VOV4.Êđê - La\n dap kngư hla\k dôk hla\m krah yan hjan. Ho\ng ana kphê, anei jing wưng yuôm bha\n êdi kyua ana ]ia\ng lu mnơ\ng tu\ ja\k rông boh đ^ pro\ng, mjing dhan kja\p ana\p mđ^ hnơ\ng mâo boh mnga lehana\n hnơ\ng tu\ ja\k asa\r kphê. Kyua ana\n, brua\ pruê hbâo, dla\ng kriê wiê êna\k, gang mkhư\ du\m mta mnơ\ng nga\ hla\m wưng anei jing klei mâo mnuih pla kphê mđing dla\ng êdi.

Ho\ng klei thâo êbeh 20 thu\n pla kphê, Y Prum Niê, ti [uôn Pô] A, wa\l krah Ea Pô], kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Dak Lak brei thâo: Khă gơ\ ba yua lu hdră msir, ăt mse\ mơh tui hriăm lu klei hâo hưn mơ\ng kdrăp hâo hưn mtô mblang, [ia\ dah hlăm krah yan hjan, jing wưng ana kphê rông boh, snăn klei luh adiê ăt mâo lu. Đang kphê 1,4 ha mơ\ng go\ sang `u, ara\ anei mâo hlăm brô 1 êtuh ana êluh adiê, 50% hlăm ana\n luh mkrah wah hnơ\ng boh.

“Yap jih snăn bi mnga leh ana\n mâo lu adiê, truh kơ bi adiê ana\n kmru\ luh yơh. Adiê [rư\ pro\ng [rư\ êluh lu h^n. Ara\ anei hlăm đang kphê kâo adiê boh kphê êluh lu êdi, ]ia\ng kơ phung ksiêm hriăm k]e\ kơ hdră kriê dlăng kơ đang kphê đăm êluh adiê”.

Amâo djo\ kno\ng êluh adiê mse\ si đang kphê sang Y Prum Niê ôh, đang kphê 1 ha mơ\ng go\ sang Y Lui Niê, ti [uôn Pô] A, wa\l krah Ea Pô], kdriêk }ư\ Mgar lo\ tuôm ho\ng klei dleh dlan mâo hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă:

“Dleh dlan tal sa jing luh adiê, tal dua jing klei hluăt [ơ\ng mnơ\ng ngă mâo ana djiê, djiê wa\t phu\n mtam. Ara\ anei go\ sang kâo mâo klei ktuôp uê, eh kan ngă, akâo kơ phung ngă brua\ kreh knhâo ktrâo kơ hdră krih mdjiê mnơ\ng ngă”.

Ho\ng đang kphê, wưng krah yan hjan jing yuôm bhăn êdi kyua anei jing wưng ana ]ia\ng mâo lu mnơ\ng tu\ jăk h^n rông boh hriê kơ pro\ng, mb^t ana\n lo\ bluh dhan hla mrâo – anei jing dhan pioh mboh kơ thu\n êdei, kyua ana\n tơ dah k[ah mnơ\ng tu\ jăk snăn hnơ\ng boh mnga mơ\ng yan anei ăt srăng hro\ mtam leh ana\n hro\ lu h^n hlăm thu\n êdei. Kyua ana\n bruă mkăp brei mnơ\ng tu\ jăk kơ ana kphê hla\m wưng anei jing klei mơ\ng grăp ]ô phung pla kphê mđing. Amai H’Pluen Niê, ti [uôn triă, să Ea Tul, kdriêk }ư\ Mgar brei thâo, đang kphê 2 ha mơ\ng go\ sang `u hlăk dôk pruê hbâo gưl tal 2, khă sơnăn `u ka thâo ôh ya hbâo srăng pruê leh ana\n si ngă hnơ\ng pruê bi djo\.

“Hlăm wưng rông boh khăng tuôm klei dleh dlan jing mnơ\ng ngă leh ana\n êluh adiê, wưng anei êluh adiê lu snăk. }ia\ng msir mghaih klei anei ]ia\ng bi hriăm kơ hdră pruê hbâo bi djo\ kơ mnuih [uôn sang leh ana\n hdră kriê dlăng mse\ si wưng ara\ anei ya mta hbâo pruê jing jăk kơ ana kphê, hlăk mblang klă ]ia\ng kơ [^ng ngă lo\ hma thâo”.

