VOV4.Êđê - Ho\ng phung pla tiêu hlăm ênha\ pro\ng, brua\ [hu tiêu jing brua\ năng mđing, tơdah [hu amâo mâo djo\, srăng ngă kơ asa\r tiêu hro\ klei tu\ jăk. Ara\ anei, hlăm du\m kr^ng pla tiêu pro\ng ti Daklak, lu mnuih pla mjing [hu tiêu ho\ng kdrăp bi mthu. Hdră anei amâo mâo djo\ kno\ng đru kơ mnuih pla mjing h’^t h^n hlăm hruê ma\ brua\, amâo lo\ guôn mâo ta] [hu, lehana\n lu] hruê dôk [hu ôh.

       Go\ sang Nguỹên Thị Liên ti [uôn Tơ\ng Ju\, sa\ Êa Kao, [uôn pro\ng {uôn Ama Thuôt, c\ar Dak lak mâo êbeh 1 ha la\n, êlâo adih `u ba pla kphê. Leh mâo sa wưng  sui pla kphê, đang kphê [rư\ khua mduôn, tru\n hro\ boh mnga mâo, ana\n `u kmla\n ai tiê mlih ba pla tiêu. Mơ\ng thu\n 2000, gra\p thu\n `u ru\ mâo du\m êtuh phu\n kphê pioh ba pla tiêu ti gơ\ng ana hd^p, dưi rơ\ng mâo pra\k hrui w^t êjai leh ana\n dưi bi mlih mnơ\ng ba pla mơ\ng go\ sang êjai. Truh kơ ara\ anei, jih đang kphê `u mlih ba pla tiêu mjeh Vĩnh Linh leh s’a\i leh ana\n ara\ anei mboh leh mơh, ho\ng hnơ\ng mâo t^ng mdu\m mơ\ng 3 – 4 tôn tiêu asa\r gra\p thu\n. Ho\ng hnơ\ng mâo tiêu mse\ si ana\n, brua\ ba [hu tuôm ho\ng lu klei dleh dlan êdi, kyua klei c\ia\ng kơ wa\l war sang `u bi pro\ng, êngao kơ ana\n, [hu tiêu c\ia\ng luc\ lu ai nga\ brua\ pioh [hu leh ana\n hrui hla\m gra\p hruê hruê. Đa ta\p năng tuôm ho\ng adiê amâo mâo ga\l djo\, sna\n asa\r tiêu srang amâo mâo jak siam ôh. Kyua ana\n, `u duah mđing kơ hdra\ [hu tiêu ho\ng kpur bi mthu. Aduôn Nguỹên Thị Liên brei thâo: “  Mâo đa ta\p năng hla\m mlan sa, tuôm ho\ng adiê hjan, sna\n asa\r tiêu kpo\k hmôk ti êngao, sra\ng jhat leh ana\n hdjul he\. Tơ drei mâo klei ga\l sna\n bi nga\ kpur bi mthu gơ\ sra\ng ja\k h^n, dưi bi mkhư\ klei truh amâo mâo ja\k. Leh ana\n tơ drei bi mthu ho\ng kpur pô lui tơl asa\r tiêu gơ\  mâo hnơ\ng kprê` he\ leh ana\n mbliư\ jing ju\ leh ana\n adôk 20 độ jing drei dưi ba [hu kơ mđia\ yơh, tơl adôk hla\m brô 11 – 12 độ, mmông ana\n tiêu jing ja\k siam êdi yơh.”

     {uh mâo klei tu\ mơ\ng brua\ bi mthu tiêu ho\ng kpur bi mthu, go\ sang aduôn Liên bi mkla\ c\o\ng nga\ mkra kpur bi mthu ti sang. Ho\ng pra\k bi liê 50 êkla\k pra\k, wa\l anôk  kpur bi mthu dưi ru\ mkra ti boh pro\ng mâo 80m2, hla\m ana\n kpur ram ho\ng kam pro\ng 15m2, dưi bi mthu mơ\ng 800 kg truh 1 tôn tiêu hla\m gra\p bliư\ bi mthu hla\m wang mơ\ng 8 – 9h. ~u brei thâo: “  Sa bliư\ bi mthu sna\n mâo mơ\ng 600 – 700kg. S^t bi mthu c\ia\ng bi mâo boh kpal sna\n kơh hrip ma\ êwa, tơ h’a\i sra\ng liê kam c\uh ra\m, liê luc\ mmông. Kyua ana\n amâo djo\ ôh mâo kpur bi mthu du\m c\ia\ng bi mthu dưi s’a\i. Pô bi iêo mnuih hriê pe\ mâo lu leh ana\n pô bi k[^n he\ hla\m dua hruê bi mthu sa bliư\.”

