VOV4.Êđê – Du\m thu\n giăm anei, mâo lu mnuih pla mjing ti Daklak ]o\ng bi mlih lăn kphê, k`u\l amâo mâo mboh, ba pla ana boh kroh, hlăm ana\n pla mjing ana boh krue# kam, boh krue# kuit. Phu\n tal êlâo mâo ba w^t leh klei tu\ dưn jăk, [ia\dah lu mnuih pla mjing duah pla ma\ si jing, bi tui hriăm hdơ\ng găp snăn ka jăk mâo klei tu\ dưn pro\ng ôh, lu mnuih pla mjing ăt adôk mtu\k mtu\l mơh hlăm brua\ dlăng kriê.

Leh sa wưng duah êmuh hriăm, thu\n 2013, Vi Văn Doãn ti alu\ 6B, să }ư\ Êlang, kdriêk Êa Kar, ]ar Daklak bi mklă ba pla ana boh krue# kam. Tal êlâo kno\ng lông pla hlăm brô 500 phu\n, [ia\dah Vi Văn Doãn [uh pla ana boh krue# kam djo\ guôp ho\ng yan adiê, lăn ala, amâo lui] liê ôh lu ai tiê kriê dlăng. Khă gơ\ ka thâo klă ôh hlăm hdră kriê dlăng, [ia\dah yan boh krue# kam mrâo êgao `u hrui w^t mâo 20 ton boh, ho\ng ênoh ba ]h^ yap mdu\m 18 êbâo prăk hlăm 1 kg, go\ êsei `u ăt mâo prăk mnga êbeh 100 êklăk prăk:

“ Sang kâo ara\ anei ênoh ana mâo pe\ boh truh 50 phu\n, adôk du\m êtuh phu\n kâo mrâo pla. {uh mâo ba w^t boh tu\ dưn đ^, êlâo dih kâo uă druôm kphê ba pla ana boh krue# kam, ênoh hrui blei ara\ anei mơ\ng 22 êbâo truh 23 êbâo prăk hlăm 1 kg. Yap mdu\m 18 êbâo prăk hlăm 1 kg, kluôm đang hlăm 1 thu\n hrui w^t mâo hlăm brô 100 êklăk prăk”.

Ho\ng go\ êsei Nguyễn Văn Đại, ti alu\ 3, să Hoà Xuân, [uôn pro\ng {uôn Ma Thuột, mâo 3 ha lăn, [ia\dah lu êdi jing lăn sah kba thu krô, snăn `u kno\ng pla mjing du\m sao kphê, 2 thu\n êgao, `u mkra mlih đang kphê ]ia\ng ba pla boh krue# kam. ~u brei thâo; ba pla boh krue# kam ba w^t boh tu\ dưn đ^ 2 blư\ mkă ho\ng ba pla kphê. Khă snăn, mta klei Nguyễn Văn Đại hu^ hyưt h^n êdi jing ka thâo hdră msir mghaih ]ia\ng ba boh krue# kam ]uh blang mnga, bi adiê bi knar:

“ Ana boh krue# kam kâo ]uh blang mnga mtu\k mtu\l, ]uh blang mnga amâo mâo bi knar, [ia\dah amâo thâo ôh si hdră ngă, ]uh blang mnga mtu\k mtu\l,únăn ênoh hrui w^t amâo mâo đ^ ôh”

Amâo djo\ kno\ng tuôm ho\ng klei dleh dlan tơdah mnga ]uh blang amâo bi knar, lu mnuih pla boh krue# kam ti Daklak hlăk dôk hu^ hyưt hlăm bruă mbo\ mta tu\ jăk, răng gang klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă kơ ana boh krue# kam. Kriê dlăng si be\ ngă ]ia\ng kơ djo\ guôp, đru ana rông boh mâo hnơ\ng jăk, kl^t boh bhơr [lia siam, mmih leh ana\n hnơ\ng mâo boh mnga đ^ hluê lu yan jing mta klei Hoàng Văn Sùng, ti să Êa {ar, kdriêk {uôn Đon ăt mse\ ho\ng lu mnuih [uôn sang ngă lo\ hma pla boh krue# kam, kuit ]ang hmang:

“ Kâo kno\ng thâo pla, amâo thâo ôh hdră mnê] kriê dlăng mnơ\ng tu\ jăk kơ ana boh krue# kam, kuit. Hmei pla mjing hnơ\ng mâo boh mnga ăt ka djăp ho\ng hnơ\ng ]ua\n mơh. Ya wưng dưm hbâo, ya wưng krih êa hbâo hlăm hla”.

Si la] he\ [uh ana boh krue# kam, kuit đru mguôp ba boh tu\ dưn đ^ kơ du\m kr^ng lăn amâo djo\ guôp ]ia\ng ba pla kphê amâodah ana k`ul hlăm kr^ng lăn Dap Kngư đuic\ ôh, [ia\dah ]ia\ng mta ana anei dưi đ^ kyar h’^t kjăp, mnuih [uôn sang ngă lo\ hma Daklak ăt ]ia\ng kơ klei đru k]e\, ktrâo la] hdră duh mkra pla mjing mơ\ng du\m knơ\ng bruă djo\ tuôm.