Mơ\ng klei leh ]ih la], klei luh adiê boh mda lehana\n dla\ng kriê, gang mkhư\ hlua\t [ơ\ng mnơ\ng nga\ jing klei mâo mnuih [uôn sang nga\ lo\ hma ti Daklak mđing êdi hla\m wưng anei. }ia\ng hlak mblang klei anei lehana\n đru k]e\ kơ [^ng nga\ lo\ hma drei du\m hdra\ mnê] dla\ng kriê wiê êna\k ana kphê hla\m wưng krah yan hjan tu\ dưn, pô ]ih klei mrâo mơ\ng Sang mđung asa\p blu\ Việt Nam dôk jưh ti kr^ng La\n dap kngư mâo klei bi blu\ hra\m ho\ng Tiến sĩ Đặng Bá Đàn, Khua bi ala Adu\ brua\ mtru\t mđ^ brua\ nga\ lo\ hma ala ]ar kr^ng Dhu\ng kwar Krah lehana\n la\n dap kngư kơ klei anei:

-Ơ Tiến sĩ Đăng Bá Đàn, mse\ ho\ng klei drei hmư\ leh kơ klei yăl dliê mrâo anei, kphê luh adiê mda hla\m wưng anei, hlăk dôk ngă kơ mnuih pla kphê tuôm ho\ng lu klei dleh dlan. Tui si ih mơ\ng mâo klei ana\n?

Ts Đặng Bá Đàn: Klei kphê luh adiê mda kbia\ hriê mơ\ng lu mta klei, sa hlăm du\m mta phu\n năng mđing êdi ana\n jing amâo mâo djăp hbâo, tal dua jing wưng anei ana kphê đ^ jing boh leh ho\ng klei pral. Snăn klei bi mmia\ hbâo jing pro\ng snăk ho\ng hla ho\ng adhan lehana\n ho\ng klei đ^ jing boh. Lehana\n klei mkăn le\ jing klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, wưng anei mâo lu eh kan mtah, ktuôp uê ăt ngă luh adiê mda mơh, kyuana\n brei drei mđing lu kơ hbâo pruê bi djo\ guôp pruê hlăm phu\n lehana\n krih êa hbâo hla\m hla, ]ia\ng krơ\ng klei luh adiê mda.

-Ơ Tiến sĩ, êngao kơ klei luh adiê mda snăn klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hla\m ana kphê hlăm wưng anei ăt lu mơh. Akâo kơ Tiến sĩ k]e\ brei ho\ng mnuih pla kphê thâo hdră dlăng kriê mkhư\ gang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă hlăm wưng anei?

Ts Đặng Bá Đàn: Ara\ anei klei mnơ\ng ngă ho\ng ana kphê yan hjan lu jing eh kan suôp mtah. Eh kan anei ba klei jhat hlăm yan hjan êjai djăp kdrê] mda hlăk đ^ jing, mse\ si knăt mda, adhan mda, k[iêng mda srăng [uh yơh eh kan gam, boh nik hlăm du\m war kphê mrâo lo\ bi hlua\ mda, lo\ w^t pla mrâo ênưih snăk eh kan gam. Tơdah [uh eh kan gam snăn hluê ana\n mâo hdăm lehana\n mmao hdăng gam. Snăn [uh klei eh kan gam bi khăt mkra adhan khăt adhan mda, lehana\n rông du\m mta mnơ\ng hd^p mkăn [ơ\ng eh kan, bi tơdah eh kan gam lu snăn kơh krih êa drao. Drei dưi krih êa drao Massa, Movento amâodah Actara. Krih êjai adiê thu không.

-Djo\ tuôm ho\ng klei yua êa drao, snăn mnuih pla mjing leh war kphê di`u tuôm ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn di`u kreh nao kơ anôk ]h^ êa drao êmuh ]ia\ng blei kơ ana\n. {ia\dah leh w^t krih sa wưng bhiâo êdei kơ ana\n mnơ\ng ăt ngă mơh, ya ngă mse\ snăn  Ơ tiến sĩ?

Ts Đặng Bá Đàn: Boh s^t mơ\ng sa mta mnơ\ng ngă, tơdah drei krih sa mta êa drao, snăn mta mnơ\ng ana\n mưng ho\ng êa drao, kyuana\n brei drei ăt bi mlih mơh êa drao yua. Tal dua, amâodah drei yua ka yo\ng djo\ hnơ\ng k]ah, boh nik ho\ng eh kan suôp mtah tơdah krih êa drao, bi krih dua blư\, kyuadah hlăm eh kan anei lo\ mâo gưl k]eh mđai mkăn. Tăp năng êjai drei krih êa drao đơ eh kan pro\ng djiê jih leh, [ia\dah eh kan mda, amâodah boh `u ka djiê jih ôh, snăn di`u lo\ k]ah mđai lu mơh.

