VOV4.Êđê - Hlăm wưng ara\ anei, mnuih [uôn sang ti lu anôk hlăm ]ar Daklak hlăk hrui pe\ boh kphê yan mrâo. Mb^t ho\ng ênoh hrui blei kphê đ^ [ia\ mkă ho\ng thu\n dih, snăn thu\n anei kyua yan adiê djo\ guôp, anăn hnơ\ng mâo boh kphê đ^ h^n mkă ho\ng thu\n dih.

Hơ\k kdơ\k kyua ênoh ]h^ kphê thu\n anei đ^ h^n mka\ ho\ng thu\n êlâo, Aduôn Nguyễn Thị Thu Thủy, ti alu\ 2B, sa\ Êa Mang, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak brei thâo: Amâo djo\ kno\ng ênoh ]h^ tu\ h^n ôh, [ia\dah thu\n anei hnơ\ng mâo kphê a\t đ^ h^n mka\ ho\ng thu\n dih. Hluê si klei đa\o t^ng, ho\ng 1 ha kphê, go\ sang Aduôn Thuỷ mâo hrui pe\ truh hla\m brô 4 ton kphê asa\r, đ^ truh 2 bliư\ mka\ ho\ng thu\n dih. Hluê si Aduôn Thủy, thu\n anei adiê hjan lu kyua ana\n ana kphê đ^ jing ja\k, ana, adhan đ^ jing siam, boh pro\ng, asa\r hluôm ana\n hnơ\ng mâo boh mnga đ^ h^n mka\ ho\ng đar thu\n.

“ Hla\m gưl kphê bi mnga thu\n anei, sna\n dla\ng kơ adhan a\t siam mơh, truh kơ thu\n êdei sna\n [uh a\t dôk ja\k mơh. Mka\ ho\ng yang đar thu\n sna\n [uh adhan a\t siam leh ana\n ja\k h^n mơh. Hnơ\ng boh mnga mâo hrui pe\ thu\n anei đ^ truh 2 bliư\ mka\ ho\ng thu\n dih. Sa ha mâo hrui truh hla\m brô 4 ton kphê asa\r.

A|t mâo klei m’ak sna\n mơh, kyua kphê mâo boh mnga đ^ h^n, Aduôn Nguyễn Thị Toàn, ti alu\ 2A, sa\ Êa Mang, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak hơ\k kdơ\k brei thâo, ara\ anei go\ sang `u mâo hrui pe\ leh truh mkrah wah ênha\ kphê 1ha2 mơ\ng go\ sang. Amâo djo\ kno\ng mâo boh mnga lu đui] ôh, yan adiê ja\k ga\l kyua ana\n ênoh bi liê leh ana\n hruê ai dla\ng kriê wiê êna\k kơ kphê thu\n anei a\t [ia\ h^n mơh, hla\k êjai hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k asa\r kphê a\t mâo đ^ ja\k h^n.

“ Thu\n anei hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k liê [ia\ h^n mka\ ho\ng thu\n êlâo, kyua thu\n êlâo adiê mđia\ lu h^n kyua ana\n pô nao pruê hbâo leh ana\n dla\ng kriê liê lu h^n. Đar thu\n amâo mâo mnga ôh, bi thu\n anei gơ\ mâo leh [‘[ia\, kphê djo\ boh mnga, leh ana\n pô kwa\ [uh bi asa\r  mơh, ho\ng ênoh mse\ si 100 kg kphê  tôk sna\n kwa\ mâo truh 50 kg kphê asa\r.

Phạm Quang Mười, Khua Adu\ brua\ Lo\ hma leh ana\n Mđ^ kyar kr^ng [uôn sang kdriêk }ư\ Mgar brei thâo: kluôm kdriêk mâo 36 êbâo ha đang kphê, hla\m ana\n mâo gia\m 34 êbâo ha kphê leh mboh.

Mơ\ng klei nao duah ksiêm dla\ng s^t êdi ti du\m đang kphê brei [uh: Hnơ\ng mâo boh kphê kah knar kluôm kdriêk yan thu\n anei đa\o t^ng truh hla\m brô gia\m 2 tôn mkrah/ 1ha, đ^ êbeh 30% mka\ ho\ng yan thu\n êlâo. Hnơ\ng boh mnga mâo đa\o t^ng truh 85 êbâo ton. Wưng ara\ anei ênoh hrui blei ti alu\ wa\l kah knar đ^ tru\n mơ\ng hla\m brô 36 – 38 êbâo pra\k/kg. Kha\ hnơ\ng mâo boh kphê đ^, [ia\dah hluê si klei đa\o t^ng hnơ\ng mâo boh mnga kphê amâo đ^ lu ôh, kyua ênha\ đang kphê leh khua mduôn mâo truh gia\m 1/3 ênha\ đang kphê.

