VOV4.Êđê - Lu thu\n ho\ng anei leh tiêu jing mnơ\ng pla phu\n pioh mđ^ kyar brua\ duh mkra ti ]ar Daklak. {ia\dah mnơ\ng pla anei adôk mâo lu klei mnơ\ng ngă dleh dưi gang mkhư\, lehana\n ka mâo ôh mta êa drao trua\n kơ klei mkhư\ mta jhat anei, ngă hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga, lehana\n hnơ\ng jăk mơ\na asa\r tiêu. Sa hlăm du\m boh phu\n truh kơ klei anei jing mnuih pla mjing bi kluh pla tiêu êgao hnơ\ng, mjeh tiêu pla ma\ amâo mâo nik phu\n agha, amâo mâo ngă djo\ ôh ho\ng hdră pla mjing.

      Go\ êsei aduôn Lê Thị An, ti alu\ 6, să Êa Ning, kdriêk }ư\ Kui` mâo 1ha lăn ngă lo\ hma ba pla giăm 600 gơ\ng tiêu. Aduôn Lê Thị An brei thâo: đang tiêu anei mâo lu djuê mjeh mdê mdê, s’năn truh yan hrui pe\, hnơ\ng mâo hrui w^t ăt kăn bi knar lei mơh. Thu\n dih giăm truh yan hrui pe\, tu\ kơ đang tiêu mơ\ng aduôn dliu krô leh ana\n djiê [rư\ [rư\ mơ\ng phu\n truh kơ êdu\k ngă kơ go\ êsei lui] liê kjham. Ara\ anei hlăm đang tiêu mơ\ng go\ êsei, aduôn Lê Thị An ka lo\ jho\ng tiêu ôh, kyua hu^ phu\n agha mnơ\ng ngă adôk mâo hlăm lăn. Aduôn Lê Thị An la]: “ Đang war sang kâo mâo giăm 600 phu\n tiêu, [ia\dah amâo thâo ôh, ya be\ phu\n agha ngă kơ tiêu djiê, đang nah anei djiê hlo\ng truh kơ đang nah dih. Djiê mơ\ng mơ\ng nah dih lar truh kơ sang kâo. Grăp bliư\ nao ]ua\ đang war [uh dliu krô djiê [rư\ [rư\ leh ana\n hlo\ng djiê jih 1 đang”.

            Đang tiêu mơ\ng Trần Lương, ti phường An Bình, [uôn pro\ng {uôn Hồ ăt mâo klei bi êdah mse\ djuê anei. {uh ênoh tiêu đ^ h^n kơ kphê du\m bliư\, snăn Trần Lương koh druôm ana kphê ]ia\ng ba pla 650 phu\n tiêu pla mpluă ho\ng ana boh sầu riêng ]ia\ng hrui w^t hlăm 1 ênhă lăn. Trần Lương amâo mâo mdăp ôh jing blei lu djuê mjeh tiêu mdê mdê pioh ba pla, s’năn năng ai phu\n ba mnơ\ng ngă mâo hlăm du\m djuê mjeh amâo mâo djăp hnơ\ng ]ua\n lar kluôm đang war. Êngao kơnăn bruă pla mpluă du\m mta ana mkăn hlăm đang tiêu ăt êlưih ngă bi mhiă mnơ\ng tu\ jăk, ai ktang bi kdơ\ng mơ\ng ana hro\ tru\n, mơ\ng ana\n klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă êlưih đ^ lar. Trần Lương la]: “Kâo hu^ hyưt êdi, yua pla tiêu prăk bi liê lu mse\ si blei gơ\ng pla, djuê mjeh, ara\ anei tiêu djiê, jih jang mnuih [uôn sang [uh hu^ hyưt sơa^, sơnăn si be\ kâo ngă ]ia\ng msir mghaih đang war pô. Êlâo dih đang tiêu anei kâo pla kphê, [ia\dah kâo uă druôm he\ ana kphê ]ia\ng pla tiêu, kyua dah pla kphê hrui w^t [ia\ đui], ai tiê ngă bruă t^ng yap lui] liê lu, bi tiêu le\ ênoh đ^ h^n sơnăn uă druôm ana kphê ba pla tiêu”.

            Mơ\ng klei mâo s^t êdi ti alu\ wa\l, Nguyễn Xuân Trường, khua Êpul hgu\m mnuih [uôn sang ngă lo\ hma să Êa Ning, kdriêk }ư\ Kui` mâo klei mtă mtăn:   “Hlăm hruê mlan êgao, ênoh tiêu đ^, sơnăn mnuih [uôn sang bi kluh pla tiêu. Khă gơ\ du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm mâo leh klei mtă mtăn mnuih [uôn sang đăm bi kluh pla tiêu, kyua tiêu êlưih pla ênoh yuôm, [ia\dah êlưih mâo klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh, boh nik gơ\ m’mao Phitopthora ngă kơ tiêu bru\ agha leh ana\n k`^ hla. Hlăm bruă pla mjing, hmei mâo klei mtă mtăn kơ mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ana\n jing lo\ pla w^t kphê hlăm ênhă tiêu djiê ana\n, đăm bi kluh pla tiêu ngă hma^ djo\ kơ bruă duh mkra leh ana\n hnư hrui w^t”.

