VOV4.Êđê - Leh sa thu\n rông ana, bi c\uh blang mnga leh ana\n bi adiê boh, mrâo leh hrui pe\ sa yan tiêu sna\n yan hjan kơ thu\n êdei mphu\n truh mơh. S^t du\m gưl adiê hjan hlam ako\ yan mrao dja\p hnơ\ng h’a\p, ana tiêu sra\ng mtru\n agha mrâo pioh đ^ jing, ho\ng gưl lo\ dơ\ng. Mmông anei ana tiêu c\ia\ng mâo klei kriê dla\ng bi ja\k. Mb^t ho\ng gưl anei agha tiêu êlưih sna\k kpeh êka, kyua mơ\ng du\m klei hma\i djo\ mơ\ng êngao. S^t agha kpeh êka sna\n amâo dưi hrip ma\ ôh êa, amâo dưi hrip ma\ ôh du\m mta mnơ\ng tu\ ja\k, du\m mta hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ mmông anei yơh di`u `u\ kma c\ia\ng bi rai. C|ia\ng dưi mâo agha ana tiêu kja\p ktang, dja\p ai rông ana c\ia\ng nga\ bi djo\ mmông, djo\ hdra\.

     {ia\, amâo mâo djo\ dja\p mnuih pla tiêu bi hluê nga\ brua\ kriê dla\ng, dưm hbâo djo\ mmông, djo\ hdra\ ôh hla\m wưng anei. Anei a\t jing klei dôk bi m^n mb^t mơ\ng lu go\ sang ba pla tiêu. Nguyễn Văn Quý dôk ti sa\ {a\ng Adrê`, kdriêk Krông Ana, c\ar Daklak iêo đ^ng blu\ kơ hdra\ mđung êmuh snei:

     “ C|ang hmang kơ kỹ sư w^t lac\ đru brei kơ mnuih [uôn sang thâo hla\m ako\ yan hjan bi dưm ya hbâo pruê bi `u djo\ guôp, plah wah leh ana\n knhal jih yan bi dưm ya hbâo pruê c\ia\ng kriê dla\ng kơ ana tiêu mâo klei tu\ êdi. Leh ana\n klei knhal tuc\ a\t jing hnơ\ng boh mnga mâo, tơ ana ja\k [ia\ amâo mâo ôh boh sna\n gơ\ ka\n mâo klei tu\ dưn lei”.

     Tiến sĩ brua\ lo\ hma Tôn Nữ Tuấn Nam w^t lac\ klei êmuh ana\n mơ\ng mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma snei:

      “ Ako\ yan hjan mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi dưm du\m mta hbâo, tơ NPK sna\n yua du\m hbâo mâo lu đạm, lân, bi kali ka đei c\ia\ng ôh, dưm ma\ [ia\ dưi leh yơh. Sitôhmô hbâo 16- 16- 8, kyua mmông anei c\ia\ng kơ đạm pioh lo\ bi kru\ hlua\\ mda  leh sa wưng thu krô leh ana\n c\ia\ng kơ lân pioh mtru\n agha hla\m yan hjan. Bi tơ mnuih [uôn sang dưm hbâo hliê sna\n c\ia\ng bi hluê klei bhia\n sna\n. Hbâo hliê ti anei mâo hbâo lân leh c\uh amâo dah Super lân, bi đạm jing Ure sulfat leh ana\n kali ho\ng klei bhia\n dưm đạm leh ana\n lân lu h^n hla\m ako\ yan hjan. Sna\n jing hnơ\ng lân leh c\uh sra\ng dưm hla\m ako\ yan hjan leh ana\n đạm ho\ng kali hluê ênoh 1 leh ana\n 60 kg kali jing dja\p kơ wưng ako\ yan hjan”. 

