Mạ, ti [uôn Pu Sôp, sa\ Dak Nia, wa\l krah Gia Nghĩa, c\ar Daknông a\t mboh mâo êbeh 3 tôn kphê asa\r hla\m 1 ha. K’Biên lac\ kơ klei nga\ brua\ mơ\ng pô snei: c\ia\ng đa\m blei djo\ hbâo mgưt, `u kha\ng blei du\m mta hbâo mâo ana\n kna\l kla\ klơ\ng, dưi ba c\h^ ti du\m anôk c\h^ mnia hing ang ti alu\ wa\l. Gra\p thu\n `u dưm hbâo kphê kah jing 4 gưl hluê djo\ si klei ktrâo lac\: “ Ho\ng 800 phu\n ana kphê sna\n gra\p bliư\ kâo dưm hla\m brô 400kg hbâo NPK, tơ hbâo hliê sna\n kâo bi lu\k hla\m brô 10 kdhô hbâo lân, 3 kdhô hbâo urê, 2 kdhô hbâo kali ho\ng 1 kdhô mkrah S-A. T^ng ênoh pra\k yua hbâo hliê `u êlưih h^n kơ yua  hbâo NPK. Pruê hbâo NPK sna\n `u amâo mâo đei sua\i ai nga\ brua\ ôh, bi yua hbâo hliê sna\n pô luc\ ai bi lu\k, [ia\ dưi bi mkiêt mkriêm pra\k blei hbâo pruê. Pruê hbâo c\ia\ng bi knar leh ana\n djo\ wưng mơh. Si tôhmô adiê mđia\ đei sna\n amâo mâo dưi dưm hbâo ôh, [ia\ tơ adiê hjan sna\n pô bi dơr he\ hbâo pruê, amâo mâo djo\ rah dưm ti dlông la\n leh lui sna\n yơh amâo mâo klei tu\ ôh, êa hjan sra\ng puh đung đue# jih hbâo.”
      Truh hla\m yan hjan jing wưng boh kphê phu\n dơ\ng đ^ pro\ng mb^t ho\ng ana\n jing wưng bhuh c\a\t đ^ lu adhan k[iêng, kna\t. Kyua ana\n, brua\ dla\ng kriê dưm hbâo kơ kphê hla\m wưng anei jing yuôm bha\n êdi, c\ia\ng mka\p bi dja\p ênu\m mnơ\ng tu\ ja\k leh ana\n bi mjing jar đ^ jing kja\p ktang kơ yan ti ana\p. Ti gu\ anei Thạc sĩ Phạm Công Trí, knua\ druh Knơ\ng kreh knhâo hdra\ mnêc\ nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên sra\ng mâo klei đru kc\e\ ktrâo brei kơ mnuih [uôn sang drei du\m klei c\ia\ng thâo dưm hbâo kơ kphê hla\m yan hjan.
      Tui si klei phung kreh knhâo ksiêm duah êjai mjut mjing ana kphê, mâo mbha ngă lu gưl, hlăm năn gưl mđ^ jing boh mda jing wưng yuôm bhăn êdi. Wưng anei kphê ]ia\ng sa ênoh hbâo pruê lu, kreh [uh phung pla mjing pruê hbâo NPK jing lu. Bi hbâo trung vi lượng ho\ng ana kphê tăp năng lu go\ êsei amâo mâo jăk mđing ôh. Ara\ anei hlăm anôk ]h^ hbâo pruê mâo leh mta hbâo mâo ]ih hlăm kdô TE, [ia\dah boh s^t kno\ng mâo ma\ [ia\ đu] ênoh trung vi lượng kơ ana kphê, snăn lu jing adôk ka djăp ôh. Klei k[ah trung vi lượng kơ kphê yơh jing sa hlăm du\m pô phu\n ba klei luh adiê mda ara\ anei. Êngao ana\n, Thạc sĩ Phạm Công Trí, knua\ druh brua\ kreh knhâo lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên la], ara\ anei djăp mta lăn drei pla kphê ana\p đ^ nao kơ sah kba srăng k[ah lu Magie, lưu huỳnh, silic.Tơdah amâo mâo lo\ mbo\ ôh mta hbâo trung lượng anei snăn hla lehana\n agha ăt kăn srăng jing rei. Hla srăng k`^, lehana\n ngă bi kd^t ko#, mơ\ng ana\n ana kăn lo\ ktang rei, ana\p truh kơ klei luh boh yơh: “Mta\ kơ mnuih pla mjing, mb^t ho\ng brua\ ba yua du\m mta hbâo NPK djo\ guôp mse\ si 16 – 8 -16, 16 – 7 – 17… snăn brei diih lo\ mđing bi ênu\m hbâo trung vi lượng. Tô hmô pruê hbâo ti gưl 2, lo\ mbo\ Magie, Silic, lehana\n Calci, snăn ti gưl êdei le\ pruê hbâo mâo Bo, kẽm. Klah ]u\n jing [ia\dah hla\m sa thu\n diih pruê he\ bi djăp jih 5 mta hbâo ana\n, snăn amâo mâo srăng luh lu ôh adiê boh. Hlăm hbâo pruê dôk ba ]h^ ara\ anei mâo bi lu\k mb^t leh trung vi lượng mb^t ho\ng NPK, [ia\dah le\ ]ia\ng pruê bi djo\, lehana\n djăp snăn kơh ana kphê hrip ma\ jăk, đru kơ ana đ^ jing, lehana\n dưi mkhư\ yơh klei luh boh, krơ\ng hnơ\ng mâo boh mnga mgi dih”.