      }ia\ng đru mnuih [uôn ang leh ana\n [^ng găp drei ba yua du\m hdră răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm ana tiêu mâo boh tu\ dưn, kdrê] anei hruê anei, Tiến sĩ Phan Việt Hà – Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên srăng ktrâo la] kơ mnuih [uôn sang du\m hdră răng mgang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu,                   

      -Ơ Tiến sĩ, akâo kơ ih mblang brei ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana tiêu?

          . TS Phan Việt Hà: Brei diih thâo hlăm yan anei klei mnơ\ng ngă djiê pral lehana\n djiê êmưt khăng mâo h^n. klei mnơ\ng ngă djiê pral djo\ tuôm ho\ng mta kman [ơ\ng hlăm agha, ba klei jhat kơ agha, lehana\n mta mmao Phitopthora mu\t hlăm gru êka ti agha, lehana\n ngă dăl êlan mđ^ mnơ\ng tu\ jăk kơ ana, mnơ\ng ngă djiê pral ara\ anei drei ka mâo ôh mta êa drao dưi mkhư\ gang. Bi klei mnơ\ng ngă djiê êmưt kbia\ hriê mơ\ng eh kan lehana\n kman ngă kơ agha, leh kơ năn jing mmao Fuarium mu\t kma ngă bru\ agha, mơ\ng ana\n ana tiêu mâo klei bi mnăl k[ah mnơ\ng tu\ jăk, boh s^t jing hlăm lăn amâo mâo k[ah mnơ\ng tu\ jăk ôh, [ia\dah kbia\ hriê mơ\ng agha amâo lo\ mâo agha jăk dưi hrip hbâo ôh.

      - Ơ Tiến sĩ, tơdah leh thâo kral klei bi knăl mnơ\ng ngă, snăn ya jing wưng jăk krih êa drao mâo klei tu\ dưn h^n?

        . TS Phan Việt Hà: Ho\ng ana tiêu mâo klei mnơ\ng ngă djiê pral drei ka mâo êa drao dưi mkhư\ gang ôh, kyuana\n kno\ng drei krih mgang, snăn bi krih sui sa blư\, ba yua du\m mta êa drao mâo leh klei mta\ mtăn pioh yua kơ mnơ\ng ngă djiê pral krih hlăm ana tiêu. Brei phung pla mjing mđing krih hlăm hla, hlăm ana, lehana\n krih hlăm phu\n, brei êa drao kma hlăm lăn ]ia\ng dưi mkhư\ jih jang djăp mta mmao jhat hlăm lăn, amâodah du\m mta kman mâo hlăm lăn, lehana\n djăp mta mnơ\ng jhat mkăn mâo hlăm lăn, ngă hmăi amâo mâo jăk kơ ana tiêu đ^ jing.

     - Snăn mâo mơ\ klei Tiến sĩ ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing dưi bi hro\, lehana\n dưi do\ng đru kơ ana tiêu tơdah tuôm ho\ng klei djiê pral lehana\n djiê êmưt?

       . TS Phan Việt Hà: Ho\ng ana tiêu jih jang kklei mnơ\ng ngă pa\tdah kbia\ hriê mơ\ng gu\ lăn sơăi, snăn ]ia\ng kơ thâo [uh klei mnơ\ng ngă jing dleh snăk, tôhmô, mâo leh klei mnơ\ng ngă kơh, amâodah mse\ si klei djiê êmưt, agha tiêu jhat leh, snăn kơh [uh yơh klei bi knăl k[ah hbâo, snăn mnuih pla mjing pruê mtam yơh hbâo, amâodah krih mtam yơh êa hbâo, [ia\dah boh s^t ngă mse\ snăn lo\ mjing kơ ana tiêu kjham h^n. Ho\ng ana tiêu, hmei mâo klei mta\ kơ mnuih pla mjing bi ksiêm dlăng jê` jê` agha, tơdah [uh mâo eh kan, ngă bi bru\ agha, agha jhat snăn mâo hdră mghaih msir mtam yơh.

     - Bi ho\ng du\m mta mmao jhat ngă ya klei tiến sĩ ]ia\ng mta\?

        . TS Phan Việt Hà: Ho\ng mmao jhat, amâodah kman ngă kơ agha, hla\m klei dlăng kriê wiê ênăk ana tiêu brei drei mđing hlăm du\m mta brua\ anei, bi mdoh nanao war tiêu bi jăk. Yan anei hjan lu drei [uôr êlan mđue# êa bi jăk, kyuadah mmao jhat dưi mtưp kơ jih war tiêu, snăn drei mđue# he\ êa bi jăk, amâo mâo lui êa mơ\ng phu\n anei ling kơ phu\n adih ôh, anei yơh jing sa mta brua\ yuôm bhăn êdi.

     - Sna\n he\, la] jăk kơ ih lu ho\!

                                          Y Khem – H’Nga pô ]ih hlo\ng ra\k.