VOV4.Êđê - Knhal jih yan bhang không, k]ưm mu\t hlăm yan hjan, jing wưng jăk êdi ho\ng ana kphê. Anei mơh jing wưng ana kphê ]ia\ng kơ hbâo pruê pioh krơ\ng klei đuôm adiê. {ia\dah ăt hlăm wưng anei mơh kreh mâo klei amâo mâo jăk mơ\ng ya adiê, kphê hlăm wưng anei ăt kreh tuôm ho\ng lu klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ana\p hmăi amâo mâo jăk kơ boh mnga.

     Nguyễn Văn Tùng, ti sa\ Êa Kê`, kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak jing mnuih mâo klei thâo hla\mlu thu\n kơ brua\ pla kphê. Tùng brei thâo: 1 ha kphê mơ\ng go\ sang `u ba w^t boh mnga mâo êbeh 3 ton kphê asa\r hla\m gra\p thu\n, [ia\ truh kơ ara\ anei hro\ leh hnơ\ng boh mnga. Kyua wưng knhal jih yan bhang, mphu\n k]ưm mu\t hla\m yan hjan, kha\ng mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ kơ ana kphê, nga\ kơ ana kphê luh adiê hla\k mrâo mboh:“ Kha\ng [uh leh bi adiê boh, hla\k boh dôk mda sna\n kha\ng luh nanao, kuôp gơ\ ju\ tu\t leh kơna\n êluh yơh. Truh yan hjan sna\n ana kphê kha\ng djo\ mmao rua\ nga\, mmao hrah, bring msei nga\… Hluê si kâo [uh, ana\n yơh jing du\m mta mnơ\ng nga\ bi luh adiê boh kphê”.

      A|t mse\ ho\ng Tùng, đang kphê mơ\ng Phan Quang An, ti sa\ Êa Phê, kdriêk Krông Pa] thu\n anei lui] boh mnga leh ana\n mnga blang amâo bi knar ôh. Kyua yan adiê không mđia\ sui, kha\ g^r tui duah phu\n êa krih kơ ana kphê, [ia\ knhal jih yan bhang a\t thu khuôt jih leh mơh êa, kyua ana\n hnơ\ng boh mnga mâo leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k boh kphê hla\m yan thu\n anei s^t n^k sra\ng tru\n hro\. Phan Quang An la]:“ Thu\n anei yan adiê amâo mâo ja\k ga\l kyua ana\n bi mnga amâo bi knar ôh. Boh mboh êlâo êdei điêt pro\ng amâo bi knar ôh. Bi ala kơ mnuih [uôn sang hmei a\t ]ang hma\ng phung nga\ brua\ kreh knhâo hriê ksiêm dla\ng boh s^t du\m mnơ\ng nga\ mse\ si: eh kan bi suôp, kman hlam gu\ la\n, bi kd^t mse\ ala\ ariêng… ]ang hmang mâo phung nga\ brua\ kreh knhâo hriê bi ksiêm dla\ng”.

     Hluê si Trương Văn Cao, Khua Anôk brua\ ra\ng mgang mnơ\ng pla mjing kdriêk Krông Pa], ]ar Daklak: }ia\ng rơ\ng hnơ\ng bi adiê boh mơ\ng ana kphê hla\m wưng bi mlih yan, mb^t ho\ng brua\ krih dja\p êa, sna\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng bi mđing mka\p dja\p mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê. Brei ba yua sa hnơ\ng hbâo pruê djo\ guôp, dưm djo\ hdra\ leh ana\n djo\ wưng. Êngao kơna\n, mnuih [uôn sang a\t nao c\ua\ dla\ng  nanao đang war pô, ksiêm dla\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ ]ia\ng hmao mâo hdra\ bi kdơ\ng djo\ guôp leh ana\n tu\ dưn. Trương Văn Cao la]: “ Êngao kơ hdra\  pla mjing la\ng kriê wiê êna\k, hmei dưi ba yua du\m hdra\ yua hoá học. Mnuih [uôn sang a\t c\ia\ng bi mđing kơ hdra\ ba yua bi knar hbâo pruê leh ana\n mnơ\ng tu\ ja\k kơ ana kphê, mđ^ ai dưi bi kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Drei kha\t adhan, mjing pum bi mngac\ tac\, du\m adhan krô leh hrui pe\ boh drei kha\t he\, adhan djo\ mnơ\ng nga\ drei kha\t bi kbia\ mơ\ng war kphê leh ana\n ]uh he\ amâo dah hwiê ti ta] ]ia\ng đru kơ ana  kphê mngac\ tac\  pioh ana kphê dưi đ^ jing ja\k”.