      Mb^t ho\ng klei krah luh boh mda, kyua pruê hbâo amâo mâo djo\ guôp, lehana\n lo\ ngă kơ hla kphê jhat mơh. Kyuadah mnuih pla mjing kreh pruê NPK ho\ng ênoh pro\ng, lehana\n lo\ krih mơh đa đa hbâo êa mâo lu NPK, m^ndah ]ia\ng mtru\t đ^ jing boh pral h^n. Siăm mơh klei anei, kno\ng lo\ ngă kơ ana kphê k]ui duah jih trung vi lượng mâo hla\m lăn, kyua ana\n brua\ lo\ mbo\ hbâo trung vi lượng jing yuôm bhăn snăk, Phạm Công Trí lo\ mta\: “Tơdah diih pruê lu đei srăng ngă êbeh hbâo lehana\n jhat kơ lăn, ngă lu] mta hbâo trung vi lượng, boh nik kẽm, bo, magie srăng ngă jhat kơ hla, lehana\n agha. Bi tơdah k[ah Bo, ana kphê srăng ]a\t adhan bi kpu\m mse\ ho\ng hruh ak, sitôhmô jing adhan nô năng bi kbia\ mnga ti ana\n, [ia\dah ara\ anei pluh he\ adhan jhat ana\n ngă kơ pum phu\n kphê jhat jih. Bi k[ah kẽm ngă kơ hla kprê` dlăng kơ ana kphê bi êghăng. K[ah magie, drei [uh hla amâo mâo kpal ôh, djăl ngă kơ hla krô tơdah pruê hbâo, kyuana\n diih amâo mâo djo\ kno\ng pruê hbâo hoá học đu] ôh, [ia\dah pruê bi lu hbâo bru\, mâo mse\ snăn kơh hla kphê srăng siam, lehana\n kăn ngă luh adiê boh rei.”
      Thạc sĩ Nguyễn Công Trí ăt mta\ kơ mnuih pla mjing, êngao kơ brua\ pruê hbâo hoá học, snăn lo\ mguôp ho\ng brua\ pruê hbâo vi sinh, lehana\n hbâo eh mnơ\ng rông leh mđam bru\, srăng ba w^t klei tu\ jing jăk kơ lăn, mjing lăn êbhui] h^n. {ia\dah brei hdơr ho\, pruê hbâo bru\ leh mđam bru\ s^t kơh ba yua: “Êjai diih mđăm hbâo eh mnơ\ng rông snăn hnơ\ng jăk hbâo srăng mđ^ h^n, lehana\n djăp mta kman jhat, mnơ\ng ngă jhat srăng djiê, amâo mâo ba klei jhat kơ mnơ\ng pla ôh. Êjai ba pruê hbâo bru\ bi lu\k mb^t ho\ng hbâo vi sinh snăn mnơ\ng hd^p mơ\ng vi sinh kma hlăm hbâo bru\ snăn hbâo bru\ ba pruê ana\n srăng jăk h^n. Hdơr hdră pruê jing kuai [a\ng tuh hbâo lehana\n dơr he\, pruê êjai lăn h’ăp msah, mbha ngă mơ\ng 2 – 3 blư\ hlăm sa yan hjan. Bi hbâo eh mnơ\ng rông pruê ma\ sa blư\ hla\m sa yan, [ia\dah êdei kơ ana\n lo\ pruê mơ\ng 2 – 3 blư\ hbâo vi sinh, snăn kơh ana kphê srăng jing, kyuadah hbâo vi sinh srăng dôk sui truh kơ 6 mlan, [ia\dah ktang êdi jing hlăm wang 1 mlan mkrah truh kơ 2 mlan đu]. Snăn diih mbha lu gưl pruê mse\ snăn, ]ia\ng mâo nanao mnơ\ng vi sinh hd^p pioh kdơ\ng ho\ng djăp mta klei amâo mâo jăk hlăm ana kphê”.
       Kha\dah ara\ anei ênoh ]h^ kphê tru\n, kyuana\n mnuih pla mjing amâo mâo jăk tuh êyuh lu đei ôh brua\ duh kơ klei dlăng kriê wiê ênăk kơ ana kphê. {ia\dah, kphê mơh ăt jing mnơ\ng pla phu\n, lehana\n mâo ba ]h^ lu kơ ala ta] êngao. }ia\ng kơ brua\ pla mjing kphê ho\ng klei kjăp, brei diih nao êrô ]ua\ jê` jê` war kphê pô, dlăng kriê wiê ênăk bi djo\ guôp, răng mgang bi jăk klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, krih djo\ mta êa drao, s^t nik srăng ba w^t klei tu\ dưn, ana\p truh kơ klei mđ^ kyar kjăp brua\ pla mjing pô.
                                                       H’Nga pô ]ih hlo\ng răk.