Mb^t ho\ng brua\ hâo hưn mtô mblang mtru\t mjhar mnuih [uôn sang hrui pe\ boh djo\ hdra\ hluê si klei mta\ ra\ng, jing kno\ng hrui pe\ tơdah hnơ\ng mâo boh ksa\ hla\m ana truh êbeh 80% kơ dlông, sna\n kdriêk }ư\ Mgar a\t mtru\t mjhar du\m sa\, alu\ mko\ mjing du\m êpul brua\ ra\ng mgang klei êđa\p ênang kha\ng hiu suang dla\ng, ksiêm dla\ng ti du\m đang kphê ]ia\ng rơ\ng klei êđa\p ênang kơ mnơ\ng dhơ\ng, nga\n dra\p kơ mnuih [uôn sang hla\m yan hrui pe\ mrâo.

“ Thu\n anei mâo sa klei, ana\n jing kha\dah hnơ\ng mâo boh mnga đ^ h^n, hnơ\ng tu\ ja\k đ^ kyua yan adiê ja\k ga\l. {ia\dah kyua ênha\ kphê leh khua mduôn ti alu\ wa\l kdriêk }ư\ Mgar c\ia\ng ru\ lo\ w^t ba pla mrâo truh kơ thu\n 2020 jing  hla\m brô 10 êbâo ha, kyua ana\n hnơ\ng mâo boh mnga hro\ mka\ ho\ng hdra\ k]ah. Lo\ dơ\ng nga\ hdra\ k]ah mơ\ng thu\n 2016 – 2017, sna\n du\m sa\ bi mđing dla\ng s’a\i kơ brua\ mko\ mjing du\m êpul brua\ ra\ng mgang boh kphê mơ\ng mnuih [uôn sang, g^r mtru\t mnuih [uôn sang hrui pe\ s^t mâo truh 80% boh kphê ksa\, k`a\m mđ^ hnơ\ng tu\ boh kphê mâo mka\ ho\ng đar  thu\n”.

Ara\ anei, yan adiê ti DapKngư mâo lu hjan, Tiến sĩ Phan Việt Hà, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ ksiêm hria\m klei Kreh knhâo hdra\ mnê] nga\ brua\ lo\ hma dliê kmrơ\ng Dap Kngư sra\ng mta\ kơ mnuih [uôn sang kơ du\m mta klei c\ia\ng bi mđing hla\m brua\ hrui pe\ leh ana\n kriê pioh boh kphê hla\k yan adiê mâo lu hjan mse\ si thu\n anei.

- Ơ tiến sĩ Phan Việt Hà, si klei hma\i djo\ mơ\ng yan adiê yan adiê thu\n anei kơ klei đ^ jing mơ\ng ana leh ana\n boh kphê?

. Tiến sĩ  Phan Việt Hà: Thu\n anei kyua hma^ djo\ mơ\ng yan adiê  La Nina, kyua ana\n hluê si t^ng adiê hjan sui truh jih mlan 12, anei jing hluê si đăo knăl mơ\ng Anôk bruă Đăo knăl yan adiê Ala ]ar. Yan hjan sui ăt ngă hma^ djo\ kơ bruă kriê dlăng kphê bohnik gơ\ hlăm wưng ara\ anei jing wưng hrui pe\ boh. Drei ăt thâo klă snei, s^t yan hjan sui mse\ snăn, bruă hrui pe\ boh kphê ăt tuôm ho\ng klei dleh dlan, leh hrui pe\ leh ana\n [hu ăt mâo lu klei c\ia\ng bi mđing  si be\ ngă amâo mâo ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng jăk boh kphê.

Hlăm thu\n anei leh boh kphê ksă, snăn drei hrui pe\ yơh, [ia\dah c\ia\ng bi g^r leh hrui pe\ bi mâo ta] pioh [hu, amâo mâo ba [hu hlăm lă ôh. Tơdah [hu lăm lăn drei ba yua [aih pioh [hu ]ia\ng răng mgang boh kphê tơdah adiê hjan, ana\n jing du\m mta bruă mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing tơdah hrui pe\ boh kphê.