     Tiến sĩ Nguyễn Xuân Trường, êpul hgu\mKc\e\ ktrâo Knơ\ng brua\ cổ phần Hbâo pruê Bình Điền mta\ kơ mnuih [uôn sang răng kơ hdra\ ba yua du\m mta hbâo pruê kơ ana tiêu hla\m wưng ako\ yan hjan c\ia\ng bi mđ^ klei tu\ ba yua:

     “ Thu\n anei hla\m ako\ yan hjan, yan adiê amâo mâo ga\l djo\ ôh, hlơr lu leh ana\n adiê hjan ka lar [ar ôh, hnơ\ng h’u\h hla\m la\n adôk pro\ng. Kyua ana\n, tơ mnuih [uôn sang drei ba dưm hbâo sna\n bi dưm hbâo dja\l lik, du\m mta hbâo ja\k `u c\ia\ng mâo hnơ\ng h’a\p pro\ng leh ana\n luc\ sui hruê, sitôhmô mse\ si hbâo Super lân dja\l lik. Tal 2 kyua hnơ\ng h’a\p adôk [ia\ ana\n hla\m ako\ yan hjan bi dưm hbâo hữu cơ c\ia\ng kriê hnơ\ng h’a\p. Tal 3 bi ba yua mbo\ hbâo kơ hla kyua la\n adôk thu đei, mrâo hjan [ia\ đuic\, ka dja\p hnơ\ng h’a\p pioh pruê hbâo ti phu\n sna\n dưi bi mbo\ hluê ho\ng hbâo krih kơ hla pioh mbo\ mnơ\ng tu\ ja\k”.

     C|ia\ng đru kơ ana tiêu đ^ jing ja\k hla\m yan hjan, êngao kơ brua\ dưm hbâo bi djo\ hdra\, mnuih [uôn sang drei c\ia\ng hluê nga\ du\m brua\ si ti gu\ anei:

      1. Mkra êlan mđue# êa bi jăk:

Tui hluê ho\ng anôk pla mjing, yăn adiê mdê bi kr^ng ]ia\ng kơ drei mkra mjing êlan mđue# êa bi djo\ guôp, êngao kơ hnơ\ng êa dôk ksu\n hlăm [o# lăn, êa mơ\ng arua\t êa mur đ^ pha\ dlông, ngă kơ lăn bo\ êa, ênưih ba klei amâo mâo jăk kơ agha, truh kơ klei djiê hlăm sa blư\. Kyuana\n, bi mkra he\ êlan mđue# êa, ]ia\ng kơ leh grăp blư\ hjan êa amâo mâo kdơ\ng ôh hlăm phu\n tiêu. Êjai lăn hlăm war ăt msah, lăn êdjin, amâo mâo jăk ôh găn êrô lu. Kno\ng ma\ rơ\k, pruê hbâo, krih êa drao tơdah leh thu mnga], lehana\n lăn man djăp h’ăp, ênưih êbhu] tơdah ksul.

Brei mđing hlăm đơ war tiêu pla hla\m lăn kngư kling snăn mkra êlan mđue# êa bi jăk. Êgao h^n, hlăm du\m kr^ng anei mâo êlan mđue# êa jăk ăt jing hdră jăk kơ brua\ răng mgang lăn, mkhư\ klei hroh đue#, proh đue# mta jăk mơ\ng lăn. Bi ti kr^ng lăn dap, giăm hnoh krông êa juôr, ênao êa pro\ng…êlan mđue# êa brei mkra ti gu\ h^n hnơ\ng êa mur, ]ia\ng kơ lăn tal dlông mâo djăp êwa. Leh sa gưl hjan pro\ng, tơdah adiê lo\ w^t mđia\, bi ksul [‘[ia\ anôk lăn êtlip ]ia\ng krơ\ng hnơ\ng h’ăp kơ lăn, [ia\dah răng điêt đuôt amâo mâo dưi bi êka agha tiêu ôh.

