VOV4. Êđê - Mma\t hruê 16/1 mrâo êgao, ti [uôn pro\ng {uôn Ama Thuột, c\ar Dak Lak leh ana\n du\m kr^ng riêng gah ti du\m c\ar Dak lak, Dak Nông a\t mâo mơh adiê hjan amâo djo\ ho\ng yan anei. Du\m gưl adiê hjan anei nga\ kơ ana kphê blang mnga ưm, nga\ kơ mnuih [uôn sang pla kphê hyưt êdi. Kphê bi mnga hla\k đang kphê mrâo leh hrui pe\ boh, ka hmao kha\t ôh adhan mjing pum kriê dla\ng lo\ bi kru\ ana, kyua ana\n sra\ng nga\ hma\i djo\ truh kơ hnơ\ng mboh  hla\m yan ti ana\p. 

      Phạm Văn Công, ti sa\ }ư\ Dliê Mnông, kdriêk }ư\ Mgar, ]ar Daklak, kwưh, thu\n anei klei không k[ah êa truh mơ\ng hnưm, bhiâo riâo rit mâo he\ hjan krah yan không, anei yơh jing klei jăk kơ djăp mta mnơ\ng pla mkăn, [ia\dah ho\ng kphê snăn jing klei dleh dlan hlăm brua\ dlăng kriê. War kphê êdu awa\t leh sa wưng hrui pe\ boh, ka hmao khăt mkra adhan, [ia\dah mđung ko# leh mnga blang, yan kơ ana\p amâo mâo sra\ng h’^t ôh boh mnga, kyua klei đuôm adiê amâo mâo sa hnơ\ng. Ara\ anei `u dôk guôn mơ\ng jih mnga dliu snăn kơh srăng mkra war kphê, lehana\n brei phu\n kphê lo\ dơ\ng thu\ krô, ]ia\ng dôk guôn ]uh blang mnga kơ gưl ti ana\p. Phạm Văn Công la]: “Ara\ anei pô tui tio\ gưl mnga anei, dah lo\ krih hluê kơ `u, snăn gưl êdei le\ mnga srăng jhat. Ara\ anei amâo lo\ thâo mjing ôh, phưi tha si gơ\ jing ma\ yơh”.

      Ho\ng go\ sang aduôn Lê Thi Uyên, ti sa\ Êa Drơ\ng, kdriêk }ư\ Mgar, klei lu] liê [uh kla\ êdi, kyuadah hjan [ia\ ka man djăp ôh kơ kphê ]uh blang mnga. Lê Thị Uyên mtu\k mtu\l amâo mâo thâo b^t ôh êlan dlăng kriê kơ kphê pô bi djo\: “Phu\n anei jing k[ah êa, `u blang mnga amâo mâo truh, hlo\ng kruôt he\ mse\ snei, amâo mâo srăng đuôm adiê ôh. Snăn knang kơ phung ngă brua\ kreh knhâo k]e\ brei, ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang mâo hdră mghaih msir, mse\ si, si yap jing k[ah êa ]ia\ng kơ mnuih [uôn sang lo\ krih, amâodah si srăng ngă ]ia\ng kơ mâo klei tu\ dưn h^n”.

Mb^t ho\ng klei phung pla kphê ti }ư\ Mgar dôk hn^ng, mơ\ng yan adiê amâo lo\ djo\ anei, Trần Đức Thiên la]: “Thu\n anei mâo he\ hjan krah bhang không, snăn kphê bi ]uh blang mnga hnưm. Snăn hmei ]ia\ng mơh kơ phung kreh knhâo k]e\ brei si hdră srăng dlăng kriê kphê leh gưl kphê ]uh blang mnga anei, si srăng krih êa ]ia\ng kơ mâo klei tu\ dưn”.

