VOV4.Êđê - Hla\m du\m mta mnơ\ng nga\ ti ana k`^t triêl, sna\n mnơ\ng nga\ bi k`^ hla, bi bru\ hma\i truh pro\ng êdi kơ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k mơ\ng ana k`^t triêl. Du\m đang k`^t djo\ mnơ\ng nga\ anei na\ng ai sra\ng hro\ truh 80% hnơ\ng mâo boh mnga. Kyua ana\n, ]ia\ng pral hmao [uh leh ana\n mâo hdra\ gang mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ anei.

Hla k`^ lehana\n krô, phu\n tal êlâo kno\ng k`^ ktuê grio\ hla, leh kơ ana\n lar jih hlăm hla. Boh nik ho\ng du\m ana mnơ\ng ngă kjham hlo\ng bru\ wa\t êtiêng k`^t, phu\n lehana\n agha. Ana\n jing klei mnơ\ng ngă hlăm war k`^t 1ha go\ sang amai Phạm Thị Tuý, ti sa\ Êa Kê`, kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak. ~u brei thâo klei mnơ\ng ngă anei mâo 2 hruê kăm kơ anei, kha\dah krih leh đa đa êa drao [ia\dah amâo mâo jih ôh, amai Tuý brei thâo:

“ Pla mjing truh ti wưng anei [uh k`^t pô mnơ\ng ngă mse\ snăn kâo hyưt măng ai. Kha\dah klei tu\ dưn amâo mâo pro\ng ôh, ai tiê ma\ brua\, mưn mnuih ngă brua\ lu] liê leh mơh”.

Ăt mse\ djuê ana\n mơh war k`^t bi k`^t hla, bru\ agha, go\ sang Nguyễn Đức Hoan ti sa\ Êa Yông, kdriêk Krông Pa] la], anei jing mta mmao jhat, lehana\n hlua\t lăn ngă bi bru\ k`^t, tơl `u kăn thâo b^t si srăng mjing rei, kno\ng nao kơ anôk ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing hưn kơ klei k`^t triêl pô mâo mse\ djuê ana\n, ]ang hmăng mâo blei djo\ êa drao krih dưi mkhư\ he\ klei mnơ\ng ngă ana\n:

“ Tui si kâo đăo ana\n jing sa mta mmao jhat ngă, kno\ng ka thâo ôh ya mta mmao jhat ana\n đu]. Hmei nao truh kơ anôk ]h^ êa drao răng mgang mnơ\ng pla mjing, snăn di`u ]h^ kơ kâo du\m mta êa drao lehana\n kâo ba w^t krih”.

Tui si Nai pro\ng Tống Khiêm, Khua kia\ kriê Anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma ala ]ar êlâo dih, brei thâo klei mnơ\ng ngă k`^ hla, bru\ êtiêng k`^t jing klei mnơ\ng ngă kreh tuôm ho\ng ana k`^t triêl. Boh nik ho\ng du\m kr^ng tlung, lehana\n kreh le\ hlăm mlan lu hjan. Kman lehana\n mta mmao jhat ngă kơ ana k`^t ho\ng êlan kma hlăm agha hlăm êtiêng k`^t mơ\ng anôk êka. Mta mmao jhat lehana\n kman jhat kma ngă dăl êlan hrui mnơ\ng tu\ jăk, bi rai tế bào mô, ngă kơ ana k`^t amâo lo\ dưi ba ôh mnơ\ng tu\ jăk rông ana, ngă truh kơ klei k`^ hla lehana\n ana. Klei mnơ\ng ngă bi k`^ hla, bru\ agha tơdah pral thâo kral, mâo hdră gang mkhư\ snăn djăl mơh lo\ hlua\ mda truh 90%. Tơdah war k`^t mâo klei bi knăl mnơ\ng ngă leh snăn diih dưi yua du\m mta êa drao snei:

“ Đơ ana mnơ\ng ngă leh drei bu] lui he\, lehana\n mkhư\ kman ho\ng ]u\r [hơ\k, du\m phu\n adôk drei yua mta êa drao phu\n agha prodion amâodah thiomelat metin mtlai krih tui si klei mta\ mtăn hlăm hruh êa drao. {ia\dah đăm krih lu hlăm hla ôh, bi krih hlăm phu\n, kyuadah kman ngă jing hlăm phu\n adih, krih mơ\ng 7 – 10 hruê/blư\ srăng jih yơh klei mnơ\ng ngă”.

Lehana\n, tui si kỹ sư Vũ Văn Tùng pô thơ\ng kơ brua\ anei mơ\ng knơ\ng brua\ Solavina ti Daklak la], kyua klei mưng pla mjing k`^t lu thu\n êgao ăt jing pô phu\n ngă kơ kman, lehana\n mmao jhat bluh đ^, kyua kbia\ hriê mơ\ng du\m war k`^t tuôm mâo leh klei mnơ\ng ngă snăn đăm lo\ pla k`^t ôh, bi tơdah ăt lo\ pla mơh s^t nik srăng tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă mtam. Tơdah ăt kut kat ]ia\ng pla mtam mơh, snăn êlâo h^n mkhư\ he\ kman mâo hla\m lăn, [uôr mnuôr mđue# êa bi jăk. Pruê ]u\r ho\ng hnơ\ng mơ\ng 50 – 100kg/sao. {ia\dah ]ia\ng dưi mkhư\ bi doh kman hlăm lăn, ana\n jing jăk h^n drei mlih pla mnơ\ng mkăn, leh sa yan êdei lo\ w^t pla k`^t. Mb^t ana\n, drei pruê hbâo bru\ eh mnơ\ng rông bi lu\k ho\ng mta mmao jăk jing trichoderma lo\ mđ^ ai ktang kơ mnơ\ng pla, lehana\n gang mkhư\ mta mmao jhat mâo hla\m lăn. Êjai hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk ana k`^t hdơr mbo\ hbâo ]ia\ng md^ ai ktang kơ ana k`^t.

“ Tui hluê mdê bi lăn, yan adiê, lehana\n hdră dlăng kriê wiê ênăk, tơdah [uh k`^t amâo mâo jăk jing ôh snăn drei lo\ mbo\ hbao bru\ vi sinh lehana\n bi lu\k sa ênoh hbâo đạm ]ia\ng kơ ana k`^t đ^ jing. Tơdah [uh ana k`^t đ^ jing leh snăn bi hro\ ênoh hbâo đạm pruê, kyudah ana k`^t đ^ jing ana hla đei ênưih srăng tuôm ho\ng klei mnơ\ng ngă. Boh nik, ho\ng yan adiê ti Lăn Dap Kngư drei anei, leh sa gưl hjan snăn hla kreh t^ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo êlan kma ana\p ngă hmăi amâo mâo jăk kơ êtiêng k`^t mgi dih”.

Snăn drei thâo kla\, klei mnơ\ng ngă k`^ hla, bru\ agha, bru\ êtiêng k`^t jing kbia\ hriê mơ\ng kman lehana\n mta mmao jhat pô ngă. Kreh mâo lu hlăm wưng hnơ\ng h’ăp, h’uh lehana\n hjan lu. Kyuana\n, ho\ng adiê mđia\ lehana\n hjan nanao snei, drei c\ia\ng mâo klei răng, bi jê` jê` nao ]ua\ war hma, ]ia\ng djăl thâo [uh lehana\n pral gang mkhư\.

Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k