2. Ksul [o# lăn nah dlông, pruê hbâo:

Dưi bi mguôp ho\ng du\m gưl ksul pioh pruê hbâo. War tiêu ka mboh snăn pruê hbâo pioh mtru\t ana đ^ jing jăk, war tiêu leh mboh, ênu\m hrui pe\ boh snăn pruê hbâo yơh ]ia\ng kơ ana tiêu lo\ dơ\ng mnga lu đuôm adiê lu. Hnơ\ng hbâo pruê hla\m jih yăn hjan jing tui hluê ho\ng mta lăn jing amâodah sah kba leh, dưi pruê ho\ng ênoh grăp phu\n snei:

-Hbâp bru\ eh mnơ\ng rông leh mđam: mơ\ng 15 – 20kg/phu\n.

-Hbâp Urê: 100 – 200gram/phu\n.

-Hbâo Lân: 200 – 300gram/phu\n.

-Hbâo kali: 60 – 100gram/phu\n.

Đơ kr^ng lăn sah kba leh lo\ pruê ]u\r, grăp phu\n 100 – 200gram ]ur amlơ\k. Hjăn hbâo eh mnơ\ng rông leh bi mbru\, lehana\n hbâo lân dưi bi lu\k mb^t lehana\n pruê sa blư\ hlăm ako\ yăn hjan. Đam, lehana\n kali snăn mbha mơ\ng 3 – 4 blư\ pruê, sa mlan pruê sa blư\. Gưl pruê knhal tu] hla\m knhal jih yăn hjan (Jăk h^n jing ngă hluê si klei phung knua\ druh brua\ lo\ hma alu\ wa\l pô ktrâo ata\t). Hlăm anôk mâo lu hbâo eh mnơ\ng rông leh mbru\, dưi lo\ mđ^ hnơ\ng hbâo bru\ pruê, bi hro\ hbâo vo cơ jing jăk h^n.

Hdră pruê djo\ jing srai bi tar ju\m phu\n ho\ng êwang pro\ng hlăm brô 1m, êjai pruê amâo mâo klei êlam ôh hu^ khăt tloh agha tiêu. Ăt dưi mơh yua du\m mta hbâo krih hlăm hla. Tơdah krih hlăm hla hdơr mtlaih bi êdu djo\ ho\ng hnơ\ng ktrâo ata\t lehana\n krih hlăm aguah ưm amâodah tlam, amâo mâo dưi krih ôh hlăk mmông adiê mđia\ ktang, ênưih ngă truh kơ krô hla.

3. Khăt adhan mjing pum ana:

Brei mâo klei ktuê ksiêm dlăng nanao ana tiêu hlăk đ^ jing, êjai hrue# phu\n drung đ^ drei ma\ klei nilon ka\ hluê mtam ho\ng gơ\ng ]ia\ng kơ ana tiêu păn kjăp kơ ana\n đ^ jing jăk, hdơr drei ka\ amâo mâo dưi hyua kjăp ôh ênưih ngă kơ joh lehana\n m]ah ana tiêu. Khăt he\ jih arua\t drung điêt ]ia\ng ksu\n ai rông ana phu\n ktlah adhan mgăn jing adhan srăng mboh mgi dih, khăt hwiê he\ adhan mâo klei hlua\t [ơ\ng, adhan djiê, dui` ba ]uh he\, kha\t he\ đa đa adhan pluh sia\ ho\ng lăn, ]ia\ng bi mnga] ta] kơ phu\n. Ana tiêu đ^ p’pu\m mse\ si kmeh, djăp adhan kbia\ bi knar sơăi ju\m gah găn (hdơr hlăm klei drei khăp hlo\ng khăl amâo mâo dưi m]ah ôh gru khăt) ana\n yơh jing phu\n tiêu siam. Đơ war tiêu pla ho\ng gơ\ng hd^p brei mđing khăt găn he\ adhan kyâo hd^p ]ia\ng kơ war mnga] ta], lehana\n răng mơh kơ phu\n tiêu amâo mâo êbuh ôh ho\ng hjan ang^n. lehana\n mđing kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu.

                                                         H’Nga Êban pô mblang, răk dlăng.