       Yan leh êgao, mnuih pla kphê ti Daklak, lehana\n hla\m kluôm Lăn Dap Kngư mse\ mơh hlăk tuôm ho\ng lu klei dleh dlan kyua adiê không k[ah êa. Thu\n 2016 anei, amâo mâo djo\ kno\ng k[ah êa kjham mơ\ng ako\ yan đu] ôh, lehana\n ênoh ]h^ kphê lo\ dơ\ng tru\n nanao, snăn ho\ng gưl hjan he\ mklăk ho\ng yan anei, ti wưng mrâo leh jih pe\ boh kphê, ngă kơ ana kphê ]uh blang mnga hnưm, ktang h^n mơh ngă kơ mnuih [uôn sang dôk amâo mâo hơ^t p^t amâo mâo mđao. Kha\dah mâo leh klei mưng pla kphê mơ\ng sui, [ia\dah mnuih pla kphê Daklak ăt mtu\k mtu\l mơh ti ana\p klei yan adiê bi mlih anei.

    Kơ klei ana kphê ]uh blang he\ mnga hnưm kyua tuôm ho\ng gưl hjan krah yan không, Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, Knua\ druh knơ\ng brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma, dliê kmrơ\ng Lăn Dap Kngư brei thâo, ti Daklak du\m gưl hjan leh êgâo ngă leh kơ kphê blang mơ\ng 20 – 30% hnơ\ng mnga mâo hlăm yan kơ ana\p. Mnuih pla mjing brei ksiêm dlăng bi nik klei yăn adiê truh, ]ia\ng mâo hdră dlăng kriê wiê ênăk kơ war kphê pô mâo klei tu\ jing. Ti tluôn anei, jing klei pô ]ih klei mrâo mâo klei bi blu\ hrăm ho\ng Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam, sa ]ô pô thơ\ng kơ brua\ lo\ hma hlăm brua\ pla kphê.

      - Ơ Tiến sĩ, hla\m du\m mlan ako\ yan bhang, ti kr^ng Dap Kngư mâo du\m gưl adiê hjan amâo djo\ yan ôh, nga\ kơ kphê ti lu alu\ wa\l blang mnga ưm hla\k mrâo leh pe\ boh kphê. Mse\ si klei c\ihleh lac\ ti dlông, sna\n du\m đang kphê amâo mâo dja\p ai truh blang mnga, mnuih [uôn sang drei kha\ng pia jing mnga ko\ng he\ sra\ng nga\ bi mhro\ hnơ\ng boh mnga mâo. Sna\n mnuih pla kphê si c\ia\ng nga\ s^t tuôm ho\ng du\m gưl adiê hjan mse\ djuê ana\n?

       . Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: S^t mnga kphê `u ko\ng kruôt he\ leh sna\n mse\ si gơ\ jhat leh yơh gưl mnga ana\n. Kyua na\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng mđing, s^t mâo adiê hjan kdja\t sna\n, du\m anôk drei dla\ng man dja\p êa, jing mâo êbeh 30mm, sna\n mnuih [uôn sang drei amâo c\ia\ng lo\ tui tio\ krih ôh. Du\m anôk amâo mâo dja\p êa pioh mnga blang si aguah tlam, jing `u a\t bi mnga [ia\ `u ko\ng kruôt he\ amâo mâo thâo c\uh blang ôh, sna\n drei bi tui tio\ lo\ dơ\ng krih. Drei klei la\n dla\ng c\ia\ng kơ thâo, tơ êa hjan hram êlam mâo hlaơ\ brô mơ\ng 30 – 40cm, sna\n dja\p kơ mnga kphê blang dja\p ênu\m. Bi tơ êa [ia\ đei `u hram kma ma\ hla\m brô 10cm đuic\, sna\n c\ia\ng bi tui tio\ lo\ krih êa. Tui tio\ krih jing hlo\ng lo\ krih leh không hjan mtam amâo djo\ lo\ dôk guôn mnga amâo mâo blang sna\n kơh krih amâo mâo djo\ ôh, amâo dưi lo\ do\ng ôh mnga kphê.

