.

 

Ơ [^ng dôk hmư\ ! Du\m thu\n giăm anei lu go\ êsei mnuih [uôn sang ti sa\ Êa Bar, kdriêk {uôn Đon, ]ar Daklak jho\ng po\k mlar hdră bi hmô rông êmô ana mđai, mguôp ho\ng brua\ rông êmô ma\ kđeh, lehana\n ma\ hbâo bru\ pioh kơ mnơ\ng pla mjing, lehana\n mâo ba w^t leh boh tu\ dưn pro\ng. Mơ\ng hdră bi hmô anei, ba w^t leh kơ mnuih [uôn sang klei tu\ dưn pro\ng. Mơ\ng klei bi hmô anei truh kơ ara\ anei lu go\ sang mâo hnơ\ng hrui w^t hơ^t du\m pluh êklăk prăk hlăm sa thu\n.

 

          Thu\n 2009, Nông va\n Kềnh, dôk ti alu\ 16A, sa\ Êa Bar, kdriêk [uôn Đon bi mưng ho\ng brua\ rông 2 drei êmô ana mđai. Kno\ng êbeh 1 thu\n êdei, 2 drei êmô ana ana\n mđai leh 2 drei êđai. Mơ\ng thu\n 2011 truh kơ ara\ anei, t^ng mdu\m gra\p thu\n go\ sang `u mâo ba w^t pra\k mnga hla\m brô 10 êkla\k pra\k mơ\ng ba c\h^ êmô, mb^t ana\n lo\ mâo dja\p hbâo pioh dưm kơ 4 sao mdiê lo\ leh ana\n 1 ha đang kphê. Kyua ana\n hnơ\ng boh mdiê leh ana\n boh kphê mâo đ^ s’a\i. Ayo\ng Kềnh lac\:“ Tơ mâo pra\k ka\k kâo sra\ng po\k mlar rông lu h^n êmô, sna\n gra\p thu\n pra\k ka\k mâo ba w^t sra\ng đ^ h^n. Sitôhmô mse\ si sa thu\n drei rông sa drei êmô ana mđai mâo mnga hla\m brô 10 êkla\k pra\k, êbeh 10 êkla\k pra\k , sna\n tơ drei rông mâo 5 drei êmâo ana mđai drei sra\ng mâo ba w^t hla\m brô 5,6 pluh êkla\k pra\k.”

      Mse\ ho\ng go\ sang Kềnh mơh, ayo\ng Bế Va\n Phủ a\t rông mâo 7 drei êmô, gra\p thu\n mâo ba w^t pra\k mnga gia\m 40 êkla\k pra\k. Hluê si ayo\ng Phủ sna\n rông êmô c\ia\ng duh bi liê pra\k tal êlâo leh ana\n nga\ war rông, bi klei rông amâo dleh brei [ơ\ng mse\ ho\ng mnu\ bip ôh, [ia\ kno\ng luc\ ma\ ai rông kriê dla\ng leh ana\n mgang klei rua\ đuic\: “ Rông êmô kno\ng luc\ pra\k blei êmô mjeh leh ana\n nga\ war êning tal êlâo đuic\. Bi ai rông sna\n mâo phung hđeh gơ\ nao phưi ra\ng ana\n gơ\ ka\n đei liê lu lei. T^ng mdu\m gra\p thu\n mâo ba w^t mnga hla\m brô 30-40 êkla\k pra\k. Mka\ ho\ng u\n, mnu\ sna\n kâo [uh rông êmô `u mâo klei tu\ h^n .”

     Rông êmô brei pra\k hrui w^t đ^  leh ana\n lo\ mâo eh êmô nga\ jing hbâo ba dưm kơ mnơ\ng pla mjing. Ti alu\ 16A, sa\ Êa Bar, kdrêk [uôn Đon,c\ar Dak lak mâo êbeh 100 go\ êsei, sna\n mâo truh êbeh 30 go\ êsei rông êmô ho\ng gia\m 200 drei.