-Ơ Tiến sĩ, hlăm wưng krah yan hjan jing wưng kphê hlăk hlê ]a\t đ^ pral kơ boh hlăm ana snăn ]ia\ng snăk kơ sa ênoh hbâo pioh rông boh bi pro\ng. Snăn ya jing hbâo pruê bi djo\ guôp, lehana\n du\m srăng pruê jing man djăp, klei anei lu mnuih pla kphê adôk ka kjăp?

Ts Đặng Bá Đàn: Boh s^t hlăm brua\ dlăng kriê wiê ênăk kơ kphê kreh mbha hlăm 4 blư\ pruê hbâo, hlăm wưng anei jing pruê gưl tal dua leh. Wưng anei drei mđing êngao kơ brua\ mkăp hbâo đạm kơ ana đ^ jing snăn drei mđing mơh kơ hbâo kali k`ăm mkhư\ klei luh adiê mda, lehana\n hlăm wưng anei boh srăng đ^ pro\ng, tal dua kali đru kdơ\ng ho\ng klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă mơh. Snăn brei mđing pruê djăp ho\ng ênoh ]ua\n 30% đạm, 30% kali sitôhmô ênoh kali ara\ anei đ^ h^n mka\ ho\ng wưng pruê tal êlâo, lehana\n hluê ho\ng ênoh hbâo pruê jih jang drei kreh pruê hlăm grăp thu\n.

-Boh s^t Ơ tiến sĩ, ara\ anei lu mnuih pla kphê hlăk dôk pruê hbâo kơ kphê tui si klei pô dưi thâo mâo, dah mâo prăk pruê lu, dah amâo mâo prăk ôh pruê ma\ [ia\. Si ngă mse\ snăn si srăng hmăi ho\ng klei đ^ jing mơ\ng ana kphê?

Ts Đặng Bá Đàn: Drei thâo kơ hnơ\ng tu\ jăk kơ mnơ\ng pla hla\m grăp kr^ng lăn jing mdê mdê, ho\ng mdê bi mta lăn mơh, boh nik ho\ng war kphê leh mrâo pe\ yan djo\ boh mnga. Mâo ba w^t lu boh mnga, snăn ênoh ]ia\ng lo\ mbo\ hbâo jing lu h^n mơh, snăn drei pruê lu h^n, [ia\dah bi kna ho\ng ênoh đạm lehana\n kali. Grăp thu\n thâodah drei pruê 2kg, bi ara\ anei hro\ h^n truh 1kg mkrah tôhmô, snăn hnơ\ng bi kpleh ăt djo\ klei bhiăn amâo đei jhat ôh kơ klei đ^ jing. Tal dua drei bi hro\ ênoh bi liê amâo mâo năng, mse\ si ti du\m adhan ]a\t amâo mâo djo\, snăn drei dưi bi hro\, lehana\n mkhư\ mơh klei amâo mâo jăk kơ klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, ]ia\ng mđ^ klei tu\ dưn ba yua hbâo pruê. Drei bi khăt hre\ kyâo bi êyui, lah k[iêng bi hmao snăn srăng đru mdul mơh kơ klei luh liê hbâo pruê.

-Mse\ ho\ng ih mrâo kah mbha anei, êngao kơ brua\ pruê hbâo, răng mgang klei hlua\t [ơ\ng mnơ\ng ngă, snăn brua\ khăt mkra adhan kyâo bi êyui, lehana\n jik rơ\k kphê hla\m wưng anei ăt jing yuôm bhăn, snăn akâo kơ tiến sĩ k]e\ brei kơ brua\ anei?

Ts Đặng Bá Đàn: Hlăm yan hjan rơ\k ]a\t jing pral snăk, boh nik hlăm war kphê mrâo lo\ w^t pla, lo\ bi hlua\ mrâo, snăn [o# lăn huông jing pro\ng tơdah drei amâo mâo pla plua\ êtak êbai ôh hlăm ana\n, snăn rơ\k yơh srăng ]a\t đ^, snăn drei bi jik he\ rơ\k êlâo. Bi tơdah amâo yo\ng hmao jik ôh, drei dưi yua motơr jah rơ\k ]ia\ng mdul kơ klei rơ\k đ^ êlâo kơ pruê hbâo. Bi hlăm war kphê mâo leh ana bi êyui k’up, snăn bi khăt mkra bi mnga] ta] ]ia\ng bi mâo mđia\ plua\ mu\t ba klei tu\ dưn kơ kphê hrip hbâo pruê, boh nik jing hbâo kali.

-La] jăk kơ ih lu, mâo đru k]e\ brei leh kơ [^ng pla kphê mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk kphê jăk h^n hlăm yan hjan anei./.