      - Ơ Tiến sĩ, ho\ng du\m đang kphê blang mnga ưm s^t tuôm ho\ng adiê hjan amâo mâo djo\ yan sna\n si mnuih [uôn sang c\ia\ng bi mđing hla\m brua\ kriê dla\ng kphê?

        . Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: Tơ mse\ si mao anôk hjan man dưi dja\p kơ kphê blang mnga leh, sna\n mnuih [uôn sang drei h’^t ai kơ gưl bi mnga ana\n, `u sra\ng đuôm adiê. Leh ana\n klyua gưl mnga ana\n mrâo blang hla\m brô ka truh mơh 30% mnga mơ\ng yan ti ana\p, ana\n drei c\ia\ng bi lui đang kphê sna\n yơh, đa\m rua\t lo\ krih êa ôh. Drei lo\ dơ\ng ktuê dla\ng tơl truh kơ  [u\t mnga lo\ dơng kbia\ mnga truh kơ ako\ adhan kphê sna\n kơh drei c\ia\ng lo\ dơ\ng krih êa pioh bi mnga êdi hla\m yan ti ana\p. Mnuih [uôn sang drei đa\m rua\t đei bi krih he\ êa pioh rông du\m mnga leh blang mơ\ng gưl mrâo êgao, `u sra\ng hlo\ng nga\ jhat jih du\m gưl mnga êdei, `u lo\ blang rah rưng amâo mâo bi knar ôh. 

      - Ơ Tiến sĩ, hla\m wưng anei, mâo du\m đang kphê mrâo leh hrui pe\, ka hmao kha\t ôh adhan sna\n blang mnga leh. Sna\n mmông anei si mnuih [uôn sang c\ia\ng hluê nga\ brua\ kha\t adhan kphê?

        . Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam: Drei c\ia\ng bi dk guôn mnga blang jih êlâo, `u dliu mnga leh kơ ana\n kơh mphu\n kha\t adhan. Kyua thu\n anei đa\o kna\l adiê không sra\ng sui ktang h^n, kyua ana\n ti du\m đang kphê adôk ja\k jing sna\n mnuih [uôn sang drei dưi kha\t mơ\ng ưm, bi du\m đang kphê leh khua mduôn amâo dah đang kphê amâo mâo sia\m jing ôh kyua thu\n êlâo hrui pe\ boh lu, [ia\ ka hmao ba dưm hbâo ôh, amâo dah du\m đang kphê amâo mâo mnơ\ng gang ang^n sna\n drei bi kha\t êla h^n adhan kphê. Jing drei kah jing 2 gưl kha\t adhan, gưl tal êlâo kno\ng kha\t du\m adhan `u krô, huai bi mdoh he\ đang kphê; bi du\m adhan amâo mâo tu\ amâo dah adhan leh khua adôk hd^p lui êjai, leh krih êa mâo 1 – 2 gưl amâo dah hla\m ako\ yan hjan drei sra\ng lo\ dơ\ng kha\t adhan. Nga\ mse\ si ana\n sra\ng đru kơ ana kphê dưi bi kdơ\ng ho\ng klei adiê không k[ah êa ja\k h^n, kyua tơ đang war kphê êdu đei ana dliu k`^, [ia\ drei lo\ kha\t he\ adhan `u tơl gơ\ hlo\ng amâo lo\ mâo hla ôh, s^t ang^n thu\t mb^t ho\ng adiê không k[ah êa sna\n nga\ kơ ana  kphê lo\ dơ\ng krô h^n. Kyua ana\n mnuih [uôn sang drei c\ia\ng mđing thu\n anei sra\ng dla\ng tui hluê ho\ng đang kphê adôk ja\k jing he\ amâo dah h’a\i bi kha\t adhan.

-         Lac\ ja\k kơ tiến sĩ! 

                                  H’Nga – Y Khem pô ]ih mkra hlo\ng ra\k.