     Hoàng Va\n Sò, Khua alu\ 16A brei thâo: C|ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang alu\ wa\l kriê dla\ng êmô bi ja\k, đa\m mâo klei rua\ leh ana\n ra\ng kriê bi doh [uôn sang, gra\p thu\n phung khua\ druh alu\ kha\ng nao kơ sa\ hmư\ phung nga\ brua\ mdrao mnơ\ng rông ktrâo lac\ kơ hdra\ rông leh ana\n w^t lo\ mtô ktrâo brei kơ mnuih [uôn sang thâo: “ Anôk brua\ mtru\t mjhar nga\ lo\ hma rông mnơ\ng kha\ng mtô mblang kơ mnuih [uôn sang klei thâo hla\m brua\ rông leh ana\n kriê dla\ng. Gra\p bliư\ mâo klei rua\ tưp amâo dah mâo ya klei bi hưn mthâo ho\ng alu\ leh ana\n alu\ mâo brua\ lo\ nao hưn ho\ng anôk brua\ mdrao mnơ\ng rông hriê dla\ng brei. Kơ hdra\ ti ana\p, sna\n mnuih [uôn sang ti anei a\t c\ia\ng mâo pra\k ka\k hrui w^t kơ go\ sang pô mơh, [ia\ kyua amâo mâo pra\k yua, c\an pra\k mơ\ng knơ\ng pra\k a\t gơ\ mâo mơh [ia\ ara\ng kno\ng brei kơ mnuih [un đuic\ c\an, bi c\ia\ng mđ^ kyar brua\ knua\ jing ka mâo ôh, ana\n adôk dleh dlan kơ mnuih [uôn sang.”

 

      C|ia\ng đru kơ mnuih [uôn sang rông êmô mâo klei tu\ h^n, kdrêc\ hruê anei sra\ng ktrâo lac\ kơ mnuih [uôn sang drei du\m hdra\ mnêc\ nga\ brua\ phu\n, mơ\ng ruah mjeh, nga\ war êning, mnơ\ng [ơ\ng leh ana\n bi mdoh mgang klei rua\:

 

      1/ Mjeh lehana\n hdră ruah mjeh:

          -Diih ruah mjeh êmô djuê mrâo êpul Jebu mâo asei uan dhaun pro\ng.

          -Ruah du\m drei êmô hgăl mnhuai ai ktang, lehana\n mâo du\m klei bi knăl snei:

           .Asei mlei pro\ng hgăl siam, mlâo êun [lia\. Boh ko\ pral kdal. {o# đu\t, ]ar dhei pro\ng, ala\ mnga], amung phiat, êgei kjăp.

           .Ro\ng dlông, kpa\. Đah da êlam pro\ng, tian w^l khua\t. Yu\r tluôn blang, ku dlông phu\n ku pro\ng. Jơ\ng kpa\, ]huang kjăp. K]uôp kr^p, kuê ao pro\ng, tl^t pu\n săt tai.

 

      2/ War êning:

          - Ênha\ war rông kơ sa drei pro\ng hlăm brô: Mơ\ng 2-4m.

          - Rơ\ng kơ klei mđao hlăm yăn puih, êđăp hlăm yăn bhang. Tur war tiap [r^k amâodah klia simăng ]ia\ng kơ ênưih bi mdoh. Đăm mkra tur [‘[lia đei ôh, ênưih ngă kơ êmô êbuh. Mkra anôk dưm kniêm mnơ\ng [ơ\ng lehana\n êa mnăm mdê mdê.

          -Mkra he\ anôk mđam eh ]ia\ng rơ\ng bi mdoh wa\l riêng gah. Tơdah thâo mâo, mkra anôk mjing êwa gas je\ ho\ng war êmô pioh yua tu\k kna\ hlăm go\ sang.

 

       3/ Mnơ\ng [ơ\ng:

           - Mnơ\ng [ơ\ng mtah: Mâo rơ\k, lehana\n djah mơ\ng brua\ pla mjing mse\ si ana ktơr, hla kbâo, êtak lăn. Rơ\k mâo rơ\k mbô, rơ\k Ghine, rơ\k Swet Jumbo…

           - Mnơ\ng [ơ\ng krô: Mâo adrăng: Êlâo kơ ]iêm êmô adrăng mđam he\ ho\ng ure, Bi rơ\k w^t wia\ [hu krô.

           - Mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng: Amlơ\k braih, ktơr, kpu\ng hbei…bi lu\k thiăm kpu\ng êtăk prăi, kpu\ng kan amâodah ho\ng ure, ]ia\ng kơ mnơ\ng [ơ\ng bi lu\k ana\n djăp hnơ\ng tu\ jăk.

 

        4/ Dlăng kriê ]iêm rông:

             - Êđai êmô mrâo mđai mơ\ng 1 – 6mlan: Brei êđai êmô mam ksâo ana ktang hnưm ktang jăk, ]ia\ng kơ êđai êmô đ^ pro\ng pral mgi dih, lehana\n mâo ai dưi kdơ\ng ho\ng klei rua\. Hruê kăm tal êlâo brei êmô ana mđai ho\ng êđai êmô dôk hla\m war. Mơ\ng leh êđai êmô mâo sa mlan phưi gơ\ tui tio\ ana hiu [ơ\ng rơ\k giăm sang, lehana\n dơ\ng bi hriăm [ơ\ng du\mmta mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng.

            - Êđai êmô mơ\ng 3 – 6 mlan: Êngao kơ [ơ\ng rơ\k hlăm kdrăn, grăp hruê lo\ ]iêm thiăm kơ êđai êmô [ơ\ng mơ\ng 5 – 10kg rơ\k mtah, 0,2kg mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng. Mtah êa ksâo hlăk êđei êmô mâo 6 mlan.

Êđai êmô mơ\ng 6 – 24 mlan:

Phưi hiu [ơ\ng rơ\k hlăm kdrăn jing phu\n. Grăp hruê lo\ brei [ơ\ng thiăm mơ\ng 10 – 20kg mnơ\ng [ơ\ng mtah hlăm war, 0,5-1kg mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng. Yăn k[ah rơ\k, grăp hruê lo\ ]iêm thiăm 2-4kg rơ\k krô, amâodah adra\ng leh mđam ho\ng ure pioh hrô kơ mnơ\ng [ơ\ng mtah lo\ thiăm. Grăp hruê thiăm mơ\ng 20-30g hra bi lu\k hlăm êa pioh êmô mnăm. Brei êmô mnăm êa doh nanao tuh hlăm kniêm êa brei mnăm hlăm mlam, amâodah hlăm yăn bhang hlơr, lehana\n yăn k[ah rơ\k kreh kno\ng ]iêm adrăng, snăn lo\ thiăm mnơ\ng [ơ\ng kơ êmô hlăm war.

 

Êlâo kơ ]ia\ng ]h^ kđeh, tơdah êmô êwang, snăn drei rông bi êmo\ng hla\m brô 2 mlan snăn kơh drei srăng mâo mnga lu. Diih bi mdoh kmuôt kơ êmô êlâo kơ ]iêm bi êmo\ng. Rông krư\ hlăm war dăl jih wưng dôk bi êmo\ng. Grăp hruê ]iêm mơ\ng 8 – 10kg mnơ\ng [ơ\ng mtah, 3 – 5kg mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng mbha ngă mơ\ng 4-5blư\ ]iêm hlăm sa hruê. Mnơ\ng [ơ\ng kpu\ng bi lu\k hluê hdră snei: 44% kpu\ng hbei [lang + 50% kpu\ng ktơr + 3% Urê + 1% hra + 2% kpu\ng klang. Amâodah 70% kpu\ng hbei [lang + 20% amlơ\k braih + 3% Urê + 1% hra + 2% kpu\ng klang.

Brei mâo nanao êa doh tuh hlăm kniêm êa kơ êmô mnăm hlăm jih wưng dôk bi êmo\ng. }h^ êmô leh ênu\m mlan bi êmo\ng.

Diih mrâo hmư\ leh kdrê] “Hrăm mb^t ho\ng phung ngă lo\ hma”, mâo dhar brua\ mơ\ng sang mđung asa\p blu\ Việt Nam ti lăn dap kngư mko\ mjing, mâo klei đru mơ\ng anôk brua\ mtô bi hriăm brua\ lo\ hma ala ]ar. La] jăk kơ diih mâo mđing hmư\ leh, [ua\n lo\ bi tuôm ho\ng diih hlăm hdră êdei.