- Ho\ng klei hma^ djo\ mơ\ng yan adiê mse\ djuê anăn, snăn bruă hrui pe\ boh kphê thu\n anei mâo klei mdê mơh he\ mkă ho\ng đar thu\n, ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ  Phan Việt Hà: Adiê hjan lu, anăn ăt ngă hma^ djo\ kơ boh kphê ksă, kyua ana\n thu\n anei boh kphê ksă amâo mâo sa hnơ\ng mkă ho\ng du\m thu\n êlâo dih. Tơdah adiê mđiă ktang snăn boh kphê srăng ksă sa hnơ\ng. Kyua anăn mnuih [uôn sang ătc\ia\ng nga\ hluê si klei mtă mtăn ana\n jing drei mbha bruă hrui pe\ boh kphê [ia\ êdi mâo 3 gưl. Ara\ anei ăt mphu\n mâo leh đa boh kphê mrâo ksă, snăn drei dôk guôn `u ksă mâo hlăm brô 10 – 20% sna\n kơh drei hrui pe\ gưl tal êlâo, drei đăm lui boh kphê ksă sui đei hlăm đang, srăng ngă kơ boh jhat he\ leh ana\n mjing klei găl kơ [oh [ơ\ng boh đ^ lar. Êdei kơnăn, drei dôk guôn boh kphê ksă mâo hlăm brô 50% leh ana\n drei hrui pe\ gưl tal 2 leh ana\n dôk guôn gưl knhal tui], snăn mmông ana\n khă gơ\ boh kphê adôk mtah [ia\ drei dưi hrui pe\ jih yơh. Jing drei c\ia\ng bi mđing [ia\ êdi bi kah mbha mâo 3 gưl hrui pe\ hlăm thu\n.

- Ơ tiến sĩ, ara\ anei hlăm bruă kriê pioh mnuih [uôn sang mâo klei juăt mưng jing kwa\ mtah êlâo kơ ba [hu. Snăn ho\ng klei yan adiê mse\ si thu\n anei, dưi mơh he\ mnuih [uôn sang drei ba [uh kphê hluê hdră anei, ơ tiến sĩ?

. Tiến sĩ  Phan Việt Hà: Boh s^t hlăm bruă mkra mjing kphê, hmei amâo mâo mtru\t mjhar mnuih [uôn sang kwa\ kphê mtah ]ia\ng pral ba [hu pral ôh. {ia\dah hlăm yan adiê mse\ si ara\ anei, tơdah drei g^r hnê] ho\ng du\m hruê adiê mđiă, snăn drei dưi mơh kwa\ mtah, [ia\dah bi g^r hlăm bruă ta\p kwa\ ana\n c\ia\ng bi mâo hnơ\ng. Leh ana\n klei c\ia\ng mđing êdi, ana\n jing hlăm bruă mkra mjing drei g^r mgang guôm he\ ênoh kphê ba [hu đăm lui msah w^t msah nao lu blư\, tơ mse\ snăn srăng ngă hma^ djo\ h^n kơ hnơ\ng jăk mơ\ng asa\r kphê.

- Ơ|, bi ho\ng bruă kriê dlăng lo\ kru\ w^t đang kphê leh hrui pe\, snăn tiến sĩ mâo ya klei c\ia\ng mtă mtăn ho\ng mnuih [uôn sang?

.  Tiến sĩ  Phan Việt Hà: Hlăm wưng Adiê hjan sui mse\ snei, snăn bruă krih êa srăng hnui h^n, jing bruă ]uh blang mnga srăng êdei kơ Tit leh ana\n drei g^r dôk guôn ana kphê bi [u\t mnga ênu\m ênap snăn kơh drei krih êa, amâo dưi ôh hluê du\m klei juăt mưng êlâo dih ana\n jing krih êa êlâo kơ Tit hla\k ana kphê bi [u\t mnga ka ênu\m ôh. Snăn srăng ngă hma\i djo\ kơ hnơ\ng mâo boh mnga mơ\ng đang kphê thu\n êdei.

- Sna\n he\, mni la] jăk kơ tiến sĩ lu.

H’Nê] – H’Mrư pô ]ih mkra