     Dla\ng kriê wiê êna\k kơ ana kphê hla\m wưng knhal jih yan bhang,  ako\ yan hjan mâo klei yuôm bha\n êdi, sra\ng bi mkla\  kơ hnơ\ng mâo boh mnga leh ana\n hnơ\ng tu\ ja\k kphê, mđ^ hnư mâo hrui w^t kơ mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma. Êngao kơna\n, hla\m wưng bi mlih yan adiê sna\n hla\m wưng anei ana kphê êlưih mâo klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\. Ti gu\ anei drei hmư\ klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Phan Việt Hà, Khua adu\ brua\ Hdra\ k]ah leh ana\n bi hgu\m quốc tế - Knơ\ng brua\ kreh knhâo – Hdra\ mnê] nga\ brua\ Lo\ hma dliê kmrơ\ng Tây Nguyên trông kơ hdra\ dla\ng kriê wiê êna\k đang kphê hla\m wưng ako\ yan hjan, đru kơ ana kphê đ^ jing ja\k.

    - Ơ Tiến sĩ, ]ia\ng kơ kphê đ^ jing hlăm wưng knhal jih yan bhang, lehana\n ako\ yan hjan anei, snăn ya mta brua\ drei c\ia\ng bi mđing?

       . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Leh jih yan bhang, đue# nao kơ yan hjan jing wưng ana mnơ\ng pla đ^ jing ktang, kphê srăng ksua\ adhan pioh kơ thu\n êdei, lehana\n đ^ pro\ng pral mơh. Tơdah drei mđing kơ brua\ pruê hbâo, lehana\n mâo du\m hdră mkra mlih lăn bi jăk, mnơ\ng pla srăng đ^ jing. Lehana\n amâo mâo dưi k[ah ôh brua\ khăt mkra adhan, mjing pum, djăp hdră răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, kyuadah leh hjan truh lăn dơ\ng h’ăp msah h^n, anei mơh jing wưng jăk kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă đ^ lê], jih jang klei ana\n yơh drei bi mđing kơ kphê hlăm ako\ yan hjan.

    -  Tui si ih mrâo hưn mthâo ana\n, brua\ khăt mkra adhan đru kơ đang war mnga] ta], lehana\n ana kphê ksu\n mnơ\ng tu\ jăk djăp h^n, snăn si srăng ngă brua\ anei?

      . Tiến sĩ Phạn Việt Hà: Boh s^t brua\ kha\t mkra adhan mjing pum jing brua\ drei ngă nanao tơl jih thu\n. Mu\t hlăm ako\ yan hjan mđing lu kơ brua\ lah k[iêng, ti ana\n ti k[iêng mkuôm ]ia\ng mjing pum ti du\m t^ng huông he\ adhan kyua mnơ\ng ngă, ho\ng klei khăt mkra, khăt jih du\m adhan amâo lo\ tu\ ôh, lehana\n khăt hro\ng đa đa adhan ti du\m anôk kpal đei.

     - Hlăm wưng ako\ yan hjan, klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă kreh đ^ lu, snăn si klei ih c\ia\ng mta\ kơ mnuih pla mjing hla\m brua\ răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă?

       . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Ho\ng ana kphê hlăm ako\ yan hjan, brei drei răng kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă yơh. Kreh [uh lu êdi jing eh kan mơ\ng yan bhang không, leh tuôm ho\ng adiê hjan eh kan lo\ lê] lu h^n, tơdah drei [uh klei anei brei mâo hdră gang mkhư\ mtam, eh kan kreh mu\t `ur hlăm kmru\ boh, kyuana\n drei krih êa drao brei drei krih lo\ m`a\ w^t 10 – 15 hruê lo\ krih. Mâo đa đa mmao jhat gam hlăm yan hjan kreh [uh jing bring ngă, lehana\n mmao [hơ\k hrah, snăn hlăm anôk ]h^ êa drao, mâo ]h^ leh mơh djăp mta êa drao mkhư\ mta mmao jhat anei, drei nao ruah bi djo\ êa drao jăk pioh krih mkhư\ mta mmao jhat anei hlăm ana kphê.

     - Djo\ leh, hlăm wưng anei ya mta hbâo srăng pruê ?

        .Tiến sĩ Phan Việt Hà: Hlăm ako\ yan hjan, hbâo lân yơh jing tal êlâo ]ia\ng đru kơ ana kphê bi kru\ klei đ^ jing agha, êngao ana\n hlăm wưng anei hbâo đạm ăt kan dưi k[ah rei pioh mđ^ jing adhan hla, lehana\n đ^ jing boh, bi kali kno\ng [ia\ đu], [ia\dah amâo mâo dưi k[ah ôh, k`ăm ]ia\ng đru kơ ana dưi kdơ\ng ho\ng klei amâo mâo jăk mơ\ng yan adiê, lehana\n kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, pioh rông bah.

     - Dưi mơ\ ih lo\ mblang kla\ mnga] h^n kơ hnơ\ng pruê mơ\ng grăp mta hbâo ho\ng ana kphê hlăm wưng anei?

       . Tiến sĩ Phan Việt Hà: Êjai pruê hbâo kơ kphê, brei mđing ngă bi djo\ 4 mta snei, djo\ mta hbâo, djo\ hnơ\ng pruê, djo\ hdrư mơh, lehana\n djo\ mmông, ]ia\ng dưi ba w^t klei tu\ dưn h^n êjai pruê hbâo.

     - Djo\ leh, la] jăk kơ tiến sĩ lu!

                                                      H’Nê] – Y Khem pô ]ih hlo\ng ra\k.