VOV4.Êđê- Adiê mđiă hlơr wưng sui ngă du\m ha kphê ti ]ar Dak Lak le\ hlăm klei k[ah êa kjham. Ara\ anei lu ênhă kphê k`^ hla, bi k[u\t ]uh blang hro\ tru\n, ngă hma^ djo\ kơ hnơ\ng mâo boh kphê. Phạm Nhất Hưng mnuih [uôn sang ngă lo\ hma ti alu\ 1, phường Thống Nhất, wa\l krah {uôn Hồ brei thâo; go\ êsei `u mâo 2 ha kphê, sơnăn giăm mkrah wah ênhă kphê k`^ hla, êluh mnga. Ayo\ng Hưng la] aơnei, phu\n agha kbiă hriê klei anei kyua mđiă hlơr amâo mâo sa hnơ\ng hlăm hruê mlan êgao:

“Hlăm klei yan adiê bi mlih du\m thu\n ho\ng anei, s^t hjan, sơnăn lu đei, s^t mđiă, boh nik gơ\ wưng kphê mphu\n khua boh dơ\ng hrui pe\ tuôm ho\ng mđiă ktang, mđiă hlo\ng truh kơ yan pe\ boh. Leh pe\ boh adiê lo\ dơ\ng mđiă hlo\ng truh kơ ara\ anei, ana kphê leh pe\ boh awa\t h^n sơnăn hnơ\ng k[u\t mnga ăt [ia\ mơh. Kâo [uh mse\ si thu\n anei adhan kphê bi mnga ăt [ia\ mơh”.

            Yan bhang kreh sui mơ\ng 5 – 6 mlan, kyua ana\n ana kphê ]ia\ng kơ êa krih lu h^n, hdră kriê dlăng ăt mse\ mơh mbo\ thiăm mnơ\ng tu\ jăk k`ăm đru ana kphê đ^ jing ]ia\ng mjing tur knơ\ng jăk h^n kơ yan adei. Yăl dliê klei thâo krih êa, dưm hbâo kơ ana kphê hlăm yan bhang, Từ Hữu Chung, ti să Êa Kênh, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak brei thâo:

“Hdră krih êa hluê si klei thâo mơ\ng hmei ti anei, lu êdi gưl tal 1 ka dưm ôh hbâo, gưl tal 2 dưm yơh hbâo lehana\n êdei kơnăn truh kơ yan hjan. Yan bhang tơdah krih 3 blư\ sơnăn hmei dưm hbâo 2 blư\, bi gưl tal 1 kâo bi m^n wưng mđiă hlơr sui, drei dưm hbâo tal 1 ana kphê amâo mâo tu\ mă ôh mkă ho\ng dưm hbâo gưl krih tal 2”.

            Bi ayo\ng Hà Ngọc Đồng, pô mâo klei thâo hlăm bruă pla mjing kphê truh 30 thu\n ti să Êa Kênh, kdriêk Krông Pa], ]ar Dak Lak la] sơnei dưm hbâo kơ ana kphê 3 gưl hlăm yan bhang sơnăn kơh ana kphê đ^ jing siam:

“Yan bhang krih êa kơ kphê lui ana kphê truh ti wưng ]ia\ng kơ êa, dôk guôn mnga `u mâo mta êa piơ\k, klă s^t ]ia\ng kơ êa hlăk ana\n kơh pô krih yơh lehana\n drei dưm hbâo yan bhang. Dưm hbâo yan bhang drei pruê 3 gưl. Krih 3 gưl drei dưm hbâo 3 gưl mơh”./.

Ma\ klei hriăm mơ\ng mnuih pla kphê, hmei mâo leh klei bi blu\ răm ho\ng Tiến sĩ Tôn Nữ Tuấn Nam khua anôk brua\ kreh knhâo brua\ lo\ hma dliê kyâo Lăn Dap Kngư, ]ia\ng bi blu\ yăl kơ klei phung pla kphê dôk mđing.

Tui si tiến sĩ Tuấn Nam, hlăm yan bhang không anei, brua\ yuôm bhăn kơ klei dlăng kriê wiê ênăk kphê jing krih êa lehana\n pruê hbâo. {ia\dah kyua klei yăn adiê bi mlih snăn mnuih pla mjing bi mđing dlăng kriê bi ja\k war kphê pô ]ia\ng mâo hdră dlăng kriê bi djo\ guôp:

Ts Tuấn Nam: Ara\ anei kyua yăn adiê amâo mâo jăk, snăn leh ksiêm dlăng mâo đa đa klei pruê hbâo hlăm wưng knhal tui] jing kbưi he\ đei ho\ng yan bhang. Sitôhmô nô năng pruê hbâo hlăm ako\ mlan 9 truh kơ krah mlan 9, amâodah krah mlan 9 ako\ mlan 10, snăn mnuih pla mjing hu^dah mâo he\ hjan hnưm snăn bi pruê hnưm h^n amâodah lu mnuih pla mjing kno\ng pruê ma\ dua gưl đui], jing pruê ti mlan 6 sa gưl truh mlan 8 pruê sa gưl lehana\n mdei yơh. Drei pruê hbâo mse\ djuê ana\n jing lui sa wưng kbưi mơ\ng knhal jih mlan 8 hlo\ng truh kơ lo\ krih êa gưl dua pruê hbâo snăn drei lui] truh 5 mlan, mơ\ng ana\n mơh kphê lui] ai kyua amâo mâo djăp mnơ\ng tu\ jăk kơ ana. Mơ\ng ana\n brei drei ksiêm dlăng tơdah drei pruê hbâo gưl knhal tui] hlăm thu\n kbưi đei mơ\ ho\ng gưl pruê hbâo tal êlâo hlăm yan bhang amâodah hơăi. Tơdah kbưi đei s^t nik srăng ngă kơ ana kphê awa\t ai yơh.