}ia\ng đru mnuih [uôn sang ngă lo\ hma mâo klei thâo kriê dlăng du\m mta ana boh kroh mâo [luôn mse\ si boh krue# kam, kuit…. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, khua Adu\ bruă kriê dlăng Dliê kyâo leh ana\n ana boh kroh, Anôk bruă ba yua hdră mnê] mrâo mrang hlăm bruă lo\ hma dliê kyâo Tây Nguyên hưn mthâo klei jing leh ana\n hdră kriê dlăng ana boh krue# kam, kuit.

- Ơ Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường, akâo kơ ih brei thâo si klei jing mơ\ng ana boh krue# kuit, kam… jing boh mâo k[luôn ho\ng yan adiê, lăn ala anôk pla mjing?

. Tiến sĩ  Hoàng Mạnh Cường: Ho\ng ana boh krue# kam, boh krue# kuit jing ana boh mâo k[luôn, klei `u bi mnga đuôm adiê jing wưng ]ia\ng kơ lu ea snăk. Snăn ho\ng du\m kr^ng pla boh krue# anei brei ruah du\m anôk mâo djăp êa. Tal dua, mđing ho\ng ana boh krue# kuit, kam khăp kơ kr^ng hlơr, êwang bi kpleh êa\t hlo\ng hlơr jing pro\ng êjai hruê ho\ng mlam, snăn kơh jing jăk lehana\n srăng mboh. Bi drei pla hlăm kr^ng êđăp amâo mâo jăk guôp ôh. {ia\dah, lu mjeh boh krue# kam kuit jing guôp ho\ng kr^ng hlơr, mâo hnơ\ng h’uh pro\ng, srăng mđ^ mta khoáng lehana\n mta mmih hlăm boh.

- Ho\ng boh kroh bi k[luôn, hlăm ana\n mâo boh krue# kam, boh krue# kuit, snăn si hdră pruê hbâo ]ia\ng bi djo\?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Pruê hbâo kơ ana boh krue# brei mđing hluê wưng. Êjai hlăm wưng rông boh, snăn pruê [ia\ đui] đạm, mđing pruê lu h^n hbâo lân lehana\n kali. Boh nik, lehana\n hdơr amâo mâo dưi k[ah ôh mta hbâo trung vi lượng ]ia\ng kơ ana boh mklin mta khoáng, lehana\n mta mmih kơ boh, bi tơdah pruê đạm lu ênưih srăng ngă luh adiê mda. Tal dua, hla\m wưng bi mnga drei bi hro\ brua\ pruê hbâo đạm, lehana\n lân, [ia\dah pruê lu kali bi mnga jăk lehana\n đuôm adiê h^n. Hbâo bru\ ho\ng jih jang djăp mta mnơ\ng pla jing jăk sơăi. Snăn mta\ kơ jih jang mnuih pla mjing đăm k[ah ôh pruê hbâo bru\. Boh nik ho\ng boh krue# kuit jing guôp ho\ng hbâo mâo lu kali, lehana\n lân. Eh êmô, lehana\n mnu\ wa\t jing jăk snăk ho\ng ana boh krue# kam kuit.

- Ja\k leh, êngao kơ brua\ pruê hbâo sna\n brua\ ra\ng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ăt mâo klei mnuih pla mjing bi mđing. Snăn ya mta klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă ho\ng ana boh krue# kam, boh krue# kuit?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Ana boh krue# kam kuit kreh mâo lu hlua\t [ơ\ng, boh nik hlăm yan bhang không, hlăm ana\n hlua\t ka], tal dua jing wa\k wai hrah, ngă lu h^n. Brei drei mđing tơdah [uh hlăm knăt mda hlo\ng krih êa drao mtam, kyuadah mnơ\ng anei djip êjai hlăm hla knăt mda ana\n yơh. Bi klei mnơ\ng ngă mse\ si mmao jhat mâo Greening, lehana\n mta mmao ngă bi k`^ hla, dah tuôm ho\ng mnơ\ng anei ngă djăl ram, snăn brei mâo klei răng êlâo. Tal dua, jing mnơ\ng [oh [ơ\ng bi bru\ hlăm ana mơ\ng mta mmai phitopthora pô ngă.

- Mse\ ho\ng klei ih mrâo leh lac\, hlua\t ka] jing mta hlua\t bi rai êdi kơ ana boh krue# kam, kuit. Snăn si hdră ]ia\ng dưi răng mgang mta hlua\t anei, ho\ng ya mta brua\ bi mđing he\?

. Tiến sĩ Hoàng Mạnh Cường: Hlua\t ka] bi rai knat mda lehana\n hla mda. Snăn êngao kơ brua\ khăt mkra war boh bi mnga] ta], bi siam, krih êa drao bi lu\k mb^t ho\ng dầu khoáng, ]ia\ng mđ^ hnơ\ng tu\ mơ\ng êa drao, mkhư\ mnơ\ng ngă jăk h^n, lehana\n bi hro\ mơh gưl krih êa drao. {ia\dah, brei drei mđing hlăm brua\ mtlai êa drao jing amâo mâo bi klu\k mb^t ôh ho\ng êa drao mâo mta lưu huỳnh, lehana\n clor, ênưih ba klei amâo mâo jăk. Drei bi nao ]ua\ jê` jê` war tơdah [uh gưl bi knăt mda hlo\ng krih êa drao mtam, đăm lui tơl hlua\t gam leh ôh lo\ krih jing hnui leh, amâo mâo jăk mâo klei tu\ dưn ôh.

- Mni la] jăk kơ ih lu!

                                                            Y-Khem pô ]ih hlo\ng răk