      Tơ mse\ si êlâo adih, go\ sang aduôn Liên bi luc\  mơ\ng 3 – 4 hruê adiê mđia\ ktang sna\n kơh dưi [hu bi thu asa\r tiêu. Bi ara\ anei, ho\ng brua\ ba yua kpur bi mthu brua\ ba [hu tiêu kno\ng luc\ 1 hruê đuic\, [ia\ dưi rơ\ng hnơ\ng tu\ ja\k kơ asa\r tiêu. Êngao kơ ana\n, brua\ hrui pe\ tiêu amâo lo\ hu\i kơ yan adiê ôh ana\n gơ\ ga\l êlưih leh ana\n dja\l leh brua\. Aduôn Liên lo\ brei thâo: kpur bi mthu asa\r tiêu lo\ dưi ba yua bi mthu mdiê, kphê, cacao kyua ana\n `u dưi ba yua pioh bi mthu  mnơ\ng kơ du\m go\ êsei mka\n tơ mâo klei c\ia\ng. Klei anei đru mguôp bi mđ^ nnao klei tu\ ba yua kpur bi mthu.

       Truh yan bhang, ana tiêu mâo klei bi mlih kơ klei c\ia\ng mnơ\ng tu\ ja\k, anei a\t jing wưng mnuih [uôn sang drei mphu\n  kơ yan hrui pe\ tiêu. C|ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang leh ana\n [^ng ga\p drei mâo klei thâo kơ brua\ kriê dla\ng ana tiêu hla\m wưng anei, Pô c\ih klei mrâo kơ kdrêc\ anei mâo leh bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Trương Hồng, K’ia\ng khua Knơ\ng brua\ Kreh knhâo hdra\ mnêc\ brua\ Lo\ hma, Dliê kmrơ\ng Tây Nguyên kơ du\m klei c\ia\ng mđing s^t kriê dla\ng kơ ana tiêu hla\m yan bhang.

     - Akâo kơ Tiến sĩ Trương Hồng mblang brei si hbâo pruê kơ ana tiêu yua hlăm yan bhang không?

       . TS. Trương Hồng: Jih jang mnơ\ng pla mse\ sơăi, hlăm năn mâo tiêu snăn leh hrui êmiêt boh mnga, ]huang hlăm yan bhang không, snăn tuôm ho\ng klei đ^ jing awa\t, snăn hlăm wưng ana\n hnơ\ng ]ia\ng kơ hbâo amâo mâo lu ôh. Drei dưi mguôp mb^t ho\ng klei krih êa, pruê hbâo kơ tiêu ho\ng ênoh amâo mâo lu ôh, hlăm brô mơ\ng 10 – 15% mka\ ho\ng ênoh hbâo pruê hlăm kluôm thu\n. Tơdah mâo klei găl thâo mâo snăn ba yua kdrăp krih êa ho\ng klei mkiêt mkriêm, mb^t ana\n hlo\ng mguôp ho\ng brua\ pruê hbâo jing jăk snăk.

     - Dah snăn du\m ênoh hbâo srăng pruê kơ ghrăp phu\n tiêu hlăm wưng anei Ơ tiến sĩ?

      . TS. Trương Hồng: Hnơ\ng hbâo pruê hlăm grăp blư\ amâo mâo lu ôh, drei kno\ng pruê ma\ hlăm brô mơ\ng 200 – 250 kg Ure/ha jing man djăp leh. Amâodah drei yua du\m mta hbâo pioh pruê hlăm yan bhang mâo hnơ\ng đạm, lân lu, kali [ia\ h^n pioh pruê kơ wưng anei, lehana\n hnơ\ng pruê kno\ng mơ\ng 200 – 300kg/ha, amâo mâo guôn pruê lu hbâo ôh, kyuadah hla\m wưng anei ana tiêu amâo mâo ]ia\ng lu ôh kơ hbâo pruê.

       - Djo\ leh, mrâo anei hmư\ ih bơ\k bâo kơ klei krih êa mkiêt mkriêm. Bi dah amâo mâo dưi thâo mâo ôh ba yua hdră krih êa anei, si hdră mnuih pla mjing srăng lo\ krih êa ăt jăk mơh, Ơ Tiến sĩ?

        . TS. Trương Hồng: Hlăm wưng anei mnuih [uôn sang dưi krih êa ho\ng lu hdră, sitôhmô hdră krih pruih mse\ ho\ng rra hjan. Jing yua bek kno\ng dlông hla\m brô 1m. Klei anei hmei hiu dlăng leh [uh lu mnuih pla mjing ba yua. Amâodah mnuih pla mjing dưi krih jur hlăm phu\n. Êjai krih êa mse\ snăn, mnuih pla mjing hlo\ng dưi mơh pruê hbâo, ]ia\ng kơ hbâo hlo\ng lik hluê êa mtam. Lehana\n brei mnuih pla mjing mđing wưng krih êa kơ tiêu plah wah gưl 1, lehana\n gưl 2 jing tui hluê ho\ng yan adiê, t^ng hlăm brô mơ\ng 15 – 20 hruê, tui hluê ho\ng lăn ala, ti kr^ng jing anôk mđia\ ktang, lu ang^n snăn krih kđiăm h^n.