-Snăn brua\ pruê hbâo ka djo\ jing pô phu\n ngă kơ ana kphê amâo mâo ai bluh đ^ djo\ mơ\. Snăn tui si ih, ya jing wưng jăk h^n ]ia\ng kơ mnuih pla mjing pruê hbâo djo\ hdră kơ ana kphê hlăm wưng anei?

Ts Tuấn Nam: Anei jing klei hriăm drei ma\ mơ\ng puhng thâo leh hlăm brua\ pla mjing kphê ba yua leh djo\ ho\ng klei kreh knhâo, snăn mmông anei kâo ]ia\ng lo\ yăl dliê ho\ng drei. Kyua hu^ kơ yan hjan jih hnưm, amâodah leh pruê hbâo gưl 3 ăt pruê djo\ ênoh ]ua\n si tôhmô hlăm knhal jih mlan 9 jing pruê hlăm wưng knhal tui]. Truh ti wưng ana\n hjan jih mơh snăn drei srăng krih êa tio\ tluôn ]ia\ng kơ war kphê drei hlo\ng [ơ\ng he\ bi jih hbâo leh pruê, tơdah adiê hlo\ng jih hjan hnưm s^t mơh ăt dưi krơ\ng leh mơh ai ktang kơ ana kphê ]a\t đ^ jăk. Lehana\n mơ\ng ana\n đru kơ kphê mjing asa\r kjăp lehana\n siam. Snăn jing drei mâo klei tu\ dưn mdua. Pruê hbâo djo\ hdră, pruê hbâo djo\ wưng ]ia\ng kơ ana kphê amâo mâo le\ hlăm klei k[ah hbâo sui ôh, ana\n yơh jing hdră drei ba yua pioh mdrơ\ng ho\ng klei bi mlih yăn adiê, lehana\n kâo m^n srăng ba w^t klei tu\ dưn jăk kơ mnuih pla kphê.

-Ơ Tiến sĩ, hlăm klei ]ih mrâo anei kâo [uh mâo dua klei blu\ mdê mdê, sa ]ô le\ la] pruê hbâo dua blư\ hlăm yan bhang jing man yơh, lo\ mâo klei blu\ mkăn le\ la] pruê truh kơ 3 blư\ kơh djăp. Tui si Tiến sĩ, pruê hbâo kơ kphê hlăm yan bhang du\m blư\ jing djăp?

Ts Tuấn Nam: Boh s^t pruê hbâo kơ kphê hlăm yan bhang jing pruê mđr^ng ho\ng krih êa, yan bhang không mâo êa krih kơh dưi pruê hbâo. Kno\ng hlăm brô mơ\ng 7 – 10 hruê lăn srăng lo\ dơ\ng thu, lehana\n ana kphê dleh mơh hrip jih hbâo, snăn klei pruê hbâo jing mđr^ng ho\ng krih êa, snăn drei krih hlăm gưl tal dua drei pruê hbâo, bi hlăm gưl krih ê atal êlâo adôk thu đei. Tơdah thu đei agha kphê hlăk dôk mdei kyu âdiê thu mơ\ng êngao. Tơdah drei pruê mơh agha dơ\ng ngă brua\ lehanan hrip hbâo mơh [ia\dah amâo mâo hrip jih ôh tơdah mka ho\ng drei pruê ti wưng krih tal dua. Snăn ti wưng krih tal dua hnơ\ng h’ăp msah hlăm lăn hơ^t leh, kyua mâo êa lo\ bi kru\ ai agha mơ\ng gưl krih tal êlâo, snăn srăng hrip hbâo jăk h^n drei pruê hbâo mâo hnơ\ng 20 – 56, ana\n jing mta hbâo pioh pruê hlăm yan bhang, kyua lik pral.

Hdră pruê hbâo, ]ia\ng kơ ana kphê dưi hrip hbâo jăk h^n tơdah drei krih pruih mse\ si hjan, êjai drei pruê hbâo leh kơ ana\n krih êa pruih mse\ si hjan [rư\ [rư\ srăng ngă kơ hbâo lik [rư\ [rư\ măn liăp ti tal nah dlông jing man dưn. Bi tơdah drei krih êa jur hlăm phu\n, hlăm sa blư\ drei jur mtam êa mơ\ng 400 – 500lit hlăm sa blu\ng kphê snăn, tơah leh drei pruê hbâo snăn ê ahbâo srăng hram đue\ êlam knhal gu\ tal agha sơăi, snăn hbâo drei pruê amâo mâo ba w^t klei tu\ dưn kơ kphê ôh, kyuana\n hdră jăk h^n jing pruê hbâo, tơdah jur êa hlăm phu\n snăn drei mbo\ êa êlâo, leh kơ ana\n pruê hbâo, lehana\n hbâo srăng lik, srăng kma hlăm tal agha sơăi ba w^t klei tu\ dưn h^n.

-La] jăk kơ ih lu!