      - Bi kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă si srăng ngă Ơ Tiến sĩ?

         . TS. Trương Hồng: Hlăm yan bhang brei mnuih pla mjing mđing kơ brua\ nao ]ua\ jê` jê` war tiêu, ]ia\ng pral thâo [uh ya klei amâo mâo jăk ho\ng ana tiêu. Kyuadah klei mnơ\ng ngă ho\ng ana tiêu jing klei amâo mâo djo\ hơăi mang ôh, tơdah drei amâo mâo mđing, [uh hnui leh, snăn ana tiêu srăng truh kơ klei djiê pral, boh nik ho\ng klei djiê pral kyua mmao jhat phytopthora pô ngă, [ia\dah le\ klei mnơ\ng anei ngă hlăm yan bhang amâo đei jăk mâo ôh, [ia\dah đăm ôh kyua mse\ snăn amâo mâo nao ]ua\ war tiêu.

       Tal dua jing mnơ\ng ngă bi k`^ hla, amâodah lo\ pia jing mnơ\ng ngă djiê êmưt, kbia\ hriê mơ\ng kman ngă bi bru\ agha. Mnơ\ng ngă anei hlăm yan bhang yơh êdah êdi. Ti phu\n tiêu mâo k`^ hla snăn drei ksiêm dlăng hlăm agha, thâodah mâo agha bru\, amâodah bi bo\k, snăn duah êa drao krih kman kơ ana tiêu. Hnơ\ng krih tui hluê ho\ng klei mta\ mtăn hlăm hruh êa drao.

       Brei mnuih pla mjing mđing hlăm yan bhang không ana tiêu mâo klei kreh k`^ hla, [ia\dah amâo mâo djo\ kbia\ hriê mơ\ng kman ngă kơ agha ôh, [ia\dah le\ kbia\ hriê eh kan gam, eh kan `u\ [ơ\ng hlăm agha. Anei ăt jing pô ba klei jhat kha\dah klei mtưp amâo mâo jăk pro\ng ôh, hnơ\ng jhat rai kăn jăk lu rei, [ia\dah `u srăng ngă kơ ana tiêu awa\t, k`^ hla, luh hla lehana\n tăp năng truh kơ djiê ana tiêu mơh.

      - Snăn hlăm yan bhang anei, ho\ng brua\ dlăng kriê tiêu snăn ya mta klei ]ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing Ơ Tiên sĩ?

        . TS.Trương Hồng: Hlăm yan bhang brei mnuih pla mjing mta\ kơ dua brua\ phu\n jing: Tal êlâo jing leh hrui pe\ boh, snăn bi mdoh war tiêu, 2 jing bi kla\ wưng krih êa, jing amâo mâo krih êa hnưm đei ôh. Krih hnưm đei srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei tiêu bi mnga, sitôhmô tơdah krih hnưm ana tiêu lo\ đ^ jing, amâo srăng tuh êyuh kơ brua\ k[u\t mnga ôh, snăn srăng hmăi amâo mâo jăk kơ klei bi mnga lehana\n klei đuôm boh, mơ\ng năn hnơ\ng boh mnga mâo srăng [ia\, kyuana\n drei bi kla\ wưng krih êa bi djo\ guôp, jăk h^n brei ana tiêu tuôm ho\ng klei thu krô hlăm brô mơ\ng 20 hruê truh kơ sa mlan, snăn dơ\ng krih jing jăk yơh. Tal dua, drei amâo mâo guôn krih lu êa ôh, [ia\dah mka\ hnơ\ng bi man djăp, kyuadah krih lu kno\ng ngă kơ liê êa hơăi, lehana\n liê prăk bi liê mơh, jăk h^n kno\ng krih mơ\ng 100 – 150lit êa/phu\n tiêu jing man leh. Hdơr êwang bi kpleh mơ\ng 15 – 20 hruê krih sa blư\, amâo mâo guôn ôh mơ\ng 7 – 10 hruê/blư\, krih mse\ snăn ăt liê êa hơăi mơh. Lehana\n klei yuôm bhăn h^n jing hlăm wưng anei ana tiêu ]ia\ng kơ hbâo amâo mâo lu ôh, snăn drei pruê man bi djăp kơ ana tiêu mâo ai ktang dưi tu\ ho\ng klei không mđia ktang jăk h^n.

       -Ơ sna\n he\, la] jăk kơ Tiến sĩ hriê leh hlăm klei bi blu\ hrăm anei.

                                                